TRACTATUS VI

CAPUT I.

quod patet quod reliqua pars diffinitionis non est diffinitio reliqui quod remansit de diffinito.

Qualiter interimitur diffinitio complexorum in communi.

Postquam de æquivocorum diffinitione sic terminatum est, quæ quodam modo sunt multa, videndum est qualiter interimitur diffinitio complexorum quæ similiter sunt multa. Si ergo alicujus eorum quæ complectuntur, assignetur diffinitio : tunc alicui auferenti rationem alicujus (hoc est, cujusdam partis eorum quæ diffiniuntur quæ est pars rationis totius) considerandum est si ad illa quæ remanent de partibus diffiniti, reliquum rationis quod remansit de diffinitione, aptari possit : nam si non potest hoc fieri, palam est quod nec tota diffinitio totius fuit diffiniti. Cujus exemplum est, si quis hoc totum complexum, quod est esse lineam finalem rectam, diffiniat ita per diffinitionem hoc esse finem palam habentem fines, cujus superadditur interjacendo medium finibus : tunc separatur diffinitio finalis lineæ : et hæc est finis plani habentis fines vel habens fines : hæc enim est diffinitio lineæ finalis, quod sit finis plani habens fines quibus finit planum : hujus ergo quod remansit de diffinito (quod est recti) oportet esse residuum diffinitionis, quod est cujus medium interjacendo superadditur finibus : hæc autem recti non est diffinitio : quia infinitum rectum est, et neque habet medium, neque fines sive extrema : propter

Adhuc amplius considerandum si (cum sit compositum sive complexum quod diffinitur) assignetur diffinitio æquicola, quod est ex tot numero partibus complexa diffinitio, ex quot diffinitum complexum est : tunc enim interimitur diffinitio : xwlov enim membra, et æquicola quando tot membra habet unum sicut alterum. Æquicola ergo esse dicitur diffinitio, quando quanta secundum numerum partium fiunt composita (hoc est, complexa diffinita) tanta etiam in diffinitione assignata fiunt vel imponuntur nomina : necesse est enim omnium talium complexorum diffinitionibus et ipsorum nominum permutationem fieri in amplius : quia illud explicite dicunt quod implicite diffinitum : et hoc aut omnium nominum quæ in diffinito ponuntur, aut ad minus aliquorum : et quocumque modo semper fiat, diffinitio est in plura quam diffinitum : ergo æquicola diffinitio interimenda, eo quod nihil in plus in diffinitione, vel non plura dicta sunt nomina quam prius erant posita in diffinito.

Oportet autem diffinientem talia complexa rationem plurium nominum pro nominibus in diffinitione positis assignare : et maxime (hoc est, præcipue) hoc est faciendum pro omnibus et pro qualibet oratio ponatur. Si autem aliquando quidem diffinita nomina valde manifesta sunt, tunc ad minus pro pluribus eorum orationes sunt ponendæ : sic enim etiam

<--- Page Split --->

fit in simplicibus, hoc est, in complexis. Unde si nomen in nomen et non in orationem transumat, non erit diffinies. Ut si transumat pro tunica hoc nomen, vestem, licet vestis communius et notius sit tunica : tamen quia unicum nomen est, non est diffinitio.

CAPUT II.

Qualiter interimitur diffinitio complexorum per considerationem transmutandorum et transumendorum.

Amplius autem adhuc in tali transumptione magis peccavit, et etiam si in nomine et in nomen transmptionem fecit, et non transumpsit in nomina notiora quam sit diffinitum, quia nihil notificant de diffinito : nomen autem si notius sit quamvis univocum sit, tamen aliquid notificat. Cujus exemplum, ut si quis hoc complexum, quod est tunica nigra, diffinire debeat, et pro tunica nigra collobium atrum ponat, hic diffinivit diffinitum in obscuriora quam ipsum sit transumptum : et ideo plus peccat, quam si in unum nomen notius ipsum diffinitum transumeret : talis enim non diffinit, cum minus sit planum illud quod transumit, quam id quod transumitur.

Considerandum autem in tali permutatione omnium in quibus unum in aliud transumitur, utrum nomina transumpta et in quae fit transumptio, idem significent vel non : quia si non idem significent, interimitur diffinitio. Cujus exemplum, ut si quis contemplativam scientiam dixit notificando contemplativam esse opinionem, quod quamvis contemplativum contemplativo sit idem, tamen opinio scientiae non significat idem : quia scientia est stans habitus et firmatus, opinio autem est habitus tremens et incertus. Oportet autem ideo esse totum quod est diffinitio idem toti diffinito. Nam contemplativum communiter est positum in utrisque orationibus diffinita et diffiniente : reliquum vero quod est opinio, est diffiniens et non significat idem cum scientia, etc.

Amplius in tali transumptione inspiciendum est in partes diffinitionis quae sunt genus et differentia, et considerandum est si transmutans nomina alterius nominum fecit transumptionem, ut si generis et non differentiae transumptionem, sicut patet in exemplo quod positum est : quia enim scientia est genus, et contemplativum ut differentia, et scientiam transumpsit et non contemplativum : unde contemplativum (quod est, ut differentia) ignotius est quam scientia, quod est ut genus, et ideo potius transumi debuit : eo quod hoc quidem ut scientia est ut genus, illud vero ut contemplativum est ut differentia : genus autem communius est quam differentia et notius et evidentius : propter quod non generis, sed differentiae oportebat transumptionem fieri, eo quod ignotior est.

Aut hoc quidem sic dicendum est, aut forte aliquis contra haec objiciens dicet, quod haec increpatio sic transmuntis genus et non differentiam ridiculosa est : quia nihil prohibet differentiam aliquando notissimo nobis nomine dici, genus autem non sic dici nomine notissimo. Sed ad hoc dicendum quod sic se habentibus genere et differentiis, generis secundum nomen et non differentiae transumptio est facienda : aut genus quidem semper notius secundum rem et naturam, differentia autem notior quoad nos.

Quando autem nomen non simplex pro nomine simplici transumit (ideo quod non satis notificatur per nomen simplex secundum rationem complexam unam) sive orationem pro nomine ponens, complexa transumit : tunc palam est quoniam magis diffinitio differentiae sive notificatio facienda est in tali transumptione, quia notificandi causa assignatur diffini-

<--- Page Split --->

tio, et constat ex prædictis, quod differentia minus nota est quam genus.

Adhuc si differentiae terminum sive diffinitionem sic transumens assignavit, considerandum tunc si assignata differentiae diffinitio est non solum differentiae, sed etiam alicujus alius sive alterius: quia tunc non bene assignavit. Cujus exemplum est, sicut si aliquis in hoc complexo, quod est imparem numerum, transumere volens in par quod est ut differentia, dicat imparem qui medium habet: nam tunc numerus communis est in utrisque rationibus sive orationibus: imparis autem est transumpta (hoc est, per transmptionem accepta) diffinitio, quod est medium habere, et hoc non solum convenit impari numero, sed in pluribus aliis: habent autem linea et superficies et corpus medium, cum tamen constet, quod illa non sint imparia, quia non sunt numeri: et ideo haec diffinitio quae dicit medium habere, non erit propria diffinitio imparis. Si autem multipliciter dicitur medium in continuis et discretis, tunc determinandum fuit primo per distinctionem, et hoc non faciens peccavit: et ideo aut increpatio fit contra eum, aut syllogismus (in altero sensu medio accepto) ad interimendum diffinitionem: eo quod non diffinivit in quo sensu medium accipitur in diffinitione.

Rursum in tali transmptione nominis in rationem, considerandum si sit transmutans alicujus quod est de numero eorum quae sunt, sive quod sit de numero entium id quod transumpsit in talem rationem, et quod id quod est sub tali ratione significatum, non est de numero eorum quae sunt, sed est non ens, ille peccavit: quia ens per non ens diffinivit. Cujus exemplum est, ut si aliquis album diffiniens dixit album esse colorem igni permixtum: quia impossibile incorporeum (hoc est, substantiale et spirituale quod est de substantia spiritus) permisceri corpori grosso et terminato a spirituali : eo quod nominior tale est: sicut etiam dixit Aristoteles in libro de sensu

et sensato, quod aer non nutrit quia spirituale, et ut incorporale habet humidum : album autem non est nihil in corpore grosso terminato : unde ignem admisceri tali corpori est non ens, quod est falsum et impossibile. Album autem est ens et ideo per diffinitionem non erit album color igni permixtus.

Attende tamen quod revera dicit Aristoteles in libro de Coloribus, quod lux est colorum hypostasis, et quod album est ex admixtione ignis clari cum corpore albo. Sed hoc non intelligitur de admixtione miscibilium, secundum quod mixtio est alteratorum unio : quia sic spirituale non admiscetur grosso nisi prius alteretur : sed intelligitur de diffusione in clara superficie quae mutat in albo, et est hypostasis ejus secundum esse formale quod habet : et ideo etiam albedo candor vocatur, quia tali candet luce, et substantiatr ex ipsa secundum esse formale, qua dicitur esse color extremitas perspicui in corpore terminato.

Amplius autem adhuc sicut interimitur diffinitio si datur per simpliciter non ens, ita interimitur si datur per non ens ad propositum : præcipue autem hoc fit in his quæ sunt ad aliquid, cum ea quæ ad aliquid, frequenter dicantur ad plura, per se et per accidens, et communiter et proprie, quicumque diffinitiones assignantes non dividunt sive distinguunt in his quæ sunt ad aliquid, ut accipiant id ad quod relativum dicitur per se et proprie, sed dicunt id ad quod dicitur in pluribus complectentes, ut in eo quod est per se et per accidens, in communi et proprie, totum simul complectuntur, male diffiniunt et per non ens ad propositum : quia aut omnino sive universaliter, aut in aliquo sive in aliqua parte mentiuntur. Cujus exemplum, ut si aliquis medicinam (quæ secundum genus est ad aliquid) diffiniendo dixit esse disciplinam ejus quod est ens, multa complecitur : unde si medicina nullius eorum quæ sunt, est disciplina, palam quoniam omnino mentitur : quia tota ratio sive

<--- Page Split --->

diffinitio falsa : dicitur enim in toto falsa, quia pro toto falsa, quia non continetur in eo ad quod assignatur, nihil enim entium est cujus ipsa sit disciplina. Si autem ostendatur quod medicina est alicujus entis disciplina et alicujus non, tunc ratio sive diffinitio in aliquo mentitur, et hoc est inconveniens, quia ratio entium debet vera esse : si enim per se est diffinitio et non secundum accidens, oportet quod sit de omni eo ad quod dicitur, quemadmodum etiam in aliis diffinitionibus se habet quæ sunt ad aliquid, quas omnes oportet esse de omni, nam omne disciplinatum ad disciplinam dicitur in quantum disciplinatum est. Et similiter est etiam in aliis : et hoc ideo quia quæ ad aliquid sunt, convertuntur, sive ad convertentiam dicuntur.

Amplius si forte aliquis dicat, quod quando dicitur medicina disciplina entis, hæc est quædam diffinitio, sed non assignatur ad id ad quod est per se, sed ad id ad quod est per accidens : et sic quod dicat, quod ratione diffinitionem assignavit : tunc sequitur inconveniens, quia sic singulum eorum quæ ad aliquid dicuntur, non ad unum, sed ad plura dicitur, quæ accidunt illi ad quod dicitur : nihil enim prohibet ens ad quod assignatur, et album et bonum esse et plura alia per accidens. Propter quod sequitur, quod qui medicinam ad quodlibet assignavit et recte assignavit, ut dicit adversarius, sequitur quod qui id quod est ad aliquid, ad id ad quod secundum accidens dicitur, assignavit, recte assignavit, quod falsum est, cum diffinitio dicat esse substantiale et per se.

Amplius autem aliud inconveniens sequitur, quia impossibile est hujus rationem esse propriam assignationem ejus quod est ad aliquid : planum enim est, quod non sola medicina est entis, sed plures de numero aliarum disciplinarum, ut geometria et arithmetica dicuntur esse ad esse sive ad ens : propter quod sequitur, quod unaquæque illarum erit disciplina entis : non ergo medicina est pro-

prium ad ens diffinitum : et sic diffinitio non convertitur.

CAPUT III.

De inspiciendo quando transmutur diffinitum ad bene esse et non esse.

Quando autem diffiniumt diffinitum transumendo ad bene esse et non esse, diffiniumt ipsum secundum bene esse hoc diffinium et perfectum ad actum, et tunc non diffiniumt esse seu substantiam esse, sed diffiniumt rem bene se esse habentem secundum quod bene se habet et perfecte in actum. Et hoc est peccatum, et interimitur diffinitio. Talis est autem latronis et rhetoris diffinitio quam quidam dederunt, ut rhetor quidem qui in unoquoque quod est verisimile, potest cum effectu considerare quid allegandum et quid concludendum, et quid judicandum, et nihil de contingentibus prætermittere. Latro autem per diffinitionem dicatur, qui clam sumit secundum actum contrectandi rem alienam invito domino. Palam quoniam uterque istorum sic diffinitus, est talis secundum dispositionem secundum bene esse, et non secundum esse. Hic enim hoc modo diffinitus est bonus rhetor, et non rhetor simpliciter. Iste autem sic diffinitus est sic bonus latro : non enim qui sumit, sed clam vult sumere, latro est simpliciter : non enim (ut dicit sapiens) quantitas ipsius rei, sed effectus in crimine est.

Rursum in taliter acceptis secundum bene peccatur in eligendis, et est e converso etiam si aliquis diffiniendo id quod per se eligendum est, assignavit per diffinitionem ut per aliud eligendum : hoc enim per se bonum ut per non propter aliud bonum diffiniunt. Ut si dicat per se bonum et effectivum esse boni aut operativum boni, vel quolibet alio modo dicat eligendum esse, et bonum propter aliud quam propter seipsum. Sic peccant diffinientes justitiam dicentes esse bonam et eligendam ut legis salvatricem : aut

<--- Page Split --->

qui diffinivit sapientiam esse bonum quid et eligendam ut beatitudinis effectivam : salvativum enim et effectivum sunt de numero eorum quae propter aliud eliguntur : sic ergo dicendum tales male diffinire, aut corrigendum quod dictum est, dicendo quod nihil prohibet quod id quod per se eligendum est, et propter aliud esse eligendum. Dicendum autem ad hoc, quod etiamsi hoc concedatur, nihil tamen minus peccavit qui bonum et eligendum

per se ut propter aliud diffinivit. Nam uniuscujusque optimum est maxime in sua substantia, hoc est, in sua substantiali diffinitione : melius autem est quod per se est eligendum hujus (propter hoc quod per se est eligendum) quam id quod per aliud est eligendum : nam hoc quod per se est eligendum, oportebat magis ad diffinitionem assignare et per illud diffinire, quam per hoc quod propter aliud est eligendum.

<--- Page Split --->