TRACTATUS I

CAPUT II.

Quot sunt propositiones præternecessaria et ad quid sumendæ et proponendæ ad alterum.

De ordine igitur ad alterum et de interrogatione sive de modo interrogationis ad consensum respondentis ordinato deinceps dicendum est. Dividenti primo propositiones præternecessarias quot sint et ad quid, quæcumque sunt sumendæ sive proponendæ ad alterum. Hic autem (quia sciri non possunt nisi per necessarias a quibus deficiunt) determinandum est primo, quod necessariæ in constructione inferenda sunt illæ per quas fit syllogismus, ita quod ingredientur substantiam ipsius et non nisi ex ipsis infertur conclusio. Et sunt tales necessariæ per rationem necessitatis, qua id dicitur necessarium sine quo non potest fieri id quod intenditur, quæ (ut dicit Boetius) est necessitas suppositionis.

Et quæcumque sunt aliæ propositiones præter has sine quibus potest fieri conclusio, sunt præternecessariæ : tales autem quæ præter has summuntur ab opponente, sunt quatuor modis, et ad quatuor utilitates sumptæ. Aut enim summuntur inductionis gratia, ut ex illis detur sive concedatur probatum universale in majori vel minori propositione principaliter in syllogismo propositum. Aut sumptæ sunt secundo in magnitudinem sive amplificationem sermonis vel orationis, sive quo respondens minus recipiat quid sequitur, et citius inclinetur ad construendum. Aut sumptæ sunt et adductæ tertio in cclationem conclusionis intentæ, quam celatam prospiciens ipse qui respondet, facilius assentiat. Aut assumuntur ut manifestior sit oratio, quia in manifestum citius consentit respondens : et istæ sunt adductæ in prosyllogismis, quia propositiones aut indigent probatione, et propter dubium non consentit respondens, et sic est prima : aut ideo non consentit, quia

festine venitur ad conclusionem, et sic ampliativa sumitur sive prolongativa orationis : aut ideo non consentit, quia id quod proponitur est obscurum, et sic explanativa sumitur. Præter has autem nulla assumenda præternecessaria propositio, quia ad consensum respondentis inclinandum non valet:sed per has quatuor propositiones tentandum est augere rationem, et interrogare consensum respondentis.

Est tamen objectio de una præternecessariarum propositionum, quod non dialectica, sed sophistica est : est enim certaminis gratia : et sic videtur esse ad finem gloriæ, et non ad finem inventionis scientiæ. Sed hujus solutio est, quia negotium dialecticum est alterum : eo quod innititur ei quod videtur alteri, et aliquando protervit iste nolens concedere vel suscipere ea quæ utilia sunt negotio inventionis, quando videlicet id quod sequitur ex proposita interrogatione utile est : ideo oportet celare propositum donec suscipiat aliquam propositionem, per quam cogatur ad consensum : sic ergo et si sit certaminis gratia, est tamen justi certaminis gratia, et quod utile negotio dialectico, quia traditmodum inquisitionis veritatis per inquisitionem : et ideo necesse est et optimum est dialectico etiam his propositionibus uti quæ celativæ dicuntur : dialectica enim in quantum est obviativa, plus respicit positionem problema : et non absolvitur ab hac, quoniam respicit fictionem, secundum quod Aristoteles dicit in tertio r rimæ philosophiæ, quod fictum est quod ad positionem est coactum : tuqc ideo tale certamen est justum, et non est ad finem gloriæ, sed ut facilius inveniatur veritas sine impedimento.

Harum propositionum talis debet esse usus,ita quod dicamus, quod non est opponenti statim præordinandum et proponendum illas principales propositiones et necessarias ex quibus fit (sicut ex propositionibus) syllogismus principalis : quia ex illis videns respondens quid sequitur, non consentit, donec dicatid quod sibi videtur : sed

<--- Page Split --->

disedendum est opponenti ab illis propositionibus in suprema magis universalia, in quibus tamen ista quæ intendit opponens,celata sint: quia ex illis probabuntur. Utsi propositum opponentis sit ostendere, quod non sit contrariorum eadem disciplina, hoc non est statim proponendum,sed ex magis universali ut ex oppositis : syllogizabitur enim ex isto, quod etiam contrariorum sit eadem disciplina : eo quod contraria de numero oppositiorum sunt.Iste ergo est usus celativæ propositionis. Si vero non ponat sive concedat respondens universalem propositam, tunc per inductionem sumendum est hoc modo, quod sumenda sit ista, quod contrariorum est eadem disciplina : et si non concedat respondens,tunc opponenti intendendum est in particularibus contrariis inducendis.Quia necessarias ad syllogismum propositiones, aut est sumendum per inductionem, aut syllogismum : aut quasdam quidem per inductionem majorem vel etiam minorem : illas autem etiam majorem vel minorem per syllogismum. Et hic est usus inducivæ propositionis.

Quæcumque autem necessariarum propositionum sunt valde manifestæ, et apparet statim quid concludi possit contra respondentem, illas oportet protendere (hoc est, a proposito elongare) per alias ad alia media, per quæ tamen ista concludi possunt : quia ad probabilia multa media inveniuntur : quia id quod est accidere per conclusionis consequentiam, et quod principaliter intenditur, obscurius fit ad intelligendum respondenti semper in disse sione a proposito et inductione illorum quæ a proposito elongantur : et simul quæ ad intentionem principalium inductæ sunt, oportet ulterius protendere in alia media, et sic parare et separare eas protendendo ei respondenti, qui nullo modo potest eas sumere nisi protensas in multa media. Illæ vero (quæ præter has quæ necessariæ sunt, ad syllogismum sumptæ sunt) propter illas quæ necessariæ sunt, accipiendum, ex quibus alio

modo explanantur istae vel prohibendo, vel celativa,vel ad ulteriora media deducuntur : unaquaque enim talium propositionum utendum propter id quod inducitur : et hoc modo inducendi quidem utendum est a singularibus in universali, et a notis in ignotiora : quia ignotum probatur per notum. Nota communiter sunt magis quæ secundum sensum nota sunt, vel simpliciter omnibus, vel ad minus pluribus, quia plures secundum sensum judicant. Ex his autem quæ universaliter videntur omnibus vel pluribus, procedit dialecticus. Iste ergo in communi est usus præternecessariarum propositionum. In speciali autem inductive jam dictum est.

Celanti vero intendendum ut præsyllogizet ea ex quibus debet fieri syllogismus ille qui ex principio intenditur a proposito in altiora discedendo, et hæc præsyllogizat ut plurima sive multos altiores syllogismos faciat : hoc autem erit si quis non solum necessarias in suis universalioribus præsyllogizet, sed etiam si earum quæ ad hæc utiles et præternecessariæ et ad celandum inductæ, aliquam adhuc ex illa superiori præsyllogizet, ita quod ad prosyllogismum adhuc ulterius ascendendo prosyllogismum faciat.

Amplius taliter celans, statim non debet dicere conclusiones intentas, sed postea postquam discesserit in altiora in quibus celata et clausa sunt principaliter intenta : tunc enim quasi ex longinquo medio debet inferre conclusionem : sic enim longissime discedit a proposita propositione principali, quæ ex principio intenditur : et tamen consequitur propositum deducendo longissime per omnia media usque ad proxima. Et universaliter dicendum in propositionibus celativis, quod sic oportet interrogare eum qui celaverit et celativis propositionibus uti voluerit, ut interrogata omni sive tota oratione proposita et jam dicta conclusione intenta, requiratur ipse respondens propter quid (sive ex quo medio) hoc conclusum sequitur : hoc autem fit quando ex valde lon-

<--- Page Split --->

gius distanti medio absque deductione ad proximum concluditur propositio. Hoc igitur maxime et frequentissime erit per modum antedictum. Nam quia ultima conclusione dicta sola (sine principiis proximis ex quibus sequitur) dubium est respondenti quomodo sive ex quo medio accidit sive sequitur conclusio : eo quod ipse respondens non praeviderit ex quibus principalis accidit sive sequitur conclusio, non enodatis per deductionem ad proxima prioribus syllogismis, qui per longinqua media sunt conclusi. Minime autem sive nullo modo enodabitur superior syllogismus conclusione proprie posita, si pro conclusionis, quam ex longinquo inferimus, medio non ponimus propositiones proprias et proximas, sed illas longinquas ex quibus fit altior et superior syllogismus. Et ista duo documenta valde sunt observanda : quia primum est sumptum ex parte principiorum proponendorum, et secundum ex parte constructionis inferenda.

Tertium autem documentum (quod utile est valde ex quo plures proponit syllogismos et propositiones plurium syllogismorum) est quod non proponat eas continuas secundum situm quem habere debent in syllogismo proprio, sed permutatim majorem unius syllogismi cum majori alterius syllogismi permutatim sic proponendo ad aliam et aliam conclusionem. Si enim propositiones invicem in situ in syllogismo ponantur juxta se debito ordine, tunc id quod accidit per consequentiam syllogisticam (hoc est, conclusio) magis erit manifestum : et hoc videns respondens, magis adversatur et dissentit.

Est autem adhuc taliter celantibus considerandum, quod enthymematice arguendo oportet diffinitionem propositi sumere : quia locus a diffinitione magis est efficax ad concludendum : et talem oportet sumere in enthymemat e propositionem: in quibus enthymematibus universalis propositio est posita : nec etiam in ipsis

rebus abstractis accipienda est universalis diffinitio, sed potius in sumptis et conjugatis illis et concretis : quia ipsos respondentes facilius paralogizant non videntes instantiam : eo quod in conjugato sive concreto proponitur diffinitio, et concedunt putantes non universaliter concedere, sicut putarent quando in principali diffinitio universaliter sumeretur. Potest enim credi quod ratione subjecti in quo est, ita diffiniatur : et sic concedunt facilius propositam diffinitionem. Iuius autem exemplum est, ut si oporteat sumere et concedere propositum ab opponente, quoniam qui irascitur, appetit inferre poenam et repellere injuriam propter apparentem examinationem illatam. Sumitur autem ratio in discedendo ad altius, quoniam ira est appetitus poena propter apparentem examinationem universaliter : quod ad propositum non fuisset acceptum. Manifestum enim, quoniam hoc sumpto in principali habemus aut in conjugato universaliter quod praelegimus a principio : quia ex his universaliter sequitur, quod iratus appetit poenam propter apparentem examinationem sive exacerbationem : hoc enim sequitur. Igitur sic observandum est ex parte sermonis principale vel sumptum sive concretum significantis : quia per oppositum eis opponent qui praetendunt (hoc est, primo proponunt) diffinitionis in ipsis concretis instantiam magis quam in abstractis, sicut patet : quia si universalis ista proponatur, quod omnis iratus appetit poenam facile est accipere instantiam, nam probatur statim quoniam non omnis qui irascitur, appetit poenam : parentibus irascimur quidem, non appetimus autem poenam. Unde oportet primo proponere in sumpto non universaliter, et postea discedendo ad altius abstractum, diffinitionem universalem accipere, et per illam universaliter concludere quod particulariter vel infinite propositum fuerat.

Fortasse autem alicui videtur non esse instantia quae inducta est, eo quod ali-

<--- Page Split --->

quibus videtur quod etiam parentibus iratus appetit pœnam : quia aliquibus videtur, quod sufficiens pœna est contristari parentes, et facere eos pœnitere. Sed hoc quamvis forte sit verum, tamen instantia non habet aliquid verisimile : quia pœnam ex parentibus non appetit iratus : et ideo etiam documentum verisimile est, quod primo proponat particulariter in concreto, et postea per diffinitionem abstracti concludat universaliter per locum a conjugatis, ut ipse respondens videatur non irrationabiliter negare propositum, sive universaliter proponatur, cum paratam habeat instantiam saltem apparentem. In iræ autem abstractæ diffinitione generaliter proposita non similiter sive non æqualiter est facile invenire instantiam : et ideo illam universaliter concedet.

Amplius adhuc documentum aliud opponentis est, ut ea quae proposuit, videantur non propter ipsum principale intentum proposita esse, sed alterius disparata proposito, vel etiam oppositi gratia proposita : eo quod ipsi respondentes magis verentur ea quae sunt utilia ad principalem positionem, et negant ea. Simpliciter autem et universaliter dicendum, sed illud documentum opponenti utile, quam maxime potest facere dubium ad quid inducantur proposita, utrum ad hoc proponuntur quod propositum est, an ad oppositum ejusdem. vel disparatum velit sumere opponens. Dubio enim existente ad quid inducantur, magis concedet respondens id quod est utile ad propositionem concludendam : hoc autem fieri non potest nisi unico modo, quod etiam discedat opponens in id quod est consequens et propositum et suum oppositum, et in consequens et propositum et propositi disparatum. Ex isto vero incipiens arguere dubium est, utrum tendat ad propositum vel ad oppositum concludendum. Est autem istud documentum sumptum ex parte eorum in quae discedit is qui utitur celativis propositionibus.

Amplius autem ejusdem aliud docu-

mentum est (sumptum ex parte modi proponendi id quod proponit principaliter concludere) similitudinem inquirere, ut ex ipso inducto simili verisimile habeat et facilius concedatur. Fit enim verisimile ex simili, et latet in ipso simili magis universale quam si per se in ipso proponeretur. Verbi gratia, si velimus concludere quod contrariorum est eadem disciplina, non per se, sed proponemus in similibus involutum, ut putasne contrariorum est eadem disciplina et ignorantia eadem ? quoniam simile est in sensu, quod contrariorum est idem sensus : vel e converso proponatur, contrariorum est idem sensus, quia similiter contrariorum est eadem disciplina. Hoc autem (probare per simile) est simile inductioni : sed tamen non reducitur ad propositiones necessarias, sed ad celativas : quare non est idem inductioni, quamvis in aliquo sit simile. Nam in inductione a singularibus inductis universale sumitur et construitur : et sic a partibus proceditur ad totum. In similibus autem inductis non proceditur ad totum universale : nec quod ex similibus sumitur, est universale sub quo sicut sub universali toto omnia similia sint inducta.

Adhuc autem aliud documentum est ejus qui utitur celativis propositionibus, sumptum ex parte ipsius opponentis in comparatione ad respondentem, quod si proponat universaliter aliud quod habeat instantiam apertam, et quae facile videatur : tunc etiam oportet ipsum opponentem sibimetipsi instantiam inferre : tunc enim ipsi respondentes non habent suspectum opponentem : eo quod insuspecte agit cum eis : quia videtur juste sine insidiis argumentari, et contra respondentem nihil agere, sed pro ipso.

Adhuc autem alio documento sumpto, ex parte ejus quod proponitur, utile est opponenti dicere, quod proponit id quod consuetum est dici, et quod dicitur cömmuniter hujusmodi : quia ipsi respondentes pigrescunt ex verecundia movere (hoc est, negare et removere) quod soli-

<--- Page Split --->

tum est dici, instantiam non habentes contra illud, et præcipue quia ipsi respondentes utuntur talibus solitis et consuetis dici, et non caveant movere sive removere ea.

Amplius adhuc celantis documentum est ex parte ipsius opponentis in actu opponentis sumptum, non properare ad conclusionem opponendo. Et hujus causa est, quia contra properantes magis obsistunt respondentes : et ideo quamvis omnino sit utile ad propositum quod proponit, non tamen debet properare ad illud, sed cum mora interpositis aliis ad propositum paulatim accedere.

Et adhuc est aliud documentum ex parte modi proponendi sumptum, quod id quod intendit, non proponat in seipso, sed in parabola quadam, secundum quod parabola dicitur esse rerum diversarum sub aliquo proportionaliter simili facta collatio, in qua pluribus conferuntur quae ad invicem habent proportionis aliquam similitudinem : sicut si dicam, sicut se habet ad statuam vel idolum æs et figura, sic ad speciem genus et differentia. Hoc autem ideo faciendum, quia propter quod aliud aliquid proponitur vel proponi videtur, magis ponent sive concedent ipsi respondentes.

terrogantium sive proponentium primo interrogant ea circa quae principaliter et maxime interrogantes proponunt, et maxime properant ad ista. Ad quosdam autem sicut ad graves et pigros melancholicos hoc documento per contrarium modum est utendum : ad illos enim qui dicto modo graves sunt, oportet primo quae talia sunt et principaliter proposita, prætendere : graves enim prima proposita maxime admittunt concedentes ea, nisi omnino et universaliter manifestum sit cuilibet quid secundum consequentiam syllogisticam ex illis accidere possit : in fine enim excitati adversantur plus et plus.

Similiter autem ad eos faciendum est respondentes, quicumque se arbitrantur acres esse in respondendo : tales enim facile ponentes sive concedentes prima primo proposita, in fine franguntur, et discrepare et contradicere incipiunt : et tunc in contradicendo perseverant, et dicunt quod conclusio non accidit sive sequitur ex his quae sunt posita : ponunt enim tales credentes habitui (hoc est, ex suo melancholico habitu credulitatem accipientes) qui tardus est : et sunt suspicantes, quod ex primo propositis nihil sint passuri.

Amplius autem documentum celare volentis est, quod si vult aliud proponere, non ponat illud in se, sed in suo accidente, ad quod propositum de necessitate est consequens : quia ipsi respondentes magis concedunt antecedens in accidente propositum quam in seipso : ideo quod non similiter (hoc est, æqualiter) manifestum sit ex antecedentibus quid accidere sit per consequentiam conclusionis, sicut si per seipsum proponeretur : et sumpto concesso hoc quod est antecedens, sumptum concessum erit et illud : quia posito antecedente ponitur et consequens.

Et debet opponens ultimo multis praemissis interrogare id quod principaliter vult sumere : et ideo fieri debet, quia respondentes prima interrogata maxime renuunt : eo quod plures de numero in-

Amplius adhuc aliud documentum est celantis quoddam, per plura proposita prolongari proposita oportet et intermittere, vel intermiscere oportet ea etiam quae non sunt vel esse videntur ad propositum utilia ad orationem intentam : quemadmodum sicut in falsigraphis faciunt fere figuras distribuentes : et hoc faciendum est ideo, quia cum sint plura interrogata (ipsa pluritate confundente respondentem) dubium erit in quo interrogato falsum sit sicut in medio et in causa : propter quod etiam latent aliquando interrogantes sive opponentes, quando hoc fit in absconso, sicut dictum est : et conceduntur a respondentibus, quae si per se et aperte posita proponerentur, non concederentur. Epilogaliter ergo dicimus, quod eo (quod dictum est in documentis

<--- Page Split --->

et cautelis istis ad celandum in celativis propositionibus istis) est utendum.

CAPUT IV.

CAPUT III.

Qualiter inductione sive inductivis utendum est.

Qualiter ampliativis et explanativis utendum est.

Ad propositum vero sive ad propositi ampliationem utendum est inductione similium in particularibus, vel divisione propositi in partes : tamen induci debent cognata sive similia proposito, et in haec etiam dividi : quia tales juvant ad propositum. Quale autem quid est inductio, ex praehabitis manifestum est. Dividere autem, quod est ad ampliationem propositi, tale est per comparationem : ut quoniam disciplina una ab alia disciplina melior, aut quia est certior in demonstrando, aut quia est melior, hoc est, melioris et nobilioris subjecti : et hoc etiam dicitur in primo de Anima. Aut dividendum penes finem, ut aliae quidem sunt speculativae, quarum finis est veritas. Aliae sunt activae, quarum finis est actio vel opus operatum, quod apotelesma dicitur. Aliae vero poetriae quae secundum fabulam ex miris compositam invitant ad bonum : nam unumquodque talium coornat quidem orationem, et tamen non est necessarium dici ad conclusionem, ita quod sit de ingredientibus syllogismum.

Ad explanationem autem praeternecèssarìis propositionibus utendum est, sic ut inducamus exempla et parabolas quæ sunt similitudinarii sermones in rebus diversis similia conferentes. Exempla autem convenientia inferri debent et manifesta, ex quibus sciri et manifestari possit propositum, qualia consuevit ponere Homerus : non obscura quæ propositum obscurent, qualia consuevit ponere poeta nomine Chærilus : sic enim in talibus exemplis et parabolis planum erit quod quæritur. Sic ergo de ampliativis et explanativis utendum est.

Inductivis autem qualiter utendum sit, post haec dicemus. Sed prænotandum est, quod in disputando magis utendum syllogismo, quam inductione ad dialecticos secundum quod dialecticos exercitatos in rationibus vocamus : magis enim ad illos utimur syllogismo dialectico quam inductione, et magis ad illos syllogismo quam ad plures. Inductione vero e contrario utimur magis ad plures quam ad dialecticos, et quam syllogismo : hoc autem et prius dictum est : plures sequuntur judicium sensus, dialectici autem magis rationibus intendunt.

Inductivis autem propositionibus possibile est uti, et inductivas propositiones interrogare in quibus est universale univocum, quod una similitudine et ratione respiciunt omnia singularia. In aliquibus autem scilicet communibus non est facile inducere, eo quod in similibus non omnibus vel singularibus est positum unum nomem univocum, ad quod una similitudine omnia singularia respiciunt secundum inductionem. Sed quoniam oportet universale per inductionem particularium sumere et concedere : tunc inductis quibusdam dicunt, sic in omnibus talibus, et sic de singulis, signantes quod omnia similiter respiciant ad universale. Hoc autem dividere et distinguere difficillimum est in his quæ non univoce commune nomen participant : difficile enim est distinguere qualia sunt (hoc est, quali modo commune respiciunt) quæ sunt de numero eorum quæ proferuntur inducendo, et qualia sunt hujus, et qualia similiter communis prædicationem suscipiunt, et qualia non. Et hoc ideo est, quia tale aut æquivocæ dicitur de inductis, aut secundum analogiam. Si primum, tunc inducta non

<--- Page Split --->

respiciunt ipsum in similitudine unius rationis. Si autem dicitur quod secundum analogiam, tunc ipsum similiter non est nisi in uno deductorum, et de aliis non dicitur, nisi quia sunt modi quidam illius : et propter hoc etiam plerumque opponens et respondens se retundunt contendendo ad invicem in disputationibus, et alii dicunt opponentes respondentibus, quod similia sunt quae non sunt similia : alii vero respondentes dubitantes ex ambiguitate communis, quae sunt similia, dicunt non esse similia.

Remediumautemadhocest , quodtentandumestinomnibustalibusperdistinctionemnomnistaledistinctumadunamsignificationemnomenponere , quodsitadeoapertum , utnequerespon - dentiliceatdubitare , etdicere , quoniamnonsimilitgrdesingularibusdicituruni - versalequodinfertur : nequeliceatca - lumniariinterrogantivelutnonsimiliterdicto : eoquodpluraeorumsingularium ( quaenonsimiliterdicuntur ) similiterdicividenturabopponente .

Quandoautemopponenteinducenteinpluribussimilibus , respondensnonde - derituniversaleconcludiexillis : tuncjustumestopponentiexigereinstantiamarespondente , propterquamnegatin - ferriuniversale . Cumautemnondicatperinductionem , quodinaliquibusplu - ribusestsic : tuncnonestjustumdicere , quodintalibusestinstantia : quiatuncnondareturinstantiacontrainductio - n e m , quamnonfacitopponens : quianondixitinpluribusessesic : oportetenimeumquipriusinducitetinductio - nemfacit , sicutpriusinductionemfacit , itaexigereinstantiam : etoportetre - spondentemnonferreinstantiamineoquodproponituretquodpropositumest , sedinalio , autdicere , quoniamhocso - lumesttaleubiipsumpropositumsitunum , hocest , situnivocum , inquositinstantia , etinalioinstantianoninvenia - t u r , utpatetinhocexemplo , cumdiciturquoddualitassolusprimusestparium

numerorum : oportetergoeumquiinstatinalteroquaminproposito , i n - stantiaminferre , autdicerequoniamso - lumpropositumtaleestinquositin - stantia .

Aliusenimimpediendimoduscontrainductionemestadeosquiinstantcontrauniversalesiveuniversali , sednonineoipsoinstantiamferuntquodintenditur , sedinæquivocoproptersimilitudinemnominisvelconvenientiamcumuniver - s a l i . Cujusexemplumest , utcumdiciturquoniamaliquisnonhabebitsuicoloremvelsuipedemvelmanum : etdicentealiquoquodhæcfalsauniversaliter , i n - stetaliquisetdicatquoniampictornonhabetsuumcolorem , etcoquusnonha - betsuumpedem , sedfortealteriusest . Remediumintalibusest , quodopponen - temopportetintalibusinterrogare , etapponeredividentemetdistinguentemta - l i a , quodaliterestaliquidalicujusutsub - jecti , etaliterutparstotiusintegri , etaliterutpassio , nonlatenteæquivocationebenevidenturrespondentesinstarecontrapropositum . Siautemrespondensnoninstatinæquivoco, sedineodem ( hocest , inuniversaliproposito ) instet , etsicperinstantiamprohibeatsiveimpediatinductioneminomnibus : tuncopponen - temoportetesseauferentemilludperexceptioneminquoestinstantiaetreli - quainducereaduniversalem , ettantumoportetcumexciperedonecperinductio - nemaliorumsumatquodestetiamutileadpropositumconcludendum . Sicutexemplopaterepotestinoblivioneetoblitumesse : nonenimconceduntquodomnisquidisciplinamamisit , habetobli - tumesse , ferentesinstantiam , eoquodredequadisciplinaerit , cadenteabesse , sicamisitquidemdisciplinamaliquis , t a - mennonestoblitus : ethocfuitdictumHeraclitorum : ettuncopponentiaufe - rendumestperexceptionemidinquoestinstantia , etreliquumestuniversaliterexinductionesumendum , utsicdicat , quodrepermanenteincodemstatuami - sitdisciplinam , quoniamestoblitus .

<--- Page Split --->

Similiter autem exceptione utendum est contra instantes ad hanc universalem, quoniam bono majori malum majus opponitur : proferunt enim instantiam, et dicunt, quoniam sanitati (cum sit minus bonum quam euechia) opponitur majus malum infirmitas etiam quam euechie, cui opponitur cachechia, quod est minus malum quam infirmitas : nam infirmitatem majus esse malum cachechia auferendum per exceptionem : et in hoc in quo est instantia, et reliquum universaliter est proponendum. Nam ablato eo in quo est instantia, magis ponet sive concedet respondens reliquum quod universaliter sit verum : ut si dicatur, quoniam omni majori bono majus malum opponitur, nisi conferat minus bonum ad alterum sicut pars ad totum, velut euechia se habet ad sanitatem.

Non solum hoc faciendum est respondente instantiam ferente, sed faciendum est etiamsi non ferat instantiam, et tamen neget : eo quod praevideat aliquid talium in quo instantia universaliter ferant : ablato enim eo in quo est instantia, cogitur ponere sive concedere respondens : eo quod in reliquis nihil talium esse pravideat, in cujus instantia sic non sit sicut proponitur. Si autem non ponat adhuc, sed neget, et expetatur instantia ab eo : non habebit reddere instantiam : et tunc sustinebit increpationes. Ex hinc autem tracta est quae dicit, quod propositio in toto falsa verificanda est per exceptionem partis pro qua falsa est. Sunt autem omnes hujusmodi propositiones, in quibus inductivis propositionibus uti difficile est, quae in alio quidem sunt falsae, et in alio sunt verae : in talibus contingit aliquem auferentem id in quo falsae sunt per exceptionem, reliquum universaliter verum relinquere. Si autem in multis inductis sint positae, proponente universaliter, respondens autem non ferat instantiam, dignum est ut ponat(hoc est, concedat) eam : et hoc per diffinitionem propositionis dialecticae probabitur. Nam dialectica propositio universaliter est, contra quam in

multis sic (hoc est, similiter) se habentem non est vel non apparet instantia, etc.

CAPUT V.

Qualiter syllogismo ad impossibile non est utendum dialectice disputanti.

Quoniam in propositionibus necessariis ad conclusionem syllogismi dialectici contingit idem (sive eamdem conclusionem) ostensive sive deductione ad impossibile syllogizare. Et hoc facere demonstranti et non dialectice disputanti nihil differt quoad intenti propositi probationem (vel sic) ostensive (vel illo modo) ducendo ad impossibile syllogizare. Disputanti autem dialectice (propter hoc quod ex probabilibus procedit in quibus falsum est probabile sicut verum, et ideo non apparet impossibile et falsum conclusum) non est utendum per impossibile vel ad impossibile syllogismo.

In syllogismo enim ad impossibile duo sunt syllogismi. Primus ad impossibile ex dato falso cum altera praemissarum sumpto. Secundus impossibile conclusum accipiens, et per illud rediens ad propositum, et illud confirmans ex apparente falso quod sequebatur. Dico igitur quod non est interroganti et opponenti dialectice disputandum utendo syllogismo ad impossibile : nam cum ipse ostensive vel sine impossibili ad quod deducat syllogizat, tunc non est vel contingit dubitare respondentem de conclusione, sed oportet quod concedat eam : sed quando syllogizatur impossibile ad quod deducitur, nisi valde manifestum sit esse falsum ad quod deducitur, tunc respondentes non illud dicunt esse impossibile. Et hujus causa est, quia in probabilibus non est valde manifeste falsum : quia negativa probabilis in contingentibus sicut et affirmativa : et quod contingit esse, contingit non esse : et ideo dicunt respondentes illud non esse impossibile, quod conclusum est pro impossibili : et propter hoc non fit (sive non contingit) interro-

<--- Page Split --->

gantibus quod volunt de probatione propositi. Hoc igitur observandum est in forma argumentationis.

In propositionibus autem oportet proponere et universaliter quæcumque in pluribus quidem sic se habent ut proponitur, ita quod aut non sit instantia : aut si est, non statim apparet in superficie universalis propositæ : quia hoc sufficit, cum non ex rei veritate, sed ex his quæ videntur omnibus aut pluribus, procedat proprie dialecticus. Nam respondentes, quia non possunt inspicere instantias in quibus non est sic ut universalis proponit, ponunt ipsum et concedunt ipsum ut verum.

Sed hic observandum est, quod licet idem sit quaestio primo proposita, et conclusio ultimo inducta, tamen dialectico disputanti observandum est quod non oportet conclusionem facere interrogationem : si autem hoc non observat opponens, ipso respondente renuente et negante conclusionem propositam per modum quaestionis vel interrogationis, postea quando concludit, non videtur ex concessis fieri syllogismus : saepe enim ipsi respondentes etiam ipso opponente non interrogante conclusionem, sed inferente eo conclusionem sicut ex interrogatis antecedentem negant eam : et cum hoc faciunt respondentes, tunc non videntur arguere ipsi opponentes his qui non conspiciunt neque conspicere possunt, quoniam accidit talis ex interrogatis conclusio, et ex his quae posita sunt et concessa. Multa ergo videbuntur syllogizare, quando conclusio interrogata prius negata est : unde quando ipse dicens sive opponens non dicit eam accidere, sed interrogabit eam, illo respondente negante eam, omnino non videbitur fieri syllogismus : et ideo conclusio non est praeinterroganda disputanti dialectice.

In modo autem interrogandi non videtur omnis propositio universalis dialeetica propositio : ut si proponat per diffinitionem quis, quid est homo : aut per divisionem quot modis dicitur bonum.

Hujus autem ratio est, quia dialectica propositio ex probabilibus est, ad quam est respondere sic vel non sub disjunctione : quia potest esse sic vel non : ad dictas autem propositiones non est respondere sic vel non : quare non sunt dialecticae hujusmodi interrogationes. Et hoc quidem verum, nisi ipse opponens determinans sit eas per modum interrogationis : ut si dicat dividendo responsurus ad interrogationem, putasne bonum sic vel non sic dicitur multipliciter ? Nam taliter propositam ad interrogationem facilis est ex probabilibus responsio, vel respondendo affirmativam, vel respondendo negativam. Propter quod opponenti tentandum est in disputando proponere hujusmodi, hoc est, in tali forma, aut tales propositiones. Similiter autem fortasse justum est opponentem ab illo qui respondet, inquirere quot modis dicitur bonum, quando eo (hoc est, opponente) dividente et distinguente modos boni nullo modo consensit dici bonum quo divisit opponens : et hoc ideo, quia opponens dialectice non potest nisi ex datis probabilibus procedere : et ideo oportet eum inquirere judicium respondentis, et ab eo inquirere modos quibus procedat ad distinctionem modorum multiplicis.

Peccatum autem incidens in modo opponendi, quod quisquis opponentium unam orationem sive propositionem multo tempore et multoties interrogat, peccat et male inquirit : nam si respondente sæpius interrogato, ipse respondens sæpius responderit ad hoc quod interrogat opponens, palam quoniam aut opponens multas interrogat, aut interrogat easdem: propter quod si frequenter interrogat easdem, tunc aut juvenatur, hoc est, stultitiam juvenum imitatur, qui non accipiunt quod responsum est : aut si plures vel plurimas facit interrogationes, non habet syllogismum : nam ex paucis, duabus scilicet propositionibus in uno termino convenientibus, et ex paucissimis est omnis syllogismus. Si vero non habet

<--- Page Split --->

syllogismum, respondente dicente hoc ipsum, quoniam non habet syllogismum, tunc opponens aliud facere non potest, nisi quod respondentem increpat, vel recedit a propositio, et dimittit commune opus: et posset etiam dici, quod respondens non increpat opponentem, et recidit tanquam a juvenante, et stulto, etc.

CAPUT VI.

Qualiter probentur orationes per priora et posteriора, et qualiter oportet opponeutem et interrogare et ordinare ea quae interrogat.

Comparando autem unam orationem alteri secundum difficultatem probandi, dicimus quod difficile est opponendo conari, et respondenti sustinere facile easdem hypotheses sive positiones in quibusdam : talia autem sunt et quae natura sunt prima, ut principia, et quae natura sunt ultima, ut conclusiones. Nam principia quidem ad sui declarationem vel manifestationem indigent diffinitione , quia syllogismo terminari non possunt, cum non habeant alia priora, sed diffinitione terminorum cognoscuntur : postrema vero per multa media distinguenti terminantur volenti continuum sumere descensum a primis usque ad ultima: et tamen sic a primis oportet opponentem descendere usque ad ultima, si ultima debeant bene terminari : quia aliter petet principium, et sic sophisticatione argumentabitur, et videbitur sophistice facere argumentationes : et cum hoc sit difficile, patet quod ultimorum terminatio per syllogismum dialecticum difficilius, qui non incipit a primis et veris et immediatis. Et ideo non demonstrat qui non incipit a primis principiis, et sic per omnia media copulat usque ad ultima : prima autem determinare difficile 1. Ergo quia respondentes non probant diffinire per

hoc, quod non facile acquiescunt diffininitionibus datis, neque attendunt diffinitionibus si interrogans et opponens talia diffiniat : quia multa dici possunt contra diffinientes. Si autem principium non sit factum manifestum per diffinitiones terminorum, non erit facile argumentari : quia sicut principium scimus, in quantum terminos cognoscimus. Maxime tamen hujusmodi difficultas circa principia accidit, quia ista maxime scire oportet : quia alia quae posteriora sunt, per haec quae sunt principia cognoscimus, quia per principia monstrantur . Ipsa vero principia non contingit per alia cognosci syllogistice : sed necesse est unumquodque talium cognosci per diffinitionem. Adhuc autem quamvis minus difficilia sunt quam principia, tamen vix probanda sunt et difficiliter ea quae principiis primis sunt propinqua. Et hujus causa est, quia non contingit plures ex pluribus mediis ad hoc habere rationes vel invenire : quia valde pauca habent ante se, ex quibus probantur, cum sint ad ista pauca media eorum et principiorum, ex quibus sicut ex prioribus monstrantur quae sunt post ipsa principia.

Prædicata autem quæ sunt de numero diffinitionum sive diffinitiones omnes difficillimæ sunt argumentabiles : et inter diffinitiones omnibus diffinitionibus illæ difficilius sunt argumentabiles quæcumque talibus utuntur nominibus, quæ primum quidem obscura sunt, sive simpliciter (hoc est, uno modo) dicantur, sive multipliciter, hoc est, multis modis. Adhuc autem maxime est difficile illa argumeatari, de quibus non est notum utrum principaliter secundum primam novam impositionem, vel secundum translationem similitudinis aliquam factam dicantur de diffinito. Nam talia quia sunt incerta in quo sensu dicantur, non habent argumenta quibus terminentur. Quia vero ignorantur, quantum ad hoc quod

1 Ex quo patet quod impossibile est aliquem demonstrare nisi incipiat a primis principiis

copulando ea usque ad ultima.

<--- Page Split --->

ignorantur , si propter hoc talia sunt quod secundum translationem dicuntur, non habent increpationem.

ut modis Prout autem difficile est ad probanropositio dudur dif- ficilis ad vbandum. positio (quæ difficilis est ad probandum aliquid) vel diffinitione arbitranda est indigere, vel est eorum quæ multipliciter dicuntur : et propter hoc est, quod difficilis est ad probandum : vel est eorum quæ secundum translationem dicuntur : vel quia non longe est a principiis : aut etiam quia non est nobis manifestum secundum quem dictorum modorum est dictum quod præstat dubitationem. Nam cum nobis efficitur manifestus modus, secundum quem dubitationem faciebat, tunc palam efficitur, quoniam aut diffinire oportebat si sit manifestum principium, aut dividere si sit manifestandum per partes, aut .oporteret medias propositiones invenire per quas probaretur, quia incertum erat : nam per hæc quæ sunt dubia, probantur ultima.

Adhuc autem in propositionibus pluribus primis (quando non bene assignatur diffinitio) non est facile conari ad disputandum de ipsis : sicut est exemplariter videre, si quaeratur de hac propositione, utrum unum uni contrarium est, vel plura : diffinitis autem contrariis secundum modum quo debent diffiniri, ut quod contraria sunt quae sub eodem genere maxime distant, facile est videre utrum contingat plura eidem esse contraria : quia cum maxime distent, et quod per superabundantiam dicitur, non conveniat nisi uni, non convenit eidem plura esse contraria. Eodem autem modo est in aliis quae indigent diffinitione.

Videntur autem in disciplinis quaedam ob diffinitionis defectionem obscuritatem generare, sicut patet in exemplo mathematico, ut si dicatur, linea (quæ juxta latus secat planum) similiter dividit superficiem et locum, hoc est, secundum divisionem lateris inferioris et superioris æqualem dividit in duo media æqualia, et planum, id est, superficiem, et etiam

locum secundum spatium quod est inter lineas : et hoc videre poteris in figura in margine sic . Diffinitione autem dicta, scilicet quid sit dividi juxta latus in duo æqualia, statim manifestum est quod dicitur : eo quod eamdem ablationem sive divisionem habent loca et lineæ : quia loca sive spatia lineis continentur, et secundum divisionem linearum dividuntur. Est enim diffinitio ejus rationis sive proportionis, secundum quod etiam proportio divisionis spatii sive loci quod interjacet lineis . In elementis autem sive principiis simpliciter primis , postquam diffinitiones terminorum positæ sunt, facillimum est ostendere.

Ut positis quibusdam terminorum diffinitionibus, ut quid est linea, et quid circulus, quid punctum, et hujusmodi, facillime ostendimus prima theoremata, ut patet in primo Euclidis : eo quod non est multa sive per multa media ad unumquodque primorum argumentari : sed per ipsas suorum terminorum probantur diffinitiones, sicut patet per probationem primi Euclidis, quæ est, quod super datam lineam triangulum æqualiterum convenit collocare : quod probatur per solam diffinitionem circuli. Si autem ista prima non probantur per tales positas principiorum diffinitiones , difficillime probabuntur : non enim tunc probabuntur nisi experimento : fortasse autem via syllogistica, et omnino impossibile est probare ea. Similiter autem his quæ dicta sunt, et in his quæ sunt circa orationes, hoc est, dialecticas orationes se habet : et istæ ex diversis et primis et mediis et ultimis proponuntur : et oportet non latere opponentem, quoniam difficile est argumentabilis propositio, quæ passa aliquid eorum trium quæ dicta sunt de primis et mediis et extremis. Comparando autem difficultatem propositionis ad difficultatem conclusionis, quando disputatio erit circa axioma quod est propositio pro conclusione posita (Græce enim axioma quid.

<--- Page Split --->

axioma est propositio ad probandam alteram assumpta, quae difficilior est ad probandum quam illa ad cujus probationem assumitur : ponitur enim hic pro propositione affirmante syllogismum ) cum ista difficilior sit ad probandum, quam principalis positio sive conclusio, major labor erit disputare ad illam, quam ad principalem positionem sive conclusionem : et quia ipsa est immediata, ad ipsam non est via argumentationis.

Dubitabit ergo aliquis, Utrum in dialectica disputatione ponenda ( hoc est, supponenda) sint talia axiomata et concedenda a respondente, an sit exigenda probatio ipsorum ab opponente, eo quod dialectica inquisitiva est, et ad methodorum principia viam habet, et est ratio ad utramque partem illius dubitationis. Nam si alius dicat, quod respondens non ponat sive supponat ista, et præcipiat ad hoc disputare ut probentur : tunc videtur inconveniens : quia tunc præcipiet majus (hoc est, majoris laboris) negotium, quam sit quod a principio positum est : et hoc vocatur apud Philosophos difficilioris assumptio . Si vero alius dicat, quod ea respondens ponat et supponat tanquam per se nota, tunc sequi-

tur quod credet aliqua probata ex illis, tanquam ex minus credibilibus, in quantum minus probata sunt : cum tamen via dialectica sit ad ista, sicut ad methodorum principia. Ergo ex his ad utramque partem disputatis, patet quod si oportet non facere difficilius problema, tunc ponendum est a respondente axioma. Si autem oportet semper per notiora et probata syllogizare, tunc non est ponendum axioma : aut ergo ad utrumque occurrit inconveniens.

Aut dicimus solventes ad hoc, quod diversis disputationibus et ponendum et non est axioma : discenti enim (hoc est, disciplinaliter disputanti) non est quidem ponendum, nisi notius et verius sit per se et secundum naturam, sed dialectico exercenti (hoc est, exercitative disputanti) ponendum, quamvis non sit per se notius, dummodo verum videatur, et non habeat in superficie instantiam. Propter quod manifestum est, quod non æqualiter et discenti sive disciplinaliter disputanti dignum est hujusmodi propositiones ponere. Epilogaliter ergo dicendo, pene sufficienter dictum est, quomodo oportet opponentem et interrogare et ordinare ea quæ interrogat.

<--- Page Split --->