CAPUT I.

Quid est opus proprium bene respondentis.

De instructione autem respondentis et de responsione sive de modo responsionis tractaturis nobis, primo quidem hoc determinandum est, quod ad omnia alia sicut principium praemittendum : eo quod ex proprio opere respondentis proprius modus respondendi ad singula determinetur et inveniatur. Primo ergo determinetur quid est opus proprium bene respondentis, sicut et op:is proprium determinatum est in ante habitis opponentis sive interrogantis.

Est autem opus proprium interrogantis et optimum in dialecticis, prout dialectica est ad obviationem, sic inducere orationem interrogativam, ut faciat respondentem concedere improbabilissima, et aliter non esset obviativa ad improbabiliora quam illa quae propter positionem improbabilem sunt necessaria, hoc est, quam ea quae ex probabili pene sequuntur : quia sicut opponentis est obviare respondenti, ita respondentis est obviare opponenti : verum respondenti quidem est e contrario obviandum, quod semper ita respondeat, quod non videatur propter eum (hoc est, propter suam responsionem) accidere impossibile, aut aliud accidere impossibile sive improbabile : sed si quid talium accidit, videatur accidere propter positionem improbabilem quam sustinet : utroque enim istorum modorum

peccare posset respondens. Si autem non sustinet positionem aut si concedat improbabilia secundum rem : quia diversum est peccatum. Aut etiam si ponat primum in ipsa positione quod non oportet : et aliud peccatum si ponat quod oportet, et non servet illud secundum illum modum servandi quem debet vel potest. Modus autem iste est, ut consequentia ad positionem concedat, et repugnantia neget : quod ex hoc oritur scientia falsae positionis. Sic igitur patet in communi quid est opus bene respondentis : hoc autem diversum est in diversis disputationibus ejus, et artificialiter nihil determinatum est adhuc de modis bene respondentisecundumsuumpropriumopus : oportet autem determinare hoc per disputationis diversitatem, et positionis distinctionem.

Quoniam igitur infinita sunt quae observanda sunt respondenti, his (hoc est, ad hoc disputantes vel opponentes) qui propter gymnasium (hoc est, luctam et certamen) ad obviationem disputationem faciunt, et similiter intimatum est quid respondenti observandum est ad eos qui faciunt rationes sive ratiocinationes et disputationes propter experimentum accipiendum de veritate problematis assignati vel conclusionis, sicut facit dialecticus inquisitivus, oportet de isto facere mentionem. Non enim eaedem considerationes observandae in disputando, docentibus sive doctrinaliter disputantibus, et discentibus (hoc est, inquisitivis) ad experimentum veritatis conclusionis, et colluctantibus, hoc est, ad obviationem

<--- Page Split --->

disputantibus vel sophistice : quia dialecticus obvians aliquando induit formam et habitum sophistici, præcipue in cautelis : quamvis hoc non faciat ad finem deceptionis per locum sophisticum qui est fallacia. Neque est eadem consideratio in respondendo his qui ad exercitium disputant, exercentes se invicem persecutionis causa, hoc est, ut perpicaciores fiant. In omnibus enim his diversas considerationes oportet habere respondentes observando suum proprium opus, quod est nihil videri pati propter opponentem : et si patiatur aliquid, hoc est propter positionem : quia secundum modum positioni proprium habet defendere, hoc est, ut concedat hoc quod est ex positione sequens, nihil positioni repugnans, sicut parum ante dictum est. Ars enim artifici tradita virtutem confert ad opus proprium. Quod autem considerationes diversæ observandæ sunt ad diversimode disputantes, patet ex hoc quod discenti (hoc est, inquisitive disputanti) semper ponenda et concedenda sunt a respondente ea quæ videntur esse vera : quia aliter non adjuvatur ad suum opus et ad suum finem a socio sive disputante. Nullus enim discentium conatur aliquod falsum dicere vel persuadere finaliter, ut stet in isto : et si concludat falsum ad impossibile syllogismo, ab illo redit statim ad oppositum verum, et stat in illo : et sic respondens etiam concedens ea quæ videntur esse vera, nihil patitur propter opponentem, sed quod patitur, est propter positionem.

Aliæ autem considerationes habendæ sunt respondendo colluctative disputanti ad obviationem : oportet enim aliud facere videri contra respondentem eum qui colluctative disputat, qui non tantum intendit ad positionem disputare, sed plus intendit disputare obviando respondenti : respondentem enim ad illum oportet se habere ad eum, ut nihil ab eo pati videatur : et ideo ad eum indiget cautelis et considerationibus cautelarum. In conventionibus autem dialecticis, quando opponens

convenit respondentem, in his quidem qui non colluctationis causa, sed causa experimenti (hoc est, expediendæ per syllogizationem et ratiocinationem veritatis) et causa persecutionis, id est, ut perspicaces fiant, faciunt disputationes, nondum ab aliquo artifice enodatum est quid considerando oporteat conjecturari respondentem, et qualia oporteat eum non dare sive negare ad positionem observandam, quam secundum proprium modum et opus oportet observare respondentem, ut dictum est. Et quia de hoc nihil habuimus traditum ab aliis, quod conveniens sit, oportet quod nos ipsi tentemus aliquid de hoc artem tradendo dicere.

CAPUT II.

Quæ et qualia conjectanda sunt respondenti, sive propositum, seu positio sit probabilis simpliciter, sive alicui vel respondenti vel alii.

Quia igitur positionem modo proprio positam sequitur custodire, respondentis autem positio variatur, oportet quod modus respondendi secundum diversitatem positionis sit diversas. Necesse est autem respondentem qui ponit orationem quæ positio vocatur, aut probabilem proponere positionem, aut improbabilem aut neutram, quæ alicui probabilis est, et alicui improbabilis : vel quod nec videtur, nec non videtur. Et adhuc subdividendo hoc oportet eum ponere, aut simpliciter probabilem, aut simpliciter improbabilem, aut indiffinite et indeterminate medio modo se habentem, vel huic quidem alicui probabilem, vel alii cuicumque, aut ipsi respondenti improbabilem.

In communi autem considerando opus respondentis quoad se et quoad ipsum, nihil differt quoad modum respondendi in communi quolibet modo sive qualitercumque probabilis sive improbabilis sit positio de qua respondet : nam idem in communi modus erit determinatus re-

<--- Page Split --->

spondendi bene, et idem modus dandi (hoc est,concendendi) vel non dandi sive negandi quod interrogatum est ab opponente, quoad hoc, ut caveat ut nihil videatur pati ab opponente maxime obviant e: et tamen nihil dicat repugnans positioni. Et hoc probatur ex hoc, quod cum improbabilis sit positio, tunc necesse est fieri vel sequi ex oppositis ab opponente obviante probabilem conclusionem : cum vero probabilis est positio, tunc e contra necesse est fieri conclusionem improbabilem : eo quod interrogans obvians semper conatur concludere oppositum positioni. Si autem id quod positum est, sive positio, nec est probabile quid simpliciter, neque improbabile simpliciter, necesse quod conclusio quam opponens concludere conatur, sit talis qualis positio, hoc est, neque simpliciter probabilis, neque simpliciter improbabilis.

Et una doctrina generalis est, quod respondens caveat, quod ad conclusionem quam intendit opponens, non deveniat, quando obviando disputat : quia aliud ab eo pati videbitur. Hoc autem hoc modo fiet: quoniam enim qui bene syllogizant, illi ex probabilibus vel notioribus demonstrant, hoc est, ostendunt propositum sive conclusionem, manifestum est quod quando simpliciter improbabile est ad quod disputat obvians, tunc respondenti e contrario obvianti nihil dandum est vel concedendum de his quae simpliciter non videntur : quia ista concedi non possunt. Neque etiam aliud dandum de his quae videntur quidem, sed minus videntur sive minus probabilia sunt in conclusione: et hoc ideo est, quia cum improbabilis sit positio, probabilis fit conclusio : et ipse per probabilia deveniet ad conclusionem probabilem : et hoc obviando cavere debet respondens. Si enim ad conclusionem probabilem devenire debeat .opponens, oportet quod omnia quae sumuntur ab ipso ad probandum probabilem conclusionem, aut probabilia esse, aut etiam magis probabilia conclusione si debet

(sicut dictum est) per notiora id quod minus notum est, concludi. Propter quod si quid eorum quae interrogantur, non tale est, hoc non est ponendum sive concedendum respondenti. Si autem simpliciter positio probabilis : tunc palam ex dictis est,quoniam conclusio quam obviando intendit concludere opponens, erit improbabilis.

Ergo tunc respondenti ponendum est omnia quae videntur sive probabilia sunt, et etiam de his quae non videntur, hoc est, quae sunt improbabilia, poni et concedi possunt quae minus improbabilia sunt conclusione intenta : quia per ista ad improbabilem conclusionem non potest devenire: si enim talia ponat respondens, sufficienter videbitur tractum esse opponenti. Similiter autem si neque probabilis, neque improbabilis sit positio : nam etiam sic respondenti dandum et concededum est omnia quae videntur sive quae probabilia sunt, et etiam de his quae non videntur quae cumque sunt magis probabilia conclusione : sic enim accidit fieri disputationes probabiliores in praemissis quam sit conclusio: et per talia non deveniet ad conclusionem neutram.

Ergo si simpliciter est probabile vel improbabile quod ponitur ad ea quae videntur simpliciter, faciendum est responsiones (ut dictum est) talia et dando et non dando per quae ad conclusionem intentam non deveniat. Si autem id quod ponitur a respondente, neque probabile sit simpliciter, nec simpliciter improbabile, sed sit probabile vel improbabile respondenti : tunc ponendum vel non ponendum judicando vel comparando rationes ad ipsum quod videtur, vel quod non videtur: et ista semper talia concedat per quae ad conclusionem intentam non deveniat : quia tunc nihil pati videtur ab opponente.

Si autem non suam opinionem, sed alterius opinionem observat, palam est quoniam ponendum sive concedendum vel negandum aspiciendo ad illius intellectum, ut et nihil repugnans positioni di-

<--- Page Split --->

cat, et tamen ab opponente nihil pati videatur. Propter quod et illi qui ferunt extraneas opiniones sive positiones, sicut Heraclitus dixit bonum et malum esse idem, non concedant repugnantes illi positioni, hoc scilicet quod contraria simul non sint in eodem subjecto, sive quod mutuo se expellant ab eodem susceptibili : quia per hoc destruetur positio ecorum : quia non videtur eis, quod secundum Heraclitum sustinendo positionem suam sic dicendum sit. Faciunt autem hoc in obviativis disputationibus omnes qui ab aliis vel a se suscipiunt opiniones vel positiones extraneas defendendas : conjectant enim intellectum positionis secundum illum sensum ut dicit qui ponit, et nihil concedunt repugnans. Diximus enim quod obviando disputans plus attendit positionem et etiam fictionem, quam problema : et respondens cavet ut nihil pati videatur ab opponente. Epilogando ergo dicimus, quod ex dictis manifestum est, quae et qualia conjectanda sunt respondenti, sive propositum sive positio sit probabilis simpliciter, sive alicui, vel respondenti, vel alii.

CAPUT III.

De modo respondendi ad interrogationem ab opponente propositam, sive simplex sit, sive multiplex.

His autem determinatis quomodo respondendum est ad positionem et disputañtem sic vel sic, determinandum est de modo respondendi ad interrogationem ab opponente propositam, sive simplex sit, sive multiplex. Dividendo ergo præmittimus dicentes, quod omne quod interrogatur ab opponente, aut est probabile, aut improbabile, aut neutrum, sicut et ipsa positio has habuit tres differentias. Et iterum hoc est pertinens ad orationem sive propositum, vel est non pertinens ad orationem. Et si quidem quod interrogando proponitur, est apparens sive probabile, et non pertinens ad

orationem sive propositum : tunc respondenti dandum cum hac protestatione, quod dicat, quod videtur esse apparens sive probabile quidem : quia ex hoc nihil patietur, cum non sit ad orationem. Si vero quod interrogando proponitur non est apparens sive probabile, et etiam non ad orationem, dandum quidem est : sed protestando et significandum in ipsa concessione ut dat, et non videtur : et hæc protestatio facienda est ad cautelam fatuitatis : ne etiam fatuus videatur, qui dat improbabile et quod ad orationem non pertinet. Si vero sit quod interrogatur ad orationem, et videtur etiam probabile : tunc quidem dandum est cum hac protestatione, quod videtur probabile esse quod propositum est, sed valde propinquum videtur ei esse quod in principio propositum est et involutum in illo: et interimitur hoc proposito sive concesso id quod positum est a principio. Si autem id quod interrogatur est ad orationem et valde improbabile, tunc fatendum est respondenti axioma accidere, hoc est, difficilioris assumptionem : et dicendum quod est valde fatuum hoc ponere. Si vero nec probabile sit, nec improbabile, et quod nihil ad orationem pertinet, dandum, ita quod nihil protestetur respondens, nec aliud protestando determinet. Si autem est quod interrogatur ad orationem, et improbabile, dandum quidem cum protestatione, quod et hoc posito interimitur quod in principio positum (hoc est, propositum) propter concessionem ejus quod improbabile est. Nam sic observando has cautelas, et ille qui respondet, nihil videtur pati propter hoc quod opponens interrogando proponit, si singula quæ opponens proponit, sit prævidens, et inconvenientia esse sit protestans : et etiam in his qui interrogat, assequitur syllogismum positis et concessis a respondente omnibus interrogatis quæ conclusione et proposito sunt probabiliora, et sic non habet increpationes, et nihil patitur ab opponente. Quicumque vero opponentium ex impro-

<--- Page Split --->

babilibus quam conclusio, sic conantur syllogizare, palam est quoniam non bene syllogizant, et propter hoc sic et talia interrogantibus sive proponentibus non est concedendum a respondente quod interrogant.

Similiter autem respondendo cautelae observandae sunt in his quae obscure (hoc est, multipliciter) dicta interrogantur : his obviativa disputatione a respondente obviandum est caute, ut nihil pati videatur. Quoniam autem in talibus concessum est respondenti, quod non intelligitur obscurum et multiplex, dicere a principio ad opponentem, quod non intelligigit id quod proponit : et iterum conceditur respondenti aliquo propositorum multipliciter, quod non est necessarium, quod ipse illud vel simpliciter confiteatur vel simpliciter neget. Palam ergo quod nisi primum propositum planum sit et simplex, non est pigritandum dicere respondenti se non intelligere : et hoc ideo faciendum est, quia saepe obviat difficile aliquid respondentibus, ex hoc quod dant et concedunt ea simpliciter quae non sunt vera, cum proponuntur ab interrogantibus.

Si autem a principio notum quidem sit respondenti, quod interrogatum multipliciter dicitur, considerandum si ipsum multiplex in omnibus quidem sensibus verum vel falsum sit : tunc simpliciter dandum, vel simpliciter negandum ac si simplex sit 1. Si vero in aliquo sensu quidem sit falsum, et in aliquo verum, significandum est et protestandum a respondente, quoniam hoc multipliciter dicitur, et propter aliud quidem (hoc est, in uno sensu) est falsum, et aliud, hoc est, in alio sensu, est verum. Et hoc debet facere in principio antequam opponens procedat ad conclusionem. Si enim posterius jam facta conclusione dividat ipsum multiplex, incertum est utrum ipse respondens hoc dubium quod est in multiplici, a principio perspexerit : et sic

minorabitur coram opponente. Si autem respondens non praeviderit dubium quod est ex multiplici, et concesserit ipsum, et postea viderit quod multiplex est, obviando dicere debet opponenti, quoniam non dedi sive concessi interrogatum ad hoc (hoc est, ad hunc sensum) inspiciens in quo tu concludis : sed concessi illud ad alterum eorum sensuum quos habet in se multiplex : nam pluribus existentibus sensibus quae sub eodem æquivoco nomine vel sub eadem oratione amphibologica, facilis est dubitatio. Si vero planum sit et simplex quod interrogando proponitur, respondendum est plane, aut sic, aut non, concedendo simpliciter, aut negando simpliciter.

CAPUT IV.

Qualiter respondendum sit ad rationem inductivam et ad syllogismum sive ex necessariis sive praeternecessariis factum.

Determinato autem sic qualiter sit respondendum ad interrogationem et propositionem necessariam, sequitur hic dicere qualiter respondendum ad rationem inductivam et ad syllogismum, sive ex necessariis, sive praeternecessariis factum.

Ad hoc autem ut praëambulum dico, quod omnis propositio syllogistica, aut est earum aliqua ex quibus ut necessariis fit syllogismus, aut est propositio praëternecessaria quæ inducitur propter aliquam necessariarum, ut prædictum est. Palam autem, quoniam præternecessaria gratia alterius sumitur : quia sumitur propter aliquam necessariarum.Ex quo fit, quod inductiva propositione plura similia sub uno universali contenta, inductive aliquando ab opponente interrogantur : nam ipsi opponentes sumunt omne universale, aut per inductionem, aut per syllogismum probatum in pluribus. Si

<--- Page Split --->

ergo inductione sumere velit universale, omnia singularia ponenda sunt et concedenda a respondente, dummodo sint vera et probabilia : ad universale autem sive contra universale tendandum est instantiam ferre per aliquod singulare non prius inductum ab opponente, et inducta prius ab opponente concessit respondens: et si per aliquod illorum instantiam ferret, sibi contradicere videretur. Nam sine instantia, vel quae sit, vel quae videatur prohibere orationem, cavendum est a respondente ne protervire videatur. Patet ergo quod quando in multis singularibus apparuit sic esse ut dicitur, et non dederit sive concesserit respondens universale, cum non habeat instantiam quam proferre possit, tunc manifestum est quod protervit.

Amplius autem si non fert instantiam, nec amplius habet unde contra argumentur per positionem, et unde probet quoniam non est verum quod universaliter propositum est, magis adhuc protervire videtur : quamvis tamen nec hoc sufficiat ut per hoc excludat universalem propositam. Quod probatur ex hoc, quod plures habemus a Philosophis positas hujusmodi rationes, quae communiter opinionibus contrariae sunt, et contra quas multae habentur rationes : et tamen a respondentibus sustinendae sunt, quamvis rationes quae sunt in contrarium non contingat solvere, vel valde difficile sit solvere easdem. Velut est Zenonis posito, quoniam nihil contingit moveri, vel aliquod stadium vel spatium pertransire: sed non tamen propter hoc quae sunt talibus opposita sive objecta talibus in contrarium adductis propositionibus vel rationibus dicimus, quod tales positiones non sunt ponendae : secundum philosophiam enim ponuntur. Si ergo aliquis respondentium est, qui neque contra universalem propositam habet instantiam, ut possit contra eam instare, si non ponit sive concedit, palam est quia protervit. Est enim in disputationibus proterva responsio, quae est syllogismi corru-

ptiva sive impeditiva praeter praedictos modos, ut per instantiam et per contrariam rationem.

Adhuc autem ipsum respondentem contra argumento oportet inferre ipsum sibi (hoc est, pro se) et proponere diffinitiones et positiones ex aliqua causa credibilis vel necessarias, vel in quibus diffinitiones praedicantur quae per seipsas sunt necessariae. Nam ex quibuscumque propositionibus vel diffinitionibus propositum interimunt ipsi inquirentes sive opponentes, palam quoniam his (hoc est, per eadem) adversandum et obviandum est eis. Sed hoc maxime cavendum respondenti, ne inferat improbabilem positionem. Improbabilis autem positio dicitur multipliciter. Uno enim modo dicitur improbabilis positio illa, ex qua sumpta contingit dicere sequi inconvenientia, ut in positione Zenonis, si omnia dicat quis moveri, aut dicat nihil moveri, ut Melissus : ex hac enim multa sequuntur inconvenientia : et qui dicunt quod illa eligenda sunt quaecumque sunt pejoris consuetudinis vel urbanitatis, et quod eligenda sunt quaecumque sunt repugnantia consiliis bonorum et optimorum, ut quoniam voluptas sit bonum hominis in vita, quod repugnat bonis consuetudinibus : et quoniam injuriam facere quam pati melius, quod repugnat bonis consilii : audientes enim non odio habent respondentem quasi inferentem haec sermocinationis sive disputationis causa, sed odio habent ut dicentem quae et bona videntur et vera, et ut amplectentem talia: quia sermones morales creduntur ex amore magis quam ex sermone persuasivo. Ne ergo inconveniens accidat, vel ne odio habeatur, talia sunt inferenda a respondente. Sic ergo dictum est qualiter est respondentum ad orationem inductivam.

Ad syllogisticas vero orationes qualiter respondendum sit nunc dicimus. Observandum igitur quod quaecumque orationes falsum syllogizant sive argumentationes, solvendum est respondenti eas

<--- Page Split --->

sive per interemptionem ejus propter quod fit sive sequitur falsum : non enim solvit falsum syllogizatum, qui interimit falsum quod est in premissis : neque iterum solvit, etiam si falsum est quod interimitur : habebit enim aliquando oratio sive argumentatio plura falsa : et tamen non omnia ista falsa sunt causa falsitatis conclusionis. Cujus exemplum est, ut si quis dicat eum qui sedet in eo quod sedet, scribere : ex hoc enim sequitur inconveniens : accidit enim Socratem sedere, et sequitur sive accidit ex his Socratem scribere, quod est falsum : interempto ergo falso, hoc est, Socratem scribere, nihil magis soluta est oratio : quia non dicitur et interimitur illud propter quod oratio falsa est, quamvis falsum sit axioma (hoc est, assumpta propositio) quod interimitur: et hoc ideo est, quia non propter hoc interimitur illud propter quod oratio sive argumentatio falsa est : quia si aliquis sit sedens et non scribens, patet quod in isto non tenet solutio : quare non conveniet solutio quae data est : quare non debuit quis interimere Socratem sedere, sed potius debuit hoc interimere, quod est sedentem in eo quod sedet, scribere non enim omnis qui sedet, scribit in eo quod sedet. Ille ergo solvit omnino argumentationem syllogisticam, qui interimit id propter quod est falsum in minori propositione, et non in majori : novit autem solvere vel solutionem qui scivit quoniam propter hoc oratio fuit falsa. Hujus autem simile et exemplum in mathematicis est in his lineis, quae falso circulo scribuntur, ut si dicam, quod lineæ ab eodem centro circuli ductæ ad circumferentiam sunt æquales, et describantur lineæ curvæ a centro ad circumferentiam ductæ, et inferatur quod istae non sunt æquales : non enim in talibus argumentationibus sufficit instare, et ostendere quod sit falsum : ut propter hoc quod lineæ curvæ sunt imæquales, ubi rectæ a centro ad circumferentiam ductæ sunt æquales. Sic enim assignando causam falsitatis, erit manifestum utrum

prævidens quis respondentium vel non prævidens causam falsitatis, attulit instantiam contra universalem vel argumentationem syllogisticam.

CAPUT V.

De ratione ad orationem non conclusam.

Est autem sive contingit orationem prohibere concludi, hoc est, problema sive conclusionem prohiberi ne concludatur : quia idem est quaestio, problema, et conclusio. Hæc autem prohibitio etiam ne concludatur, contingit quadrupliciter. Hoc enim contingit, aut quia respondens ostendit in quo est falsum, propter quod non concludit, ut paulo ante dictum est. Aut secundo modo ad interrogantem instantiam, hoc est, impedimentum ferre, ne procedat ad conclusionem, ut quærendo intellectum interrogative propositorum, vel quaestiones laterales juxta propositum propinquas inquirendo , et contra respondentem quasi improperando ; sæpe enim non solvit respondens quidem, ut causam falsitatis ostendat, sed ut faciat quod interrogans non possit longius proferre sive usque ad conclusionem orationem intendere propter multa quaesita. Tertium autem impedimentum est ad interrogata sive ad interrogantem proposita contradicere : accidit enim ex interrogatis non fieri (hoc est, non sequi) quod volumus : eo quod non bene, hoc est, debito modo vel ordine vel diminute interrogata sunt : et addito aliquo (hoc est, debito ordine) vel eo quod diminutum est, accidit fieri conclusionem intentam : tale igitur omissum respondens dicere debet contra interrogata de suo officio. Si ergo interrogans non potest propter a se omissa in amplius (hoc est, usque ad conclusionem) suam orationem producere, tunc a respondente ad interrogantem (hoc est, contra interrogantem) erit ferenda instantia cum objurgatione opponentis. Si autem sit impedimentum interrogantis, et non interrogati, ita quod

<--- Page Split --->

interrogans potest quidem procedere ad conclusionem : tunc respondentis est quaerere instantiam ad interrogata, ut ex ista parte impediat conclusionem , ne aliud propter eam pati videatur. Quarta autem et pessima (quae maxime affligit opponentem) instantia est, quae est ad tempus : prolixius quidem enim respondentes, talibus orationibus instant, ad quae disputare pluris est temporis quam sit præsentis exercitationis, quae est circa principale propositum : et hoc est, quod ante dictum est difficultatis majoris assumptio : et his modis impeditur operans obviatve disputans, ne deveniat ad conclusionem intentam.

Epilogaliter ergo dicendo, sicut dictum est prius, instantiae fiunt quatuor modis. Comparando autem istas instantias ad invicem, dicimus quod inter istas instantias sive impedimenta non est solutio orationis non concludentis, nisi prima tantum, ut in ante habito capitulo determinatum est. Reliquæ vero tres dictæ instantiae non solutiones sed prohibitiones et impedimenta quædam sunt conclusionum ne fiant contra respondentem, qui prohibere debet ne aliud abopponente pati videatur.

CAPUT VI.

De increpatione orationis ex parte utentis ea in generali ex parte orationis in generali, etc.

Increpatio vero orationis sive increpabilis oratio est aliquando et secundum ipsam orationem, et etiam ex parte utentis ea, et quando interrogatur non eadem quae ad propositum debet interrogari secundum qualitatem propositi quod intenditur, et ad quod debet esse disputatio, vel in illo sensu in quo est interroganda : plerumque enim respondens qui interrogatur in disputatione, causa est quod non bene disputatur oratio sive positio : eo quod ipse proterviens non concedit ea ex quibus plane erat disputare ad oratio-

nem propositam : et tunc fit increpabilis oratio ex parte utentis ea: cum enim disputare sit opus duorum, opponentis et etiam respondentis, non est in altero tantum bene sumere, hoc est, ad debitum finem deducere commune opus in quo uterque juvandus est ab altero. Unde aliquando necessarium est opponenti conari rationibus ad eum qui dicit, hoc est, contra eum qui dicit, quod proculdubio tunc non respondet secundum veram rationem responsionis, quamvis quidem contra opponentem, quando et is qui respondet et vicem agit respondentis observat eum, ut dicat obviando contraria interroganti sive opponenti, et nititur contrariari opponenti, et non juvari ad inquisitionem positionis: et præcipue quando dicit opponenti contraria, suadens ea per rationem, quia sic sit vel videatur esse probabilis: tales enim respondentes sic gravantes ipsos opponentes, faciunt quæ sunt ad exercitationem certativæ et colluctativæ, et non dialecticæ, quæ ex probabilibus sunt ad problema sive ad positionem terminandam.

Quoniam autem hujusmodi orationes ex parte respondentis et ex parte opponentis sunt propter gymnasium sive luctam et certamentum, et propter experimentum quod respondens de viribus opponentis vult accipere, et non sunt inquisitivæ propter doctrinam de positione faciendam, palam quoniam ad compescendum respondentem non solum verum est syllogizandum opponenti, sed etiam falsum, ut et falsa aliquando concludat contra respondentem : nec semper per vera præsyllogizandum est opponenti, sed aliquando per falsa, ut et ex falsis a respondente datis aliquando procedat contra respondentem. Sæpe enim contingit, quod vero posito, interimere id necesse est disputantes sive opponentes: quia per illud ipsi respondentes impediunt disputationem : et tunc quia verum non interimitur per verum, sed per falsum, oportet in syllogismo

<--- Page Split --->

protendere et proponere falsa 1. Quoniam et falso posito, non potest hoc interim, nisi per falsa deducendo ad inconveniens, oportet etiam tunc protendere falsa : nihil enim prohibet in probabilibus alicui respondentium aliquando videri ea quae non sunt (hoc est, quae falsa sunt) magis quam videantur ea quae sunt vera. Sicut quod sol sit monopedalis, magis alicui videtur, quam quod sit major habitatione : propter quod argumentatione facta ex falsis, quae illi responderi videntur, magis erit suasus ut compescatur quam sit adjutus.

Propter quod argumentatione facta ex falsis ad doctrinam sive docendum est oratio aliquando male syllogizata ex parte opponentis: quia opponentem qui transfert et refert disputationem obviativam ad respondentem, si bene se in disputando habere vult, debet transferre dialectice et non litigatorie, ut etiam ex probabilibus ad positionem disputet, et non ad contentionem se transferat : sicut etiam oportet geometram disputare geometrice : et hoc quidem oportet opponentem observare, sive falsum sit, sive verum quod concludendum est contra propositum. Quales autem dialectici sunt syllogismi quibus uti debet opponens, dictum est prius in primo libro hujus scientiae.

Quoniam autem pravus socius est, qui impedit commune opus, palam est quod in oratione (hoc est, in disputatione) pravus est qui impedit disputationis processum debitum : ubi enim quod proponitur in diffinitionibus, est commune quidem opus et opponenti et respondenti : certantibus autem his opponente et respondente et ad victoriam contra se invicem conantibus, non est possibile evenire utrique idem quod intendit. Certantibus enim duobus ad invicem, plures uno vincere est impossibile : ambo vincere non possunt, sed unus vincet, et alter cedet sive succumbet. Nihil autem differt

(quantum ad impedimentum disputationis) sive respondendo, sive interrogando fiat hoc, scilicet prave litigare : nam sicut qui opponit litigatorie (hoc est, ad finem litis) prave litigat, sic etiam ille qui litigatorie respondet, sicut ille qui non in respondendo concedit quod videtur, et quod est probabile, neque suscipit assentiendo quidquam ejus quod interrogans vult inquirere ad propositam faciens positionem.

Manifestum ergo ex his quae dicta sunt, quoniam non similiter, hoc est, ex eadem causa increpandum est, et per se sive secundum se orationem interrogantem sive opponentem : sed alia de causa increpatur opponens, et alia respondens : nihil enim prohibet aliquando orationem quidem pravam esse, interrogantem vero ut contingit (hoc est, quantum disputatio et oratio permittit) optime contra respondentem disputare secundum modum et legem dialecticae disputationis. Nam contra discolos respondentes non est forte possibile statim, nisi prius compescatur per cavillationes, quales quis sive alius opponentium vult facere syllogismos : sed oportet eum facere tales, quales contingit facere ad compescendum discolum.

Quoniam autem indefinitum est sive incertum et indeterminatum , quando contraria opponenti vel respondenti, et quando ea quae sunt in principio sunt inconvenientia , ad intentum propositum faciunt vel proponunt homines disputantes ad invicem opponens et respondens : plurimi etiam ea prius sunt renuentes et negantes , postea concedunt et ponunt haec, ut saepe fit in probabilibus : et hoc fit ideo, quia i respondentes plerumque subaudiunt ad perversum intellectum audita, referendo ea quae interrogantes interrogant a principio, et ex hoc necesse est pravas fieri disputationes. Et causa hujus est ille qui respondet, haec quidem li-

<--- Page Split --->

tigiosa concedens, alia autem talia quae faciunt ad propositum non concedens. Sic ergo ex parte utentium oratione est increpanda oratio. Et manifestum est, ut diximus, quoniam non similiter increpandum est et orationes et interrogantes.

CAPUT VII.

De quinque increpationibus orationis secundum se.

Per se autem sumptae orationis non in usu opponentis vel respondentis quinque sunt increpationes. Prima quidem sumpta est in oratione secundum quod est causa conclusionis, quando talis est oratio, quod ex interrogatis propositionibus non concluditur aliquid, nec propositum, nec aliud omnino : cum sint vel falsa, vel improbabilia plura eorum, vel omnia in quibus est conclusio : praemisse enim quantum extrema, materialiter se habent ad conclusionem, et quantum ad medium, ut causa efficiens habent se ad conclusionem, et conclusio est in ipsis ut effectus in causa materiali uno modo, et ut effectus in causa efficiente alio modo. Et quando neque ablatis quibusdam, neque additis, neque etiam his quidem ablatis, his vero additis fit ex ipsis aliqua conclusio : talia enim non possunt aliquo modo esse causa conclusionis : et ideo est hoc, quia omnes formae syllogisticae repugnant, nec servant aliquem ordinem medii vel extremorum, nec per dici de omni, vel dici de nullo confirmantur : et ideo merito sunt increpanda. Secunda autem increpatio sive causa increpationis est, si oratio talis sit quod ex ea non fiat syllogismus ad propositum : peccat enim, eo quod caret fine debito : vel etiam si non fiat syllogismus dialecticus, et ex talibus probabilibus, et de quibus prius in primo hujus scientiae libro dictum est. Tertia autem increpatio sive causa increpationis est, si oratio talis est quod syllogismus ad propositum ex ea non fiat, nisi quibusdam additis : quia

tunc patet quod est diminuta et deficiens, et deficit in necessariis, et maxime quando addita sunt pejora ad probandum, et minus probabilia quam conclusio. Rursum quarta causa increpationis est, si talis sit oratio, quod non fiat ex ea syllogismus ad propositum, nisi quibusdam ablatis : quia tunc abundat superfluis, quae esse non possunt causa conclusionis. Nam quandoque opponentes sumunt plura interroganda, quam necessaria sunt ad propositum : et propter hoc tunc non fit syllogismus concludens, eo quod haec sunt : quia causa conclusionis esse non possunt. Amplius quinta causa increpationis est, si ex improbabilioribus et minus credibilibus quam sit conclusio, fiat syllogismus : aut etiam fiat ex veris, sed plurima opera sive labore indigentibus ad manifestari satis, quam conclusio ad demonstrandum : hoc enim est axioma assumptum, ut praedictum est.

Ad intelligentiam eorum quae dicta sunt et explanationem, notandum est quod non oportet dicere, quod syllogismi dialectici et ad propositum fiant ex omnibus sive quibuscumque propositionibus : et non oportet dicere syllogismos similiter (hoc est, aequaliter) esse probabiles et verisimiles : naturaliter enim ex ipsa natura propositionum quaedam earum quae quaeruntur sive interrogantur, sunt faciliora quibusdam et probabiliora, et quaedam difficiliora et improbabiliora. Propter quod qui connexuerit sive proposuerit syllogismos ex propositionibus maxime probabilibus in quantum convenit secundum propositam materiam (hoc est, in quantum permittit proposita materia) haec bene disputat : et non dicitur esse increpanda oratio, quia etiam argumentum ex probabilibus procedere constat.

Manifestum est etiam ex dictis, quod non est eadem causa increpationis in oratione secundum quod est ordinata ad propositum ostendendum, et in oratione secundum quod perse sumitur ad conclusionem quamcumque similiter ordinata :

<--- Page Split --->

nihil enim prohibet per se quidem orationem esse vituperabilem, et tamen ad problema esse laudabilem : et hoc maxime fit, quando obviatve disputatur ad aliquid, ad cujus positionem vel fictionem intenditur et proceditur ex datis a respondente, Rursum e contrario etiam nihil prohibet orationem quidem per se esse laudabilem, ad problema autem esse vituperabilem : quia non facit ad propositum : et hoc fit quando oratio ex pluribus et verioribus conclusa est, et facile potest probari, sed tamen impertinentibus ad propositum. Erit autem aliquando sive contingit quandoque, quod oratio conclusa pejor est quam non conclusa : et quidem hoc fit, quando haec quae conclusa est, ex fatuis conclusa est, hoc est, valde improbabilibus : cum propositio non conclusa non sit hujusmodi, quod ex fatuis possit concludi, sed talis quae ad suam probationem talibus indiget quae sunt probabiliora et vera : et maxime tunc est mala illa oratio, quae ex fatuis concluditur : quando etiam peccat, ita quod conclusio non est in assumptis ad syllogismum propositionibus sicut effectus in causa efficiente. Eos autem opponentes qui per falsa verum concludunt non justum est increpare : nam falsum quidem per falsum necessaria consequentia contingit syllogizare : verum autem per falsa quandoque contingit. Hoc autem jam olim manifestum est et determinatum in Prioribus Analyticis.

Quoniam autem haec ita determinata sunt de diversitate orationis syllogisticae, dicemus etiam ex incidenti arguentes in his diversificari. Dioemus ergo quod oratio, quae est demonstratio, sic ostensive est dicta alicujus determinatae conclusionis oratio, si aliud aliquid est intermixtum tali conclusioni, quod ad conclusionem probandam vel cavendam nullo modo se habet, non erit syllogismus de illo sive ex illo sicut ex causa conclusionis, sed erit non causa ut causa. Si autem vi-

deatur facere ad conclusionem per aliquem locum sophisticum, et non facit, tunc est philosophisma, non syllogismus : et non erit demonstratio sive argumentatio ostensiva. Est autem philosophisma dictum syllogismus demonstrativus. Argumentum autem dicitur syllogismus dialecticus, eo quod argumentum est ratio rei dubiae faciens fidem : fides autem proprius effectus est syllogismi dialectici : quia opinio rationibus juvata fit fides, ut dicitur in tertio de Anima 1. Litigatorius autem syllogismus dicitur sophisma. Aporisma autem dicitur syllogismus dialecticus contradictionis, qui maxime est in obviativis disputationibus, et est graecum nomen compositum ab a, id est, sine, et nop; quod est apparitio, ut communiter dicitur, quia per ipsum ad utramque partem arguitur, et neutra apparet prius quam alia : melius tamen dicitur a nop;a, quod est conturbatio, quia inter utramque partem contradictionis conturbatur.

Si vero fiat aliquis syllogismus dialecicus, in quo ex utrisque propositionibus ostenditur quod videtur, et est probabile, ita quod propositiones praemisse non similiter probabiles esse videantur, nihil prohibet id quod ostenditur, quod est conclusio, magis et magis esse probabile: sed si talis fiat syllogismus in quo una propositio videtur et est probabilis, illa autem reliqua propositio sit neutro modo se habens, nec probabilis, nec improbabilis : aut etiam si una propositionum videatur et sit quidem probabilis, illa autem non videatur, eo quod non probabilis sit, vel improbabilis, conclusio quae sequitur, similiter erit vel neutra, vel probabilis vel improbabilis. Si autem propositio magis sequatur alterum, et probabilitatem vel improbabilitatem cum reliqua sit probabilis, tunc sequitur etiam conclusio vel magis se habens ad hoc ad quod magis se habens est propositio.

Est autem quoddam circa orationes vel circa argumentationes peccatum, quod

<--- Page Split --->

tamen idem cum aliquo prædicatorum est, quia est de genere increpandæ orationis : hoc autem peccatum est, quando quis ostendit per longiora sive plura, quod præmissis inest per pauciora sive majora : et per talia minora quæ insunt orationi (hoc est, argumentationi) sicut præmissæ insunt conclusioni quantum ad extrema : quia aliter conclusio non sequeretur ex præmissis nisi præmissæ essent in conclusione : utriusque enim medietas præmissarum est conclusio qua major extremitas concluditur de minori. Hujus exemplum est, ut si probandum sit quod una opinio magis est vera vel certa quam altera, si aliquis ad hoc probandum petiit vel assumpsit, quod singularium sive esse idem de se prædicatum magis est verum vel certum, et assumpsit ad hoc pro minore propositione, quod in opinione est idem de se opinabile, et concludit per hoc quod magis est opinio (in qua idem est de se) certa, quam illa in qua est aliud quoddam de alio opinatum, et sic format syllogismum. Omne idem de se prædicatum, certius est quam ubi aliud de alio prædicatur. Opinio quæ idem de se opinatur, est in qua idem de se prædicatur. Ergo est certior quam illa quæ aliud de alio opinatur. Et hoc sufficit ad propositi ostensionem. Ubi autem hoc opinabile sive ad hanc propositionem opinabilem (quod id quod dicitur de se, magis est verum et certum) quæ fuit propositio major, p:ctitum est etiam opinionem eamdem de se magis veram esse, quæ superflua sunt et longiorem debito facientia ratiocinationem orationi : et postea ex omnibus illis concluditur, quod eamdem opinionem de se certiorem esse quam aliam : quando enim habetur, quod omne de se prædicatum est verius alio quodam, et quod opinio de se prædicata, non oportet assumere opinionem ejusdem de se maxime veram esse : quia conclusio habetur sine illo : et ideo peccatum est et nequitia increpandæ orationis : quæ enim posset esse major nequitia orationis sive argumentationis, quam quæ sua

longitudine et superfluitate latere facit causam consequentiae circa quam est oratio? cum enim plurima præmittuntur, nescitur ex quibus illorum sequitur conclusio. Et quod illa sit nequitia et malitia orationis, patet in opposito : quia oratio palam et manifesta in bonitate uno quidem modo publicissimo (hoc est, communicatissimo) dicta, si sit conclusa ita evidenter ut nihil oportet aliud, hoc est, amplius dubitare vel quaerere. Uno autem alio modo quo etiam maxime dicitur bonitas orationis, quando talia sunt in præmissis, ex quibus sicut ex præmissis vel principiis necessarium est conclusionem esse. Est autem per conclusiones (hoc est, per probatas et notiores propositiones) conclusum sive conclusa. Amplius autem nequitia sive malitia orationis est, si deest in præmissis quod valde probabile est, hoc est, probabilius conclusione, sicut in præmissis dictum est : sed hæc malitia, quando diminuta et longior est, quam debeat esse oratio, etc.

CAPUT VIII.

De modis falsæ orationis.

Sic igitur habitis causis et modis increpandæ orationis dicemus de modis falsæ orationis : et vocamus orationem argumentationem, sicut prius dicitur. Dicimus igitur quod falsa dicitur talis oratio quadrupliciter. Uno quidem modo et primo, quando per orationem videtur concludi quod non concluditur : et hæc oratio est falsa, quia caret forma, et peccat in forma. Hæc autem oratio vocatur syllogismus apparens de numero litigiosorum et sophisticorum : nec hic ponit, quia ad dialecticum pertineat, sed potius numerum facit in modis falsæ orationis, ne insufficiens videatur esse divisio. Oratio autem dicitur secundo falsa sive argumentatio, quando concluditur, non tamen ad propositum : et hæc magis est vana quam falsa, quia vanum est quod est ad finem quem non concludit. Pecca-

<--- Page Split --->

tum hoc est maxime in syllogismis qui sunt ad impossibile ad quod ducunt: et ideo ex isto propositum non potest probari. Aut tertio modo oratio sive argumentatio dicitur falsa, quando quidem concludit ad propositum, sed non ex propriis, hoc est, secundum propriam conclusionis disciplinam sumptis, sicut fecit Brisso in circuli quadratura. Hoc autem peccatum est, quando in medicinali conclusione sumitur communis propositio, quae non est medicinalis, videtur tamen alicui medicinalis esse: aut quae non geometrica, videtur tamen alicui geometrica: aut quae non est dialectica sive probabilis, videtur tamen alicui esse dialectica, sive verum vel falsum est, quod accidit in conclusione per improprias propositiones syllogisticas. Alio autem modo et quarto dicitur oratio falsa sive argumentatio, si per falsa syllogizetur, et est peccans in materia: conclusio autem per falsa syllogizata, quandoque quidem erit falsa, quandoque erit vera. Nam falsum semper quidem per falsum concluditur: verum autem contingit per non vera concludi, ut dictum est prius. Quod autem oratio sive argumentatio hoc modo falsa sit, magis est peccatum dicentis (hoc est, respondentis) quam orationis: quia nisi falsa daret respondens, dialecticus ex falsis non procederet. Et adhuc neque semper tale peccatum est dicentis sive respondentis, sed quando, hoc est, aliquando: sed tunc non est peccatum dicentis, quando quidem latet eum esse falsum: eo quod falsa per se sive secundum se accepta, pluribus veris recipimus magis et magis probabilia esse: et hoc fit, si opponens aliquod verum interimit ex his falsis concessis a respondente, quae maxime probabilia videntur, et pro veris sunt concessa: quia hoc peccatum non est in dialecticis: cum enim sit probabile falsum, non est peccatum concedere quando latet; nam cum talis est demonstratio, hoc est, ostensio interimens aliquod verum, oportet quod sit aliorum verorum, graecismus, hoc est, genitivum pro

ablativo ponens, hoc est, per alia a veris (hoc est, ex falsis) oportet esse demonstrationem sive ostensionem : quia si verum per falsum aliquod interimitur, oportet aliquod positorum (hoc est, praemissorum concessorum) non esse omnino, propter quem est hujus interreptionis veri demonstratio, hoc est, ostensio vel probatio.

Et ne aliquis dicat quod non oportet interimere verum per falsum positum in praemissis, quia verum per falsum probatur, et ideo interimi non oportet per falsum : dicimus quod si verum concludatur per falsa et quae valde stulta sunt, hoc est, improbabilia sunt pluribus etiam secundum sensus meditantibus, talis oratio erit pejus quoddam, quam ille qui falsum per falsum syllogizat : non enim sequitur tale verum ex talibus falsis, nisi syllogismo formali et non probante : nec erit ostensio propter quid, sed quia tantum, sicut in Prioribus Analyticis dictum est.

Modus autem solvendi orationes falsas secundum omnes istos quatuor modos est. Quare palam jam ex dictis est, quod Primo modo volenti solvere, prima consideratio est orationis per se acceptae habenda, ut consideret si concludit et solvit dicens, quod non concludit, quia peccat in forma. Secunda consideratio est in secundo modo orationis falsæ, ut consideret utrum verum vel falsum concludat ad propositum. Tertia vero in tertia oratione falsa est, ut consideret ex qualibus quibusdam premissis concludit, utrum etiam ex propriis vel impropriis secundum propriam disciplinam : nam si concludat ex falsis, sed probabilibus, rationalis est oratio quantum ad dialecticum, qui ex probabilibus procedit, sive veris, sive falsis. Aliquando si non probat et procedit quidem ex existentibus (hoc est, veris) sed improbabilibus, prava est oratio quantum ad dialecticum. Si autem procedit ex falsis et valde improbabilibus et stultis, palam quoniam tunc oratio est prava : aut simpliciter, quia stulta sunt : aut prava est ad propositum,

<--- Page Split --->

quia nihil probat, cum consequentia in talibus causam non habeant.

CAPUT IX.

De impedimento ejus quod est petere id quod est in principio, vel petere contrarium.

Quia autem jam in praehabitis dictum est, quod indeterminatum est quando opponentes ponunt contrarium, vel id quod est in principio, et quibus modis petitur oppositum. Dicimus ergo primum, quod Quid est pequomodo petit interrogans id quod est quomodo petit interrogans id quod est in principio, et quando petit contrarium, in principio, et quando petit contrarium, in principio, et quando petit contrarium, in principisecundum veritatem quidem in Posterioribus Analyticis dictum est : sed hic dicendum est hoc secundum opinionem. Et dico secundum veritatem, quando per ignotius et æque ignotum similiter petitur id quod est in principio. Secundo autem petitur id quod est in principio, quando per id quod est idem vel æque notum vel ignotius quoad nos, petitur id quod est in principio. Adhuc autem notandum, quod dicitur id quod est in principio, et non principium in se, sed petitur id quod est in principio involutum in alio frequenter ut in toto vel in parte vel convertibili vel hujus aliquo.

Modos autem ejus quod est petere id quod est in principio, determinantes dicimus, quod aliquis petere videtur id quod est in principio quinque modis. Manifestissime quidem in primo modo contingit petere id quod est in principio, si quis idem quod monstrare oportet, petat in eodem nomine et re, non est facile latere respondentem. In univocis autem (hoc est, in synonimis) in quibus est nomen idem, et ratio diffinitiva eadem orationis sive rationis complexæ ad nomen, magis latet. Et hoc intelligendum de his in quibus æque nota sunt nomen et diffinitio : quia in loco a diffinitione (prout diffinitio est principium et causa cognoscendi diffinitum) non est petitio principii. Hujus

exemplum est, ut si dicam, homo currit, ergo homo currit : vel in synonimis, gladius incidit, ergo spatha incidit, et hujusmodi.

Secundo modo petitur id quod est in principio, quando id quod particulariter habet probare aliquis, petit universaliter in suo toto universali, cum pars a suo toto non sit diversa, quamvis etiam non omni modo cum ipso sit idem. Cujus exemplum est, ut qui conatur ostendere, quoniam contrariorum est una et eadem disciplina, petit quod omnium oppositorum est una disciplina. Et attende quod in prædicatis essentialibus quæ magis insunt superioribus quam inferioribus, aut non insunt superioribus nisi per inferiora, vel inferioribus nisi per superiora, est iste bonus processus, et non est petitio ejus quod est in principio : sed in accidentibus prædicatis quæ prius insunt inferioribus, et posterius superioribus, si inferius petatur in superiori, petetur in ignobiliori quam ipsum sit : et ideo in talibus est petitio principii, sicut patet in exemplo inducto quod est accidentale prædicatum. Est autem in talibus petitio principii quod videtur, quia id particulare vel speciale quod oportebat per se quidem sumptum ostendere, petitur in toto cum aliis pluribus particularibus in illo toto contentis.

Tertius modus est, si quis idem quod universaliter est ostendere in proposito, petit hoc particulariter : qui modus conversus est ad præcedentem, quia totum tale, maxime secundum quod ut integrum ex suis partibus consideratur, noh est nisi suæ partis compositæ potestas, aut universaliter integratur ex suis partibus, quando non essentia, sed simpliciter est. Cujus exemplum est, ut si proponat ostendere de omnibus contrariis in toto aliquid, et petit hoc in aliquibus : videtur enim id quod in pluribus in toto acceptis oportebat ostendere, hoc idem in partibus extra totum divisum sumptis petere.

Rursus quartus modus, qui conversus tertii est, si quis dividens petat in parti-

<--- Page Split --->

bus quod propositum est, conjunctim esse demonstrandum. Ut si oporteat conjunctim ostendere medicinam esse scientiam sanativi et ægrotativi, et inferat ex hoc, quod medicina est scientia sanativa, et ægrotativa: quia totum copulatum non est suæ partes simul acceptæ.

Aut etiam quintus modus est in convertibilibus, si quis eorum quæ ad invicem se consequuntur convertibiliter, alterum petat ex necessitate esse, et ex illo concludat reliquum. Ut si oporteat ostendere, quod diameter est incommensurabilislateri, petat quod latus est incommensurabile diametro : horum enim unum convertitur cum alio, et habent eamdem probationem, et æque ignotum est unum sicut aliud. Attende tamen quod si unum per aliud etiam accidens esset notius altero, tunc per illud posset inferri reliquum, et non esset petitio principii, sed locus a convertibili, et cætera.

CAPUT X.

De modis petendi contrarium.

Æqualiter autem in numero cum quinque modis petitionis principii sunt quinque modi petitionis contrarii, ita quod omne oppositum sive disparatum dicatur contrarium. Nam primum (hoc est, primo modo) petit contrarium, si quis petiit secundum affirmationem et negationem : hæc enim maxime opponuntur. Secundo modo petitur contrarium, si quis petat contraria secundum oppositionem contrarietatis dicta. Ut si quis petat bonum et malum idem, hoc est, unum in altero. Tertius vero modus est, si quis debeat probare aliquid universaliter, et petiit contradictionem universalis in particulari particulariter. Ut si aliquis ad probandum sumpserit contrariorum unam

esse disciplinam, et probet alteram, et non esse eamdem disciplinam sanativi et ægrotativi : tunc enim petit quorumdam contrariorum non esse eamdem disciplinam, et sic petit contradictoriam ejus quæ est omnium contrariorum esse eamdem disciplinam. Aut quartus modus est conversus tertii, si aliquis volens probare quorumdam contrariorum ut sanativi et ægrotativi eamdem esse disciplinam, tentaverit sumere in universali contradictionem. Rursus quintus modus, si quis petat contrarium ei quod ex necessitate accidit : eo quod hæc sunt (hoc est, contrarium conclusionis) ex necessitate jam in premissis, et per consequentiam : hic enim petit contrarium in contrario. Aut etiam modo alio, qui tamen ad istum reducetur : ut si quis non petat vere opposita vel contraria, petat tamen duo disparata talia, ex quibus erit consequens opposita contradictio. Istis ergo modis contrarium petitur in contrario.

Quia jam diximus qualiter petitur id quod est in principio, et qualiter petitur contrarium in contrario, ostendamus differentiam istorum ad invicem secundum quod faciunt malitiam in oratione argumentativa. Dicimus igitur quod id quod est contraria recipere, differt ab eo quod est in principio petere tantum : quoniam hujus quod est in principio petere, est peccatum relatum ad conclusionem : eo quod nos ad conclusionem aspicientes dicimus aliquem petere quod est in principio, quando petit idem quod in conclusione debuit concludere. Contraria autem sunt et petuntur in se invicem in propositionibus præmissis, in eo quod propositiones se habeant ad invicem aliquo modo dictorum quinque modorum, de quibus diximus quod contrarium petitur in contrario.

<--- Page Split --->