TRACTATUS I

CAPUT I.

De locis determinantibus idem in quantum est praedicatum adjunctum diffinitioni.

Utrum autem aliquid alteri sit idem vel diversum ab eo, non quidem genere idem vel specie, sed secundum principaliorem modum ejus quod est idem, quid est idem numero et idem diffinitione et nomine, sicut diffinitio et diffinitum sunt idem, nunc considerandum est : quia tale idem vel diversum praedicatum adjunctum diffinitioni est : interempto enim quod non est idem, interimitur diffinitio, quamvis non constr uatur illo constructo. Dicebatur in praehabitis in primo hujus scientiae libro principaliter idem, quod idem numero est. Hoc igitur quod diximus, quod utrum idem sit aliquid alteri vel diversum, primo considerabimus in-

terimendo, et deinde redibimus ad construendam diffinitionem : per locos enim in quibus interimitur per se diffinitio, per consequens construitur : hoc autem in sequentibus erit manifestum. Ad interimendum autem idem primo locos communes inducemus, eo quod illi ad hoc efficaciores sunt quam proprii et intrinseci.

Incipiens igitur destruere, quod aliquid sit idem alteri, considerandum primo ex casibus et conjugatis : nam in casibus et conjugatis inspiciendo si justitia est idem fortitudini , sicut principale principali, et justum forti, sicut sumptum sumpto, et casus casui erit idem. Similiter autem considerandum est in oppositis : nam si duo sunt quorum utrumque habeat oppositum, et opposita sint eadem, et illa sunt eadem : et si non sunt eadem, nec ista sunt eadem secundum quemlibet modum oppositionis generaliter : nihil enim differt hunc modum vel illum

<--- Page Split --->

oppositionis sumere ad probandum, quod eadem opposita : quia secundum omne genus sequitur oppositionis.

Rursum idem considerandum est ex effectivis et corruptivis, et generationibus et corruptionibus, et omnino sive universaliter ex omnibus his quæ similiter secundum proportionem se habent ad alterutrum sive ad invicem comparata : nam quæcumque similiter sunt eadem nomine vel numero vel diffinitione, illorum etiam generationes sunt eædem, et effectiva et corruptiva eorum etiam sunt eadem.

Considerandum etiam per magis et minus, et præcipue in superlativo gradu : quia quod per abundantiam dicitur, uni soli convenit . Considerandum ergo si duo sint, quorum alterum aliquid dicitur maxime in superlativo, si alterum secundum idem accidens dicitur maxime, sequitur quod illa non sunt eadem : sicut Xenocrates beatam et studiosam vitam assignavit sive probavit esse idem numero, cum omnium vitarum maxime utraque sit eligenda et maxima bonitate et dignitate. Similiter autem et in aliis hujus considerandum est. Indiget tamen ista consideratio correctione et determinatione, quia adhuc probetur quod maximum est maxime eligendum, constat quod sicut est idem, oportet quod sic sit unum numero quod dicitur hinc et inde maximum et maxime eligendum. Si autem non sic dicatur quod oportet esse idem numero, sequitur quod non erit ostensum quod est idem simpliciter : non necessarium enim si fortissimi Græcorum sunt Peloponenses et Lacedæmonii, ita quod Pelopis sicut provincia et Lacedæmonia sicut civitas in provincia illa : non erit tunc in quantum veritas, quod idem numero sint Peloponii et Lacedæmonii, eo quod non sunt unum et idem numero Peloponius et Lacedæmonius, sed contineri necesse unum sub altero, ut totum continet partem, sicut Lacedæ-

monii a Peloponiis continentur. Si autem non sic dicatur, sequitur sive accidit seipsis etiam invicem fortiores esse : quod sic patet : detur enim quod Lacedæmonii sint fortissimi : ergo fortiores sunt Peloponiis. Similiter detur quod Peloponii sint fortissimi : sunt ergo fortiores Lacedæmoniis : sed si sunt fortiores Peloponiis, erunt fortiores seipsis : et hoc sequitur si non continentur alteri sub alteris : et hoc sequitur ex hoc quod utrique omnibus reliquis a se sunt fortitudine meliores. Similiter autem e converso et Lacedæmoniis si non a se continentur, necesse est meliores esse Peloponenses : nam et omnibus cæteris sunt meliores : propter quod se invicem sunt meliores, quod est inconveniens.

Manifestum ergo, quoniam id quod in superlativo dicitur, debet esse unum numero, si debet idem ostendi esse simpliciter. Et non prohatur per hanc considerationem, quod sit idem id quod optimum et maximum dicitur : quia oportet quod ostendatur, quod sit idem simpliciter quod est idem numero 1 : propter quod etiam Xenocrates non idem esse assignavit sive probavit studiosam et bonam esse vitam, quia utraque maxime est eligenda : quia potest esse unum sub altero, ut contineatur ut bonum sub studioso. Et attendendum quod hoc tempore quando continens et contentum maxime dicitur rationis communis, inferius est ex superiore.

Rursum comparando duo quæ idem volumus esse ostendere, comparando tertium potest unum alii idem ostendi : si enim est ad tertium cui alterum duorum est idem, et reliquum eidem tertio sit idem, sequitur quod ipsa invicem sunt idem : quæcumque enim eidem sunt eadem, et ipsa sunt eadem : et si eidem non sunt idem, neque ipsa inter se sunt idem.

Amplius considerandum est ex accidentibus : si enim aliqua duo sunt idem

<--- Page Split --->

numero et simpliciter, oportet tunc quod quidem accidit uni, accidat et alteri : unde considerandum est in his quae illis accidunt, et etiam in subjectis quibus hoc accidit quae illis accidere dicuntur : nam, sicut diximus, si eadem numero sunt, tunc quaecumque uni eorum accidunt, accidunt et alteri : quia unum est utriusque subjectum : et si aliquo accidentium dissonant, ita quod uni eorum aliquid accidit, quod non alteri, palam est quia non sunt ejusdem subjecti, sed subjecto differunt.

Adhuc autem comparando ea quae videntur eadem ad genus, videndum est si sunt in uno genere vel non, si hoc sit quale, illud autem quantum, vel ad aliquid indicet pro genere : quae enim non sunt ejusdem generis, non erunt idem nomine et diffinitione.

Rursum autem comparando ad genus in motibus, considerandum si utriusque non est idem, sed hoc quidem bonum sive in genere boni, illud autem aliud malum sive in genere mali, quae sunt genera opposita : aut hoc quidem est virtus moralis ad actum ordinata, illud autem scientia, quae sunt genera disparata : tunc enim palam quod non sunt idem quae idem esse dicebantur.

Considerandum etiam si genus quidem duorum sit idem, differentiae autem substantiales constituentes ea non sint idem: tunc enim palam quod non sunt idem quae idem numero et nomine et diffinitione esse dicebantur.

Adhuc autem quando idem genus de utroque praedicatur, sed diversimode acceptum : et si scientia sit illud genus, sed cum scientia duplex est contemplativa et activa quae est prudentia vel ars : de uno autem praedicatur scientia prout est contemplativa, de altero autem prout est activa : tunc enim palam est quoniam non sunt idem quae idem esse dicuntur. Similiter autem considerandum in aliis his similibus quae dicuntur idem secundum quod possunt comparari.

CAPUT II.

De considerando magis et minus in terminando idem.

Amplius autem ex magis et minus plures habentur considerationes. Primo quidem, quod si unum duorum quae dicuntur idem, suscipit magis, et alterum non suscipit : aut si ambo ea quae idem dicuntur magis suscipiunt, sed non simul, ita quod quando unum suscipit, et reliquum magis non suscipit : si enim non sic suscipiunt, palam quoniam non idem nomine et diffinitione. Cujus exemplum est, quia non est necessarium quod qui magis amat amore amicitiae, quod etiam magis concupiscat coitum : propter quod etiam sequitur, quod non est idem amor amicitiae quod concupiscentiae coitus.

Amplius ex appositione considerandum, an aliqua sint eadem : si enim idem ad utrumque appositum totum non facit idem, ita quod post appositionem ejusdem totum sit idem sicut prius, palam est quod illa non sunt idem : aut si eodem utrobique ablato, quod relinquitur, non remanet idem, planum est quod illa non sunt idem. Cujus exemplum est, ut si comparentur ad idem utrique additum, ut si dicatur duplum dimidii duplum, et dicatur aliud multiplex esse dimidii, ablato ab utroque eo quod est dimidii, oportet quod duplex et multiplex erunt idem significantia : quia multiplex se habere non potuit ad dimidium nisi in specie multiplicis quae est duplum : nihilominus tamen non sunt idem, quia ablato utroque dicimus, non idem significant, sed unum est species et alterum est genus : quia non sunt idem nomine et diffinitione.

Considerandum iterum ex accidentibus vel prædaticis duobus quae dicuntur idem, si etiam ex uno accidit impossibile per consequentiam, quod non accidit ex reliquo : et non solum hoc considerandum, sed etiam si per hypothesim et po-

<--- Page Split --->

sitionem alicujus sequitur impossibile ex uno, quod non sequitur ex altero : tunc enim non sunt idem quae esse dicuntur. Hujus exemplum est in hypothesis eorum qui dicunt idem esse vacuum et plenum, sicut vulgus communiter dicere solet : palam enim est, quoniam si de pleno aere exeat aer qui eo erat, adhuc non minus erit vacuum quam prius : sed jam postquam exivit aer, non erit plenum aere : propter quod posito aliquo quod accidit ex uno et non ex reliquo, sive hoc verum sit secundum rem, sive falsum (hoc enim nihil differt quantum ad praesentem intentionem) si ex tali positione alterum eorum quae idem dicuntur interimitur, et alterum non interimitur, oportet quod illa non sunt idem numero vel nomine vel diffinitione.

Univers aliter autem in omnibus quae idem dicuntur, considerandum est in praed icatis quae quolibet modo substantiali vel accidentali de utroque eorum quae idem dicuntur, praedicantur. Et videndum si alicui dissonet, quod idem praedicetur de uno et de altero, quia tunc interemptum erit quod sint idem : nam si duo sint idem nomine vel diffinitione, quaecumque de uno praedicantur,et de altero : et etiam de quibus subjectis alterum duorum praedicatur, oportet praedicari et reliquum, etc.

CAPUT III.

Qualiter interimitur idem numero respiciendo ad modos identitatis.

Amplius autem respiciendo ad modos identitatis interimitur idem numero, ita quod non necesse est esse idem : quo-

niam enim multipliciter dicuntur aliqua esse eadem (sicut in primo hujus scientiae libro dictum est) considerandum si ea quae dicuntur eadem, secundum aliquem modum alium quam numero eadem sunt: nam genere vel specie eadem non necesse est eadem numero esse : unde considerandum utrum sint eadem numero sic vel non, quae dicuntur esse eadem. Amplius adhuc ad modum identitatis inspiciendo considerandum si potest alterum sine altero esse : si enim sic, constat quod non erunt idem nomine, diffinitione et numero.

Epilogatur ergo dicendo, tanti loci considerationum dicuntur ad idem terminandum et affirmative et negative. Palam autem ex his quae dicta sunt, quod omnes destructivi loci qui sunt ad idem interimendum, utiles etiam per consequens sunt ad diffinitiones interimendas, sicut dictum est. Cujus ratio est, quia si non idem indicet et nomen diffiniti et ratio diffinitiva, palam quod non erit diffinitio quae assignata est pro diffinitione.

Constructivorum autem locorum qui sunt ad idem ad construendum, nullus est ad diffinitiones construendas utilis : nam non sufficit ad diffinitionem construendam, quod ostendatur aliquid esse idem id quod est sub ratione diffinitiva et sub nomine diffiniti : ad construendum, inquam, quod haec sit diffinitio : sed ostendendum omnia quae in sexto hujus scientiae libro annumerata sunt, et necessaria sunt ad hoc, scilicet ad diffinitionem cum illo modo quo destructivi loci utiles sunt, sic reducitur problema. Interimere autem diffinitionem (ut in sexto dictum est, et etiam per haec quae hic dita sunt) tentandum est sive conandum.

<--- Page Split --->