TRACTATUS II

CAPUT 1.

Qualiter construitur problema de diffinitione in communi, et primo per locum ab oppositis.

Si autem construere volumus problema de diffinitione, tunc primum quidem scire oportet, quod nullus vel pauci diffinitionem syllogizant, ita quod concludant diffinitionem : solus enim demonstrator quamdam diffinitionem syllogizat, sicut in Posterioribus est ostensum : quae diffinitio dicit quid et non propter quid. Dialecticus autem non syllogizat diffinitionem, quod diffinitio sit : sed de prædicato syllogizat aliquando ex probabilibus et quasi conjecturis, quod insit ut diffinitio. Sed disputantes tale principium quod est diffinitio, accipiunt et supponunt, et interimitur ab ipsis ut qui circa geometriam et numeros considerant : præmittunt enim diffinitiones sicut et principium supponentes : et similiter fit circa alias disciplinabiles scientias quando propter utilitatem.

Qualiter fiat diffinitio alterius et altioris negotii est assignare : hoc enim fit in VII primæ philosophiæ, ubi determinatur et quid vere diffinitio et quomodo per quidditatem et principia ipsius esse substantialis oportet diffinire. Nunĉ autem quantum sufficit ad præsentem utilitatem, solum dicendum est, quoniam possibile est fieri diffinitionem, et quod hanc contingit concludi de diffinito et de subjecto:

et hoc est ejus quod est syllogismum esse qui diffinitionem ut prædicatum concludi ostendat: et hoc per rationem diffinitionis probatur, nam diffinitio oratio est quæ quid est esse rei significat: et ideo oportet ea quæ per diffinitionem sive ut diffinitio prædicantur, in eo quod quid est de re diffinita sola prædicari: quia nisi de sola re diffinita prædicarentur, non esset convertibilis diffinitio cum diffinito. Adhuc autem sciendum, quoniam de re in eo quod quid est genera et differentiæ prædicantur: genus quidem, quia dicit quid: differentia autem quale, quia dicit quale quod ut forma facit quid esse quod in specie, et ideo specie est quale quid.

Dico igitur quod syllogismo dialectico concluditur prædicatum inesse ut diffinitio : quoniam si quis disputantium sumat ea, genus et differentiam, quæ tantum de re specie et subjecto in eo quod quid est prædicantur, talis oratio ex genere et differentia complexa, ex necessitate diffinitio erit, per locum a diffinitione : non enim contingit aliud esse diffinitionem quam rem diffinitam ex genere et differentia : eo quod nihil aliud a genere et differentia in eo quod quid est de re prædicatur. Si ergo contingit syllogizari, quod talis oratio quæ est ex genere et differentia concluditur de subjecto, probatum est quod diffinitio concluditur de subjecto. Manifestum est ergo, quod contingit ex diffinitione (hoc est, ad diffininationem) syllogismum fieri. Ex quibus autem oportet construere et constituere

<--- Page Split --->

diffinitionem, determinatum est in aliis subtilius, et in VII philosophiae primae et in secundo Posteriorum. Ad propositam autem methodum iidem loci qui ad alia prædicata inducti sunt: quia omnia alia prædicata elementabilia sunt ad prædicatum diffinitionis, et utilia sunt ad construendum, quod aliquid insit ut diffinitio.

Considerandum ergo primo in locis extrinsecis communibus, in quibus magis efficax est locus ab oppositis. Perspiciendum ergo in contrariis et in aliis generibus oppositorum. Perspiciendum, dico, consideranti totas rationes oppositorum, et etiam particulariter secundum unumquodque. Nam si opposita ratio sive diffinitio est oppositi alicujus, tunc necesse est, quia ea quae dicta et assignata est, sit propositi et assignati. Et hoc quidem in contrariis est perspiciendum. Quoniam autem contrariorum plures sunt complexiones: verbi gratia, boni effectivum habet duas complexiones et corruptivum boni et effectivum mali, et amicis benefacere multis, sicut in præhabitis est ostensum, sumenda est ratio diffinitiva: quia talis facillime suscipitur a respondente: totas ergo diffinitiones considerandum est quemadmodum in præhabitis dictum est, particulariter sive ad partes diffinitionis respiciendum est hoc modo quo nunc dicemus.

Primum in partibus diffinitionis considerandum per methodum de genere si recte genus assignatum est, quod positum est in diffinitione hoc modo. Duobus enim finitis contrariis propositis si unum eorum est in contrario genere, et propositum diffinitum non est in eodem genere cum suo contrario, palam statim est, quod est in genere illi contrario. Sicut contraria sunt distincta, ita contraria sunt genera in quibus sunt: et hoc est in omnibus moralibus contrariis, in quibus contrarietas sumitur medii ad extremum: necesse est enim omnia contraria vel in eodem genere, vel in contrariis generibus esse: naturalia quidem in eodem, et mo-

ralia in contrariis in quibus contrarietas est extremi ad extremum : in contrariis enim generibus sunt moralia, in quibus contrarietas sumitur medii ad extremum. Differentias autem (quae ponuntur in diffinitione) semper probamus contrarias de contrariis prædicari : quia differentia est forma, et contrariorum formæ sunt contrariae : velut patet in albo et nigro, quorum differentiæ sunt congregativum et disgregativum visus : esse album enim disgregativum visus est, nigrum autem congregativum. Propter quod si de contrario alicujus contraria prædicatur differentia, constat quod assignata et proposita differentia prædicabitur de proposito. Propter quod cum et genus et diferentia reçte sunt assignata, palam est quia oratio ex his complexa diffinitio recta erit quæ assignata est, et quod inest ut recta diffinitio. Sic ergo construitur diffinitio et ad totam diffinitionem et ad partes inspiciendo.

Aut forte aliquis dicet, quod hoc quod dictum est (quod contrariae differentiae prædicantur de his) indiget determinatione : non enim est verum generaliter, sed tantum de his contrariis quæ sunt in eodem genere, ut album, et nigrum. Eorum autem contrariorum quorum genera sunt contraria, nihil prohibet eamdem generalem differentiam de utrisque dici contrariis, ut de justitia et injustitia quæ sunt in contrariis generibus : nam hoc quidem est virtus sive in genere virtutis, illa autem est vitium sive in genere vitii : propter quod patet quod hæc differentia animæ, quando dicitur virtus animæ et vitium animæ, de utrisque contrariis dicitur, et distinguit et separat hæc differentia a corporis virtute et vitio : eo quod etiam quædam virtus est corporis, et etiam vitium est corporis, ut in VII Ethicorum determinatur. Si ergo verum est, quoniam contrariorum aut oppositorum eædem sunt differentiae probatæ, si de contrario contraria differentia prædicatur, et eadem prædicatur de proposito, palam quoniam differentia (quæ dicta est

<--- Page Split --->

et assignata est) prædicabitur de proposito,et erit vera differentia ipsius : et sic ex uno genere et una differentia una diffinitio constituitur.

Universaliter autem ad construendum diffinitionem dicendum est : quia si diffinitio est ex genere et differentiis, tunc oportet quod si contrariorum diffinitio manifesta est, tunc etiam propositi diffinitio manifesta erit. Nam communiter contraria aut sunt in eodem genere, aut in contrario genere. Similiter, ut jam dictum est,et differentiae aut contrariae praedicantur de contrariis,aut eadem de contrariis praedicantur : et palam est quoniam de proposito diffinito ut idem genus praedicabitur, quod etiam de suo contrario praedicatur : eo quod sunt in eodem genere : et tunc sunt differentiae contrariae vel omnes vel aliquae, saltem ultima et constitutiva : reliquae autem differentiae sunt eadem generales.

Aut diffinita sunt in genere contrario, ita quod unum in uno est genere, et reliquum in contrario est illius: et tunc differentiae sunt eadem, genera vero contraria: aut ambo quidem sunt contraria et genera et differentiae. Nam ambo et genera et differentias easdem esse contrariorum non contingit: quia sic diffinitio contrariorum esset una, quod esse non potest. Sic ergo vero genere assignato et vera differentia, veram contingit astruere diffinitionem.

Attendendum autem hic, quod quando contrariorum eadem differentia dicitur, quod hoc est præcipue in diffinitionibus passionum, in quibus subjectum est loco differentiæ, sicut in diffinitione aquili et simi, utriusque differentia est nasus: et sicut dictum est in diffinitione justitiæ et injustitiæ, cujus utriusque differentia est anima, de differentiis formaliter constitutivis hoc verum esse non potest, et cætera.

CAPUT II.

Qualiter construitur problema de diffinitione per locum a casibus et conjugatis.

Amplius a casibus et conjugatis considerandum est consequentia in casibus et conjugatis, et genera esse generibus, et differentias differentiis, ex quibus sunt diffinitiones, et etiam totas diffinitiones a totum diffinientibus esse secundum casus et conjugata sumptas. Cujus exemplum est, ut si oblivio est amissio scientiæ in principalibus, et oblivisci erit amittere scientiam in sumptis et conjugatis, et oblitum esse, amisisse scientiam in præterito : unoquoque enim eorum quæ dicta sunt in principali vel sumpto concesso, necesse est et reliqua conjugata illi concedere.

Similiter respiciendo in locum a corrutione sic, si corruptio per diffinitionem est dissolutio substantiæ, corrumpere erit dissolvere substantiam a conjugatis et casibus, et corruptum aliquid facere, dissolutum facere erit, et si corruptivum est dissolutivum substantiæ, erit tunc corruptio dissolutio substantiæ. Similiter autem est etiam in aliis : propter quod unoquoque talium sumpto, et omnia reliqua illi conjugata conceduntur : et si unum quodlibet insit ut diffinitio, omnia alia ut diffinitiones inerunt.

Adhuc considerandum est ex similiter se habentibus in proportione ad invicem: nam si salubre est effectivum sanitatis secundum habitudinem causæ efficientis, sequitur quod similiter euechivum est effectivum euechiæ, et juvativum erit effectivum boni : hæc enim omnia differentia similiter se habent ad invicem secundum habitudinem ejus causæ efficientis : unumquodque enim horum quæ dicta sunt, similiter se habet ad proprium finem qui est intentus in ipsis effectivis : et ideo si unius eorum est diffinitio esse

<--- Page Split --->

effectivum proprii finis, etiam reliquorum singulorum sic erit diffinitio.

Amplius inspiciendo in locum a minori, construitur diffinitio ex magis et minus videtur inesse : et hoc fit quoties contingit construere duo ad duo comparata sive comparabilia secundum magis et minus accepta. Ut verbi gratia, si magis haec diffinitio esse videtur illius quam haec alia videatur esse illius alterius, et haec quae minus videtur esse, est diffinitio, sequitur quod haec quae magis esse videtur, erit diffinitio.

A simili etiam sequitur constructio diffinitionis : si enim similiter sit haec illius diffinitio ut haec alterius, si una est diffinitio, sequitur quod et altera est diffinitio : quia similium simile est judicium, ut dicit Boetius. Hic autem locus nihil valet ad propositum, si una diffinitio ad duo comparetur diffinita. Similiter nec etiam valet duabus diffinitionibus comparatis ad unum simpliciter, sive secundum similitudinem ex magis et minus considerato : eo quod nec unam diffinitionem duorum nec duas diffinitiones unius possibile est esse.

Sunt hi loci qui dicti sunt a conjugatis et casibus in proportione ex simili et ex magis et minus opportunissimi ad construendam facile diffinitionem : et ideo maximas oportet istas retinere in memoria, et per exercitium habere paratos eosdem : eo quod isti utilissimi sunt ad plura problemata. Oportet etiam paratos habere illos locos qui maxime sunt communes sive ad plura valentes, sicut maxime sunt loci extrinseci : eo quod illi plus quam reliqui sunt maxime operativi conclusionum multarum. Ut,verbi gratia, inspicere in singularibus utrum omnibus conveniat diffinitio, et sic considerare speciem utrum secundum esse speciei data sit sic diffinitio, si simul conveniat secundum speciem diffinitio : propter quod secundum unitatem est species praedicata de singularibus. Unde et hic locus utilis est ad eos (hoc est, contra eos) qui ponunt formas esse, sicut prius di-

ctum est : illi enim unitati specierum rationes singularibus non possunt adaptare.

Amplius diligenter considerandum si aliquis in diffinitione vel prædicatione aliqua transferens ad aliud, dixit nomen : quia sic omne prædicatum interimitur, ut in secundo hujus scientiæ libro dictum est. Et considerandum si idem de eodem ut diversum prædicavit, et similiter si quis alius locus est communis et operativus sive efficax : illum enim semper proximum habere oportet ad disputantem, et præcipue ad problema diffinitionis, ad quod omnia alia elementa sunt vel elementaliter se habent : quia ex his in plures abundabit syllogismos.

CAPUT III.

Qualiter difficilius est construere quam destruere diffinitionem et alia prædicata.

Consideratis jam omnibus problematibus qualiter terminantur destructive et constructive, comparando ea ad facultatem destruendi et construendi, dicimus primo communiter, quoniam difficilius est construere quam destruere diffinitionem. Hoc autem erit per ea quae post haec dicuntur manifestum. Et hoc ideo est, quia cognoscere perfecte diffinitionem et sumere eam quasi concessum ab interrogantibus sive opponentibus non est facile : eo quod multa valde requiruntur ad diffinitionem construendam. Sicut, verbi gratia, difficile est sumere, quoniam eorum quae sunt assignata in assignata diffinitione, hoc quidem est genus, illud autem differentia, et illud etiam quod in eo quod quid est, genus tantum et differentiae de diffinito prædicantur : sine his vero impossibile est fieri syllogismum ad diffinitionis terminationem. Hoc autem oportet diligenter considerare et invenire, quod nulla alia de re prædicantur in eo quod quid est, nisi ista : quod si etiam quædam alia quam pro-

<--- Page Split --->

prium genus et propria differentia de re diffinita praedicantur in eo quod quid est, statim incertum est utrum ea diffinitio quae ex hoc genere fit vel hac differentia vel alia quae fit ex aliis quae in eo quod quid est praedicantur, vera sit rei diffinitio : eo quod diffinitio est oratio quid est esse rei significans, et hoc habet ex suis componentibus, quod in eo quod quid est praedicetur, et quod non aliud sit praedicatum in eo quod quid est, et quod sit convertibilis ex propriis et essentialibus rei, et hujusmodi multa. Sed interimere diffinitionem est facile, quia ad interimendum sufficit ad unum (hoc est, contra unum) quodlibet illorum : unum enim talium interimentes, destruentes erimus diffinitionem. Sed construenti diffinitionem necesse est omnia construere, quoniam omnia quae sunt, insunt in diffinitione : et diffinitio vera non fit nisi in omnibus his simul existentibus et convenientibus. Amplius adhuc universaliter oportet construere syllogismum de diffinitione et affirmative : oportet enim quod diffinitio praedicetur universaliter de omni de quo praedicatur nomen diffiniti : quia nomen et diffinitio non differunt nisi ut implicitum et explicitum : diffinitio enim dicit explicite quod nomen dixit implicite. Adhuc autem amplius oportet converti et convertibilem esse diffinitionem, ut de quocumque praedicatur nomen, ratio diffinitiva praedicetur de eodem, si debeat propria assignata esse diffinitio. Destruenti autem non est necesse universaliter ostendere quod nullum conveniat : sufficit enim ad destruendum, quoniam de aliquo eorum de quibus praedicatur nomen, non est vera diffinitio. Et si universaliter oportet aliquando destruere, non tamen in destruendo oportet ostendere, quod convertitur cum diffinito, sicut necessarium est in construendo, quia sine hoc destruitur per multa : sufficit enim destruenti ostendere quod universaliter de nullo praedicatur diffinitio de quo nomen praedicatur etiam absque diffinitionis con-

versione. E converso vero in destruendo non oportet ostendere quod de nullo praedicatur nomen, de quo diffinitio praedicatur. Amplius autem et si concedatur diffinitio omni illi inesse de quo praedicatur nomen, tamen adhuc oportet quod soli insit : et hoc interempto, interempta erit diffinitio. Ex his igitur patet quod difficile est construere, et facile est destruere diffinitionem.

Similiter autem se habet in problematibus de genere et proprio : in utrisque enim facilius est destruere quam construere problema. Hoc autem de proprio manifestum est ex his quae dicta sunt in methodo de proprio et in hac methodo de diffinitione : nam in pluribus et ut frequentius si bene assignatur proprium ut in complexione assignatur : cum enim fluat de essentialibus, oportet quod habeat in se genus et accidens speciei : propter quod interimenti contingit destruere unum, et sufficit ad interimendum proprium. Construere autem non potest aliquis proprium, nisi syllogizet et probet omnia quae ad proprium construendum conveniunt. Pene autem et reliqua omnia quae cumque ad diffinitionem sunt necessaria esse dicta, et quod universaliter et quod conversim praedicatur, etiam ad proprium dici convenit. Nam constrentem propositum oportet monstrare quod omni insit proprium quod est sub nomine contentum, sed destruenti propositum sufficit ostendere quod uni tantum alicui non insit. Si vero et in omni universaliter esse concedatur, et non insit illi soli speciei, erit iterum destructum proprium sicut et in diffinitione dicebatur nuper.

De genere autem patet quod difficilius est construere quam destruere hac ratione, quoniam genus construere est uno quidem modo, si omni et universaliter inest, et similiter si de eo quod etiam subjicitur, in eo quod quid est predicatur. Sed destruenti genus convenit destruere dupliciter : nam sive ostendatur quod nulli inest, sive quod alicui non inest, destructum erit genus, et per con-

<--- Page Split --->

tarium et per contradictorium semper interemptum est genus quod positum est in principio pro genere. Amplius adhuc construenti genus non sufficit ostendere, quoniam inest universaliter, sed quoniam inest ut genus, ut quod inest non conversim, et praedicatur in eo quod quid est. Destruenti autem sufficit ostendere quod alicui non inest vel omni. Ex multis autem destructibile facilius est destruere : unde in talibus problematibus videtur esse sicut in aliis in quibus corrumpere facilius est quam facere : et sic est in his facilius destruere quam construere.

In accidente vero sive in problemate accidentis sive de accidente universali quidem facilius est destruere quam construere, quia ex pluribus potest destrui, et uno tantum modo construi : construenti enim ipsum ostendendum est, quod omni universaliter inest : destruenti autem universale sufficit ostendere, quoniam uni alicui non inest : et per contradictorium erit destructum universale affirmativum. Particulare autem problema de accidente e contrario se habet, quia facilius est ipsum construere quam destruere: eo quod construenti sufficit ostendere, quoniam inest quocumque modo alicui : destruenti vero ostendendum, quoniam nulli inest : nam alicui inesse per alicui non inesse non interimitur, quia sunt simul vera : et ideo oportet ostendere nulli inesse, si destrui debeat alicui inesse ; et hoc est difficile 1.

CAPUT IV.

Quare omnium praedicatorum facillimum est diffinitionem et proprium destruere, et difficillimum construere, accidens vero e converso.

Comparatis autem sic praedicatis singulis secundum quod comparatur aliud ad aliud penes construendi vel destruendi

facilitatem vel difficultatem, in hac comparatione manifestum est etiam, quare sive propter quid omnium praedicatorum facillimum sit diffinitionem destruere. Hujus causa est, quia plurima in ea assignata (si bene assignata sunt quae dicta sunt) etiam in aliis sunt praedicatis. Ex pluribus autem (hoc est, contra plura) sigillatim accepta citius fit interemptivus syllogismus. Videtur autem verisimile magis et facilius peccatum fieri (omissionis, vel non ratione acceptionis) in mulIn m magis tis quam in paucis, quia multa est diffiin pauc peccat cile ratione considerare et accipere.

Amplius ad idem alia ratio est, quia ad diffinitionem (hoc est, contra diffinitionem) convenit et per alia praedicata argumentari : eo quod ad ipsam elementalia sunt. Verbi gratia,sive enim arguat aliquis quod non sit diffinitio ut propria, sive arguat quod non sit in ea ut genus quod assignatum est pro genere, sive quod non insit aliquid eorum quæ sunt in diffinitione : statim interempta erit diffinitio. Ad alia autem praedicata (sive contra alia praedicata) destruendo ex diffinitionibus non contingit argumentari : sola enim ista quæ ad accidens dicta sunt (secundum quod inesse generaliter est accidenti s) sunt communia omnibus prædicatis inductis in methodis habitis : eo quod singulum eorum quæ dicta sunt inesse, subjecto existenti inest : et quod existenti inest, ut accidens inest. Si autem genus non ut proprium inest, non sequitur quod ex hoc interemptum sit genus : et sic ex proprio ad genus interimendum non contingit argumentari. Similiter autem et proprium non est necesse inesse ut genus, et sic ex proprio non potest argumentari ad genus, neque accidens inesse aut proprium, sed tantum simpliciter sine determinatione. Proptet quod non est possibile ex aliis prædicatis ad alia argumentari nisi tantum in diffinitione. Manifestum est ergo ex hoc, quoniam facillimum omnium praedicato-

<--- Page Split --->

rum est interimere diffinitionem, quia ex quolibet aliorum arguitur interemptio ipsius, et ex nullo aliorum argui potest interemptio alicujus alterius, nec ex accidente interempto secundum inesse.

Omnium autem prædicatorum difficilimum est construere prædicatum de diffinitione, nam ad constructionem diffinitionis oportet etiam omnia alia prædicata constructive syllogizare. Verbi gratia oportet syllogizare, quoniam insunt quæ in diffinitione dicuntur, quod est ab accidentis prædicato : et quoniam est genus verum et proprium quod est in diffinitione assignatum pro genere, et hoc est a genere : et quoniam est propria et convertibilis cum diffinito, quod est a proprio : et adhuc præter hæc syllogizare oportet, quod ipsa diffinitio indicat quid est totum esse rei. Et oportet quod hoc bene facit diffinitio perfecte et etiam clare et non obscure. Aliorum autem prædicatorum proprium maxime post diffinitionem est difficile construere, nam interimere quidem proprium facilius est quam construere : eo quod (sicut diximus paulo ante) plurium fit et ex p'uribus proprium quando est bene assignatum. Construe re autem proprium est difficillimum, eo quod multa oportet convenire ad proprii constitutionem, et quod solum est sive

soli conveniens, et quoniam conversim de re prædicatur.

Omnium autem facillimum est accidentis construere prædicatum. Hujus causa est, quia in aliis prædicatis non solum ostendimus inesse, si quod insunt simpliciter, sed etiam quod insunt sic vel sic, oportet ostendere : et hoc est difficile. In accidente vero sufficit ostendere quoniam inest simpliciter, et hoc est facile. Destruere autem difficillimum est accidens, quoniam minima et paucissima data sunt ad inesse ut accidens : nam datum est ad hoc quod insit ut accidens, nisi quod insit tantum : non enim significatur in accidente quomodo sic vel sic inest, sed quod inest tantum. Propter quod in aliis prædicatis dupliciter est interimere, ut ostendendo quoniam non inest, vel ostendendo quoniam sic non inest : et hoc est facilius. In accidente vero non est interimere, nisi ei qui dat quoniam non inest simpliciter : et hoc est difficilius.

Epilogatur ergo dicendo, loci sive considerationes per quas idonei erimus argumentari ad singula problemata, pene sufficienter in sex libris a secundo usque ad hunc descripti et enumerati sunt : plures enim ex probabilibus esse possunt, sed isti qui dicti sunt sufficiant, etc.

<--- Page Split --->