CAPUT I.

De documentis ad exercitationem pertinentibus, et formalibus, et rationalibus.

Jam autem tradita est dialectica secundum quod est ad inquisitionem et ad secundum philosophiam disciplinas, et tradita etiam jam est dialectica secundum quod est ad obviationem tam ex parte opponentis, quam ex parte respondentis. Nunc igitur ultimo traditur secundum quod est aliquid ad exercitationem et meditationem quae est actus memoriae : et frequenter sunt idem ad exercitationem et ad meditationem talium orationum quae valent ad exercitium. Primum quidem et formaliter exercitativum conferens ad documentum est, quod oportet assuescere, ut sciat uti conversivo syllogismo, ut etiam sciat converti tales orationes disputatas : sciendo enim uti syllogismis conversivis, etiam ad hoc quod dicitur, magis habebimus nos idoneos, et exibebimus nos magis paratos, et in paucis sumptis orationibus plures habebimus orationes ad propositum facientes. Ratio autem hujus est, quia converti vel syllogismo conversivo uti, est aliquem transumentem conclusionem primi syllogismi jam syllogizati in alterum syllogismum et in oppositum conclusioni, et id oppositum ponere cum reliquo, vel altera praemissarum interimere unum eorum praemissorum quae data sunt in priori syllogismo : quia si conclusio non est vera, et oppositum conclusionis cum altera prae-

missarum syllogizatur, oppositum alterius primi syllogismi necessario sequetur : et hoc quidem est necessarium, si hoc concedatur, quod omnibus praemissis cum prima conclusione positis et concessis necesse fuit conclusionem esse vel sequi ex praemissis : tunc enim oppositum sequitur opposito conclusionis posito cum altera praemissarum.

Dando autem documenta secundum quod exercitativum est ad positionem determinandam, dicimus quod ad omnem positionem respondentis considerandum est argumentum terminans eam ad affirmationem : quoniam sic est ut ponitur, et arguens ad negativam, quoniam non sic est ut ponitur. Postquam autem ad utramque partem disputatum est, tunc quaerendum est invenire solutionem : sic enim frequenter faciendo simul accidit ad interrogandum sive opponendum et respondendum exerceri : et si ad syllogismum disputandum ad nullum alium habemus, ad nos ipsos tamen sic exercitare nos habebimus.

Aliud autem documentum est, quod argumentis sic ad utramque partem inductis, alternatim ponderatis, eligendum est quae sunt ad eamdem opinionem argumenta magis valentia, sive ista sint ad affirmativam opinionis, sive ad negativam : hoc enim ad cognoscendum de quolibet multum confert idoneitatem, ad arguendum ad quodlibet propositum magnum habet per exercitium adjutorium : quoniam idoneus est aliquis per exercitium ad arguendum, et quoniam sic est affirmative, et quoniam non sic est nega

<--- Page Split --->

tive. Nam ex talibus documentis accidit observationem, et facultatem ex observatis accidit fieri : et etiam habet adjutorium ad cognoscendum de quolibet sccundum philosophiam speculative prudentiam, hoc est, providentiam, ut in quolibet provideatur quid verum et quid falsum sit : et posse inspicere in singulis quae utrinque (hoc est, ad utramque partem contradictionis) de unoquoque accidit dicere ex hypothesis (hoc est, suppositione) hoc est, ex talibus propositionibus quae supponuntur ut eis utamur tanquam principiis : hoc enim ad haec quae dicta sunt, non parvum est instrumentum : ex isto enim reliquum est et relictum et causatum, nos ratione eligere alterum contradictorum, quodcumque est id quod est verum. Oportet autem ad hujus electionem aliquem esse boni ingenii secundum virtutem naturae rationalis : esse autem boni ingenii est posse ex ingenio eligere verum in quolibet, et fugere falsum : quia qui nati sunt bene, hoc est, quibus bene innatum est, hoc possunt bene facere : quia ingenium dicitur intus genitus, et hic est qui subtiles habet spiritus et expeditas animales operationes, et bonam rationem collativam : nam qui amant verum tanquam naturae suae applicabile,et qui odio habent falsum quod profertur tanquam naturae suae inimicum, facile discernunt per artem juvantem naturam optimum in omnibus.

Aliud autem documentum, quod eum qui exercitatus esse voluerit, oportet scire orationes disputativas valentes ad ea problemata quae saepe incurrunt : haec enim communia sunt et ad multa valentia, et maxime de propriis propositionibus quibus utimur ad illa alia tanquam principiis : quia istae sunt constructiones et valent ad multa : in his propositionibus saepe contendunt ipsi respondentes cum opponentibus, quia in multis valent problematibus.

Amplius autem documentum aliud est,

quod oportet terminorum (hoc est,diffinitionum et principiorum) idoneos esse, ita quod multas diffinitiones multorum, et multa princip:a memoriter retineat, et in probabilioribus et in primis sive prioribus oportet esse promptum : haec enim, ut dicit Aristoteles, minima sunt quantitate, et maxima potestate, et per talia fiunt multi syllogismi 1. Tentandum autem maxime est praecipue memoriter retinere, in quae sicut in principia saepe incidunt in multis problematibus sermones, hoc est, argumentationes disputantium, quemadmodum in geometria ante opus theorematum circa elementa (hoc est, principia) oportet geometram exercitatum esse : eo quod in illa sicut in principia incidit theorematum demonstratio ; et quemadmodum in numeris ante generationem proportionabilium numerorum oportet aliquem promptum se habere circa capitales numeros ex quibus oriuntur,sicut patet in principio arithmeticae : hoc enim multum confert ad id quod est alium numerum ex capitali numero multiplicatum et generatum cognoscere. Similiter autem in orationibus rhetoricis propositiones utiles et allegationes scire oportet et principia velut in memoriali thesauro reponere, et statim ut reminiscentia redit ad ipsa, faciunt eadem memorari, et magis inter alias faciunt propositiones syllogisticae (hoc est, universales et communes) per quas est decursus syllogisticus : eo quod illas determinatas secundum numerum inspiciunt exercitantes : non syllogisticae autem singulares sunt, quae non sunt determinatae secundum numerum, et ideo memorari non possunt. In talibus autem memorabilibus magis in memoria reponendum universalem, quam orationem, hoc est, totam argumentationem : nam esse mediocriter idoneum principii et hypothesis (hoc est, positionis) est difficile, hoc est, difficile est esse aliquem idoneum etiam mediocriter circa propria principia cujuslibet et proprias

<--- Page Split --->

propositiones : et ideo communes memoriter sunt retinendae.

CAPUT II.

Circa quas orationes maxime exercitandum.

Amplius maxime studendum volenti exercere, quod unam orationem sive unam argumentationem faciat plures et plurimas si fieri potest, et quod hoc facere assuescat : hoc autem quod una oratio plures fiat opponentibus, erit obscurissime sive latentissime celando a proposito abscedentibus universalia et altiora proposita. Hujus documentum (quod multae fiant argumentationes et propositiones) fiet si quisquam opponentium plurimum abscedat ab his particularibus circa quae sive quorum est oratio, hoc est, circa quae vel de quibus tunc disputatur : quia sic abscedendo latenter plurimae in prosyllogismis fiunt propositiones, et syllogismi multorum mediorum : et ideo potentes orationum plurium erunt illi opponentes, qui maxime et ex consuetudine pati possunt : memoria enim passiva et receptiva positio, et assuetudo est quaedam accidentia assuescendo patiens : et ideo qui his est passus memoria et assuefactione, per ipsam receptionem talis habitus potentissimus erit ad faciendum talia. Hujus autem exemplum est, ut haec sit proposita, quod non est una contrariorum disciplina, abscedit in hoc communissimum, quod non est una plurium disciplina : sic enim discedendo habebit, quod in his quae sunt ad aliquid, non est una disciplina, et in conjugatis erit similiter, et in omnibus quae sunt plura, statim habebitur, quod non est una disciplina.

Oportet autem in tali documento ad multiplicandas facere memorationem orationum, quae maxime sunt universaliter sive universales : quia in illas maxime est abscedendum, quamvis ipse opponens fuerit disputans particulariter, hoc est,

ad particulare : sic enim possibile est unam orationem facere plures in prosyllogismis. Similiter autem est etiam in enthymematibus rhetoricis, quod plures fiunt orationes abscedendo a causa particulari in universalem : et tunc plures erunt loci rhetorici a nomine et circumstantiis negotii sumpti. Eumdem autem opponentem oportet quam maxime fugere sive abscedere in universale, et multos oportet syllogismos sive prosyllogismos ferre, et semper opponentem oportet considerare circa quas disputat, si in pluribus orationibus disputantur : nam omnes particulares orationes in universalibus disputatae sunt, et non e contrario universalis in particularibus : et etiam in particularibus orationibus inest demonstratio universalis : quia particulare per universale demonstratur : et non est possibile quidquam demonstrare nisi per universale: quia sine universali non est aliud possibile syllogizari.

CAPUT III.

Ad quod utendum et quo exercitio utendum hoc vel illo.

Cum autem exercitatio sit et in inductivis propositionibus et in syllogisticis sive universalibus, exercitatione inductivarum propositionum utendum est ad rudes et imperitos qui secundum sensum judicant, exercitatione autem syllogisticarum propositionum sive universalium utendum est ad eruditum respondentem, qui judicat secundum intellectum. Et quidem tentandum est a syllogisticis orationibus sive argumentationibus accipere propositiones, quae propositiones ideo sunt et dicuntur, quia pro aliis concludendis poni possunt, et istae sunt universales. Ab inductivis autem particularibus tentandum est sumere similitudines et parabolas : sic enim multae valde fiunt orationes : in his enim et talibus utraque inductiva et etiam syllogisticae exercitativa sunt, hoc est, ad proprium exercitium

<--- Page Split --->

deductæ. Omnino autem et universaliter loquendo ad exercitationem disputantium tentandum, quia ad hoc exercitantur, quod possint tentare proponere et afferre syllogismum de aliquo quocumque concludendo, aut solutionem de dubio, aut propositam universalem ex qua in syllogismo uti aliquis possit, aut instantiam contra universalem : quoniam aliquando instantiæ solutionis sunt, sive recta ratione quis dixerit de proposito, hoc est, vere, sive non recte, hoc est, false : et si aliquis hoc apud seipsum sive alteri dixerit contra quem disputat, et circa quid, hoc est, quidquid hic dixerit uterque, hoc est, opponens et respondens : quia prompte posse afferre propositiones et syllogismos et instantiæ et solutiones contra objectorum, sunt ea ex quibus etiam potestas talia facile faciendi. Est autem exercitium causa talis facilis potestatis. Dicit enim Victorinus in sua Rhetorica, quod natura facit habilem, ars vero potentem, usus vero sive exercitium facit facilem : et maxime exercitium circa propositiones syllogisticas et circa instantiæ talem facit potestatem.

Est enim ut simpliciter dicatur, sive universaliter, dialecticus exercitativus et propositivus et instantivus, et ad hoc exercitatur ut haec prompte facere possit. Est autem proponere, unum quoddam universale facere, et quæ sunt plura in particularibus, oportet unum omnino in universali sumere, ad quod est disputatio : quia ad singulare non est disputatio syllogistica. Instare autem omnino (hoc est, universaliter) quod unum est in universali facere plura in particularibus, per quæ instantia fertur. Nam instans aut dividit primo universale in particularia, aut interimit universale per particulare, hoc quidem particulare dans, illud autem in quo particulare non est, non dans, et per illud quod non est dans, eorum quæ posita sunt in universali, interimitur universale instando contra ipsum.

Ultimo autem isti tractatui adjungendum, quod non est disputandum de om-

ni eo ad quod orationes possunt reduci, neque ad quemlibet, hoc est, contra quemlibet exercitandum, quia non ad discolum omnia negantem : quia si exercitatur contra discolos omnia negantes, necesse est pravas fieri disputationes. Nam contra eum qui discolus est, et omnia negando omnino tentat videri profugere disputationem, justum quidem est tentandum omnino syllogismum facere, sed nec hoc pulchrum proponenti dialectico : eo quod non oportet dialecticum statim ut per disputationem impeditur ab aliquo, statim consistere ad bellum disputando contra quoslibet discolos : si enim contra tales disputaverit, necesse est laboriosum sermonem disputationis accidere, quia laboriosum est omnia quæ Laboriosum est omnia quæ discodiscolus negat, probare : nam illi oppofus negat, nentes qui exercitati sunt, abstinere non probare. possunt a disputatione certatoria, sive contraria (hoc est, quin disputent in contrarium ejus quod dicit discolus), et sic prava fit disputatio.

Oportet autem et factas habere orationes et argumentationes ad hujusmodi discolorum interrogationes appropriatas et ordinatas, et cum hoc universales, in quibus quidem minimis quantitate et numero, et maximæ potestate, eo quod sunt plures respectu aliarum, abundantes per memoriam habebimus utiles ad plurima concludenda. Hæ vero sunt propositiones universales, ad quas difficillimum est abundare continuo sive statim : et ideo oportet in memoria stantes et paratas habere in hoc libro : propter facilitatem enim disputationis posita sunt : quia sunt de numero orationum quæ derisibiles sunt, cum uno verbo signandus sit ordo vel potius inveniendus. Si autem sunt de exemplis, sunt magis derisibiles : quia exempla, ut in pluribus, non possunt per præsentem scientiam disputari : et quia inutile est talibus immorari, cum etiam ipse Aristoteles dicat, quod exemplis sic utimur ut sentiat qui discit : et aliquando exempla sunt falsa et ad posi-

<--- Page Split --->

tionem aliorum supposita : et cum multum disputantur, illi qui determinant,

dicunt finem : et ideo de talibus non curamus.

<--- Page Split --->