CAPUT I.

De integrali ex partibus heterogeniis.

Jam autem viso qualiter interimitur diffinitio totius universalis et logica, accedendum ad ostendendum qualiter interimitur diffinitio totius integralis et materialis et physica, maxime in his totis quae ex heterogeniis componuntur. Et generaliter de his dicemus in primis, quia compositum ex suis partibus finitur.

Primum igitur considerandum est in talibus ut inspiciat aliquis diffinitionem alicujus integri ex suis partibus diffiniens, si ipsum assignavit et dicat compositum esse ethoc et hoc simul, ita quod utrumque de diffinito praedicetur in recto : aut in diffiniendo dicat, quod totum est quod ex his, ita ut partes de toto dicantur in obliquo ambae vel omnes : aut etiam tertio modo diffiniens dicat, quod totum est haec pars una in recto praedicata de toto, cum illo, hoc est, alia parte in obliquo praedicata de toto : haec enim tria diffinientes totum integrale per partes diffiniunt, et speciales et differentes habent considerationes, et hoc in primo modo sic patet. Nam si diffiniens totum integrale dicat totum esse hoc in recto, ita quod est hoc : tunc hoc inconveniens accidet, quod ambobus in diffinitione positis et neutri eorum sequitur diffinitum inesse, quod est impossibile, et sic contradictoria essent simul vera et contra-

ria. Cujus exemplum est, ut si aliquis diffiniens justitiam ut totum partibus integr alibus, dicat justitiam esse hoc quod est temperantia et fortitudo copul ate : nam supponendum si duo sunt homines, et uterque tantum alterum habet horum, ita etiam quod unus sit temperatus et non fortis, et alter fortis et non temperatus, sequitur quod illi ambo essent justi, et neutrum : eo quod ambo illi habent justitiam simul integram, quia habent fortitudinem et temperantiam ex quibus integratur justitia : et ambo simul habent justitiam, ita tamen quod uterque non habet eam, quia sicut justitia est temperantia et fortitudo, ita opposita illorum timiditas et intemperantia sive luxuria sunt integrantia injustitiam, sicut uterque simul cum alio et integram habet justitiam.

Si aliquis dicat, quod hoc quod dictum est, non est valde inconveniens, quod aliquibus divisis insint opposita : eo quod uni inest temperantia et timiditas, quod non est inconveniens : alteri autem fortitudo et intemperantia, quod iterum non est valde inconveniens, eo quod in multis aliis accidit inesse apposita diversa. Cujus simile, quia nihil prohibet aliquos duos et ambos simul habere vineam unam communem, ita quod neuter per se habeat illam. Si, inquam, sic dicatur, tunc erit expresse quo id improbetur, quod sequitur ex hoc quod contraria insunt simul eidem : hoc autem accidit sive sequitur, si ponatur quod hic quidem

<--- Page Split --->

unus duorum suprapositorum habeat temperantiam cum debilitate, hoc est, cum timiditate : ille autem reliquus duorum habeat fortitudinem cum opposito temperantiae, quod est luxuria vel intemperantia : ambas enim istas habitudines dicimus justitiam et injustitiam integrando, quia sicut per temperantiam est justus, ita per timiditatem est injustus : ex quo datur quod si justitia est hoc et hoc copulative, quod tunc sequitur quod predicatur de altero in recto, et eodem modo si injustitia est hoc et hoc, quod divisim praedicatur de ipsis : nam si justitia est temperantia et fortitudo, tunc injustitia est timiditas et luxuria sive intemperantia. Et sic dicendo accidet universaliter argumentari, quoniam idem sunt totum integrale et partes ejus sic accepte : omnia enim per quae hoc potest argumentari, utilia sunt ad hoc quod nunc dictum est. Videtur enim iste qui sic diffinivit, confiteri quod partes toti sint ecedem : quia aliter non in recto praedicarentur de toto diffinito.

Maxime convenientiores fiunt rationes contra sic assignatam diffinitionem in his integralibus totis in quibus per heterogeneitatem partium manifesta est partium compositio, hoc est, quod in compositione partium est totius diffinitio, et non in parte qualibet sigillatim, velut in domo et in aliis talibus totis : in talibus enim est palam, quoniam quando non sunt partes, nihil prohibet totum non esse : quinimo impossibile est totum esse non existentibus partibus : quia in talibus destructa parte destruitur totum, sed non e converso : quia non existente toto nihil prohibet partem esse, ut destructa domo non prohibetur fundamentum esse vel parietem. Et ex hoc patet quod non idem sunt divisim acceptae toti, quia sic pariete posito, poneretur domus.

Si autem aliquis dicat, quod totum integrale per partes suas diffinitum non est hoc et hoc, ut partes in recto divisim vel conjunctim de toto praedicentur, sed quod ex his esset primum totum quod diffini-

tur : tunc primum quidem ad interemptionem talis diffinitionis comparando totum partibus considerandum est si tales sint partes, quod nihil natum sit fieri ex his quae ponuntur partes, vel fieri possit integratum ex his, ut linea et numerus se habent ad invicem : et tunc patet quod etiam unum, cujus partes esse dicuntur, non potest fieri ex ipsis : et sic interimitur talis diffinitio.

Amplius in eisdem sic dictis partibus (ex quibus fiat totum et praedicentur oblique de toto) considerandum est, si aliquis diffiniat aliud esse in talibus quae non sunt nata fieri in eodem : tunc enim peccavit, et interimitur diffinitio : ex quibus enim partibus dixit esse totum diffinitum, non sunt nata fieri in uno aliquo primo, sed fit in utroque divisim utrumque divisim, ut in praecedenti consideratione, palam est quia non fient talia ex quibus primo tale aliud, id est, quod non fit totum id quod diffinitur ex his quae non sunt nata fieri in uno primo, ex quibus sic diffinienis tale totum dixit esse. Et hujus ratio est, quia in toto integrali ea in quibus sunt partes, in eisdem necesse est et totum esse : quia in talibus non est totum praeter partes : propter quod non est in uno (hoc est, in una parte) totum primo, sed in pluribus partibus sive in omnibus simul per debitam conjunctionem congregatis.

Si autem partes secundo modo adhuc diffinium totum, et partes et totum sint in uno aliquo primo, sed partes non sint in uno illo aliquo, iterum peccavit, et considerandum tunc si non in eodem sint partes et totum, sed in uno sit totum, et in altero sint partes : eo quod in quo totum in illo partes esse videntur : et tunc peccatum est in diffinitione, quia in quolibet non est totum.

Rursum si aliquod est diffinitum ex talibus partibus, quod totum interemptum, et interimuntur partes, peccatum est in diffinitione totius integralis : quia e contrario oportet accidere, quod per talia diffiniatur, quorum quolibet interempto

<--- Page Split --->

totum interimitur : toto vero interempto integraliter non necesse est quamlibet partem perimi.

Adhuc autem consideratio est in talibus, quod si totum (quod ex partibus est) simpliciter est quod bonum vel malum (hoc est, aliquod bonum vel aliquod malum) partes autem nec quod bonum, nec quod malum, sed quod neutrum sunt : tunc enim peccat diffinitio, quia nihil habet totum de bono vel malo, nisi a partibus. Aut etiam e contrario si partes quidem sunt bonæ vel malæ, totum autem sit neutrum, iterum peccavit : quia bonum partium forma totius est : quia ex neutris impossibile est bonum vel malum totum fieri, nec e converso ex bonis vel malis partibus possibile est fieri neutrum totum.

Aut adhuc considerandum in talibus totis et talibus partibus ex quibus est tale totum, si magis quidem alterum constituentium est bonum quam alterum constituentium sit malum, totum autem quod est ex his non magis bonum pro una parte, quam sit malum pro altera, constat quod adhuc peccavit, et interimitur diffinitio. Cujus exemplum est, ut si dicatur imprudentia ex fortitudine et falsa opinione componi, tanquam ex quibus in his magis est fortitudo bonum, quam falsa opinio malum : oporteret ergo et totum quod ex his est, sequi id quod est magis, et esse vel simpliciter bonum, vel magis bonum quam malum : et cum sic partes non sequuntur totum, constat quod male est ex his diffinitum.

Aut forte dicet aliquis, quod hæc diffinitio non est necessaria nisi in illis compositis et componentibus in quibus utrumque componentium in composito retinet virtutem suam, ita quod utraque et per se bonum vel per se malum retinent suam bonitatem vel malitiam : in aliis autem quibus suos perdunt effectus, non tenet : multa enim sunt quæ sunt de numero effectivorum boni vel mali, per se quidem non bona, sed mala, vel neutra nec bona nec mala, permixta autem qui-

busdam fiunt bona : aut e contrario sæpius fit, quod utrumque permixtorum per se separatum est bonum : permixta autem simul fiunt mala, vel neutra ex alteratione quam patiuntur ad invicem. Manifestum est maxime quod nunc dictum est in medicinis compositis et commixtis ægrotativis et saniativis : quædam enim medicamentorum sic se habent, ut utrumque componentium per se separatum acceptum sit bonum, simul autem mixta sunt mala, cum utrumque sit bonum.

Rursus secundum eamdem orationem considerandum est si aliquod compositum ex duobus meliore et pejore, et comparatum partibus componentibus, non est melius pejore, et pejus meliore, mala fit diffinitio : quia sic debet esse secundum naturam componentium : quia utrumque in composito remittit alterum. Aut forte dicet aliquis iterum instans considerationi, quod hoc non tenet nisi in his quæ per se bona vel mala, per se appetenda vel fugienda, ex quibus componuntur bona. Nam in aliis quæ non per se (hoc est, separatim) bona sunt, ut sanativa vel juvativa bonorum, nihil prohibet fieri non bonum, ut in his medicinis compositis quæ modo dictæ sunt. Cujus exemplum est quod dicit Aristoteles in primo libro de Regimine dominorum, quod vinum per se est bonum, et lac per se bonum, et simul commixta gænerant lepram. Hæc igitur in composito secundum quod comparatur partibus, consideranda sunt, quando totum compositum dicitur hoc, vel hoc et hoc, vel ex his.

Amplius autem adhuc juxta idem quod est totum esse ex his, considerandum si totum est univocum nomine et ratione cum altero componentium : oportet enim sic esse univocum velut in syllabis : syllaba autem nulli litterarum ex quibus componitur, est univoca : quia heterogenium totum est syllaba.

Amplius adhuc juxta eumdem modum compositionis considerandum est si dif-

<--- Page Split --->

finiens totum ex his, non dixit modum compositionis in diffinitione qualiter compositum est ex illis : non enim sufficiens est ad cognoscendum compositum dicere, quod est ex his, sed debet dici qualiter singulorum compositorum substantia est ex his, vel sic vel sic, sicut patet in domo : non enim domus est totum compositum ad formam domus, si quolibet modo partes domus ex quibus est, componantur, sed oportet quod componantur ad figuram debitam.

Si autem aliquis compositum ex partibus diffinienis assignavit talem diffinitionem, in qua dicatur compositum tertio modo et hoc cum illo : tunc primum quidem ad interimendum diffinitionem est dicendum, quoniam hoc cum illo dicitur multipliciter : aut hoc cum illo dicitur, quia est hoc id secundum primum modum : aut est hoc ex illis simul mixtis. Cujus exemplum est, quod dicitur hydromel, quod est mel cum aqua, vel mel et aqua, dicit id quod est ex melle et aqua. Propter quod si quodlibet duorum quæ dicta sunt, idem esse confitebitur toti diffinito, sicut diffinito et diffinitum sunt idem : tunc proveniet vel continget eadem dicere, quæ ad utrumque horum sive circa utrumque illorum immediate prius dicta sunt.

Amplius considerationes speciales sunt adhuc, quarum prima est, quod si aliquis diffinienis totum assignavit diffiniendo ipsum hoc cum illo, dividendum est primum, quot modis dicitur alterum cum altero, et considerandum quod si nullo illorum modorum dicitur hoc cum illo, interimitur diffinitio, ut patet si dicitur alterum cum altero ut in quo est cum illo in eodem susceptibili sive subjecto, velut justitia et fortitudo sunt in anima alterum cum altero ut in isto uno. Aut secundo modo dicitur alterum cum altero ut in eodem loco unum cum altero, aut ut in tempore eodem existentia unum cum altero. Si nullo autem modo trium modorum dictorum verum est quod dictum est in his quæ assignata

sunt ut hoc cum illo, manifestum est, quoniam assignata diffinitio quæ dicit compositum esse hoc cum illo, nullius erit, sed erit interempta. Si autem diviso quoties hoc cum illo esse, verum est secundum illum modum tantum quo hoc cum illo dicitur, quod est in eodem tempore utrumque esse : tunc adhuc considerandum si utrumque istorum quorum hoc cum illo dicitur, non ad idem ut ad finem dicitur, vel sicut ad actum : quia si non dicuntur ad idem, interempta erit talis diffinitio. Cujus exemplum est, ut si fortitudinem diffinienis aliquis dicat eam esse audaciam cum intellectu recto : constat enim quod audacia et intellectus rectus non ad idem referuntur, quia contingit audaciam habere fraudandi, ita quod refertur ad finem hunc qui est fraudare aliquem : rectum autem intellectum non ad hoc contingit habere, sed in medicina circa ea quæ recte sanativa sive sanitatis effectiva sunt sine fraude : et ideo non est fortis qui in eodem tempore habet hoc cum illo, hoc est, audaciam cum recto intellectu.

Amplius adhuc si etiam detur, quod ad idem ambo referuntur ut ad medicinalia : nihil enim prohibet et audaciam in dando pharmacias, et intellectum rectum in confectione medicinarum habere : sed tamen nec sic ad talem actum vel finem fortis dicitur, qui hoc cum illo in medicinalibus habet : nec enim ad alterum illorum utrumque illorum quorum unum cum alio est, in eodem tempore oportet dici, nec ad quodlibet idem : sed oportet utrumque dici ad proprium fortitudinis finem, ut ad præliorum pericula, aut si aliquod magis est periculum quam præliorum, et ad hoc referre audaciam cum intellectu recto, si hoc cum illo debeat esse fortitudinis diffinitio.

Quamvis autem hoc cum illo dicatur tribus modis dictis, quædam tamen sic assignatorum (quod hoc cum illo habent quemdam modum proprium) quod nullo modo reducitur ad aliquem dictorum, ut dicatur hoc cum illo, quoniam unum est

<--- Page Split --->

propter aliud ut propter causam. Ut si dicatur, quod ira est tristitia cum opinione contrarii doloris illati, vel propter opinionem deficiendi ab inferente molestiam : nam quandoque propter hujusmodi opinionem tristitia : et hoc vult significare in tali sensu acceptum hoc cum illo, quod est propter fieri aliquid, et non est idem ei quod est hoc esse cum hoc, tribus modis superius inductis : secundum enim unum istorum modorum dicitur.

CAPUT II.

De interemptione diffinitionis totius inteqri per inspectionem ad formam compositi.

Rursum autem jam habito qualiter ex parte materiae diffinitio integri destruitur, ostendamus etiam ex parte formae qualiter destruitur eadem diffinitio. Considerandum ergo si aliquis diffiniens totum dixit totum esse horum ex quibus componitur totum compositione. Ut si dicat aliquis animal esse compositum corporis et animae. Iterum primum quidem considerandum est si dicat totum esse talem compositionem, non dixit cum hoc qualis sit compositio. Ut si quis carnem diffiniens et os, ignis, aeris, terrae et aquae fit caro dixit esse compositionem : non enim in quemquam talibus sufficient dicere talia talium compodo invimixtis. sitionem : sed etiam addendum qualiscumque sit talis compositio ad determinandum totum ad hanc formam vel illam : non enim quolibet modo compositis his quae dicta sunt, fit caro, sed potius ex his compositis ad medium, sic quidem his compositis fit caro, sic vel aliter compositis fit os.

Videtur autem per rationem, quod omnino tale totum non sit compositio : et sic idem compositioni illi erit neutrum horum quae dicta sunt : quia nec est materialiter compositum nec forma, nisi denominationis vel informationis modo forma praedicetur, et dicatur totum non

compositio, sed compositum. Hoc autem probatur duabus rationibus, quarum prima est haec : quia omni compositioni quae compositorum est per aliquem actum compositionis secundum artem vel naturam dissolutio est contraria : dictorum autem compositorum neutri nihil est contrarium, et abundat altera negatio : quia neutri aliquid est contrarium : quae autem dicuntur neutrum, haec sunt caro et os, quorum neutri est contrarium aliquid : quia nulli substantiae est contrarium aliquid : ergo neutrum istorum est compositio. Amplius alia ratio est ad idem : quia similiter (hoc est, secundum unam et similem rationem) est verisimile omne compositum esse compositionem vel neutrum. Sed animalium singulum (cum sit compositum ex corpore et anima) non est ipsa compositio. Ergo eadem ratione nec aliorum compositorum integralium aliquid erit compositio aliqua. Attendendum hic, quod forma totius praedicatur de toto ut est totum, et non tantum totius, ut forma quae est genus, quia dicit totum in potentia, et forma speciei, quia dicit totum esse in actu. Sed de his alibi dictum est. Sed forma partis compositi non praedicatur de composito, quia animal non est anima, nec etiam forma totius quae est compositio nisi per modum qui dictus est prius, forma secundum rationem accepta secundum esse, ut dicatur animalis compositum esse ex corpore et anima.

Rursus quia jam determinatum est qualiter ex parte materiae et ex parte formae contrarietas est in componentibus ex parte materiae, considerandum est ergo adhuc, quod si in aliquo compositorum ex parte componentium aequaliter nata sunt esse contraria, et diffiniens compositum diffinivit ipsum per alterum sive per unum contrariorum, palam est quod non dixit totum esse compositi, et quod interimitur diffinitio. Si autem aliquis contradicat dicens, quod non est verum quod dictum est, deducitur hic ad inconveniens, quia sequitur quod accidit

<--- Page Split --->

plures ejusdem esse diffinitiones : quid enim magis diffinitur per hoc unum contrarium, quam per alterum : utraque enim contrariorum sive oppositorum nata sunt similiter fieri in composito ex contrariis : talis est enim animæ diffinitio, quam quidam assignant, ut dicatur anima substantia esse disciplinæ susceptibilis : nam similiter et æqualiter est ignorantiae susceptibilis sicut et disciplinæ, et sic diffinibilis est per ignorantiam, sicut per disciplinam.

CAPUT III.

De universalibus documentis circa diffinitionem observandis.

Quia autem jam multa specialia documenta data sunt, quibus sic vel sic potest quis contra assignatam diffinitionem instare, damus nunc generalia dicentes, quod oportet aliquem opponentem si non habeat argumenta quibus contra totam diffinitionem possit simul conari, quia non tota evidens est, conari contra aliquam partem ipsius, sicut contra genus, vel contra differentiam, si sit illa pars nota et non videatur bene esse assignata : nam parte interempta, etiam consequenter tota diffinitio interimitur, quia non dicit totum esse rei.

Aliud documentum est ad respondentem, quod oportet respondentem esse corrigentem quaecumque obscura sunt in diffinitionibus, et oportet eum esse formantem ea per distinctionem ad hoc quod indicent aliquid quod habeatur unde sumatur abundantia argumentorum, et sic considerare argumenta quae abundant ad diffinitionem terminandam : necesse enim est respondenti si debeat esse bo-

nus socius, aut suscipere per concessionem quod sumptum est sive propositum ab interrogante sive opponente, aut oportet eumdem respondentem declarare quid est quod ostensum est in diffinitione assignata.

Amplius tertium documentum quod oportet in talibus fieri, quemadmodum fit in legum conventionibus et pactis, in quibus primum inducitur lex aliqua : et deinde si propter casus emergentes occurrat lex aliqua melior, tunc per secundam interimunt anteriorem, abrogantes eam per secundam : sic etiam in diffinitionibus faciendum est, quod si prima assignata, alia feratur melior, ita quod per eam magis indictetur et manifestetur diffinitum, palam est quoniam interempta erit ea quæ anterius posita est, per secundam : ideo quia non sunt plures diffinitiones ejusdem, sed unica, sicut unicum est esse diffiniti.

Quartum documentum, quod omne minimum elementum sive principium ad omnes generaliter terminandas diffinitiones est directe ad seipsum sive ad sui quidditatem et substantiam diffinire propositum quod diffiniendum est, aut bene dictam et assignatam diffinitionem saepe resumere et saepius considerare : eo quod necesse est diffinitione diligenter considerare ad artem diffiniendi, velut si aliquid consideretur ad exemplum secundum quod factum est : et considerare oportet si est aliquid quod minus est diffinitum ex his quæ oportet habere diffinitionem : inspicere etiam quid appositum sit superflue, quia propter id erit, si oporteret, magis abundare argumentis. Ideo ut concludatur sermo, ea quæ circa diffinitiones sunt problemata determinanda, in tantum dicantur, et cætera.

<--- Page Split --->