CAPUT I.

Si non per notius diffinìunt et prius, conjunctim in hæc aspiciendo.

Postquam autem determinatum est qualiter interimitur ex prædictis locis et considerationibus diffinitio secundum suam bonitatem , determinandum est nunc qualiter destruitur secundum suam substantiam, ita quod non remaneat diffinitio sic destructa. Utrum autem aliquis similiter diffinivit et per diffinitionem dixit esse diffiniti, vel non diffinivit, ex talibus deinceps dicendum est. Hæc igitur declaranda sunt primo inspiciendo in conditiones tam diffinitionis totius, quam partium ejus : et postea etiam inspiciendo in ipsam diffinitionem et partes. Et primum quidem inspiciendo in conditiones diffinitionis et partium ejus, inspiciendum est si aliquis diffiniiens non per notius sive per notiora et evidentiora, quae (prius et notius) sunt conditiones diffinitionis, et partium ejus formales, per quas notificat diffinitum, qui est proprius actus diffinitionis. Unde si non per notiora aliquis fecit diffinitionem, interimitur diffinitio : quia enim diffinitio redditur sive datur causa innotescendi per essentialia id quod dicitur, hoc est, diffinitum. Cognoscimus autem non ex quibuscumque, sed ex notioribus et prioribus et evidentioribus, quemadmodum etiam in demonstrationibus notitia con-

clusionis ex prioribus vel secundum rem et causam : et ex notioribus ad intelligendum est , et evidentioribus quoad actum manifestandi propositum : sic enim omnis doctrina quæ docetur per causam, et omnis disciplina (quæ per intellectum accipitur) se habet, et ita fit. Et hoc dictum est in notitia complexi quod est conclusio, cujus medium est diffinitio, quæ est per notiora incomplexi. Manifestum ergo, quod qui non per hujusmodi priora et notiora et evidentiora diffinivit sive determinavit, in terminis sui esse explicite ponens diffinitum, non diffinit omnino, et diffinitio secundum substantiam interimitur.

Hoc probatur per deductionem ad impossibile : sequitur enim, quod plures erunt ejusdem diffinitiones, si concedatur quod talis diffinivit : si enim iste diffinivit qui non per notiora et priora et evidentiora diffinitionem assignavit, tunc data ab ipso est quædam diffinitio. Palam autem multo magis est, quod et ille diffinivit qui per priora et notiora diffinitionem assignavit : et hoc erit alia diffinitio ejusdem, et sic unius et ejusdem plures erunt diffinitiones. Quod est inconveniens, quia hoc non videtur, scilicet quod una res, cujus est unum esse substantiale, plures possit diffinitiones habere : ideo quia unicuique eorum quæ sunt, est unum esse quod est secundum substantialia seu esse principia : propter quod si plures ejusdem erunt diffinitiones, unum et idem erit esse : quia secun-

<--- Page Split --->

dum utramque diffinitionem significatur esse diffiniti : haec autem duo esse per duas diffinitiones significatas de diffinito in eodem esse non possunt, eo quod diffinitiones sunt diversae et per diversa assignata : manifestum ergo quod non diffinivit, qui diffinitum non per priora et evidentiora determinavit. Sic igitur inspiciendo ad prius et notius conjunctim, patet quod destruitur diffinitio si non assignatur per priora et notiora.

Inspiciendo autem divisim adhuc etiam per prius et notius potest interim diffinitio. Igitur ut hoc ostendatur, per non evidentiora fieri diffinitionem simpliciter dicitur, sicut et notius dicitur dupliciter. Unde non evidentius dupliciter est accipere : si enim per non notiora sit differentia, aut ex ignotioribus simpliciter et secundum naturam rei diffinitae, aut fit ex ignotioribus nobis sive quoad nos: utrumque enim istorum contingit et contingere potest, quod duobus istis modis ex ignotioribus assignatur diffinitio. Dicitur ergo simpliciter evidentius quod prius est simpliciter quoad naturam posteriorem secundum naturam, ut punctum prius est linea, eo quod est principium ejus secundum substantiam : et hoc eodem modo linea prior est superficie, et superficies prior soliditates sive corpore : quia lineae terminus essentialis et formalis est punctum, et superficiei linea, et corporis superficies : et sic prius est simpliciter punctum quam linea, et linea quam superficies, et superficies quam corpus, quemadmodum unitas est prius et principium omnis numeri. Similiter autem littera prior est quam syllaba, et syllaba quam dictio, et dictio quam oratio, et principium suo principiato, et simplex omne suo compo-

plures (hoc est, non sapientes) hoc magis cognoscunt quam sua principia simplicia : nam haec quidem principiata quolibet modo et sensu et ratione cognoscuntur : illa autem quae sunt illorum principia et simplicia, non est apprehendere nisi subtili et abundanti intellectu qui fit per resolutionem principiati et compositi in principium et simplex.

Ex quo patet quod melius est cognoscere diffinitum per simpliciter priora et notiora, quam per posteriora ut diffinita : et taliter cognoscere posteriora per simpliciter priora, disciplinabilius et intellectualbilius est. Verum ad eos qui imperiti sunt et sensum sequuntur (et ideo impotentes sunt cognoscere per simpliciter priora) necessarium est fortasse aliquando facere notitiam per posteriora quae illis sunt notiora, et per illa facere diffinitionem, quae tamen non est diffinitio vera, sed assignatio quaecumque majoris declarationis quam sit nomen diffiniti. Sicut si gratia exempli dicatur quales sunt puncti, et lineae, et superficiei diffinitiones, ut punctum per lineam quando dicitur lineae terminus, et superficies est terminus corporis, et linea est terminus in quo stat resolutio superficiei : haec enim ut in diffinitione puncti linea, et in diffinitione lineae superficies, et in diffinitione superficiei corpus, non ponuntur ibi ut priora simpliciter, sed quoad nos, et quoad plures sensu judicantes de cognoscibilibus illis. Omnes enim istae diffinitiones notificant priora simpliciter per posteriora simpliciter : nam haec quidem puncta lineae, illud autem quod est linea superficiei, illud vero quod est superficies, diffinientes dicunt soliditatis terminos esse, posterius in diffinitione prioris ponentes.

Sic autem dupliciter dicto eo quod est ignotius et notius, oportet non latere, quoniam sic diffinientes ex posterioribus secundum naturam et ex prioribus quoad nos, non contingit judicare per talem diffinitionem quid est esse diffiniti per sua principia essentialia ; quia per priora

accidit : nobis enim notius est, quod maxime sub sensu cadit, quia per sensum primo notitiam accipimus. Unde solidum sive corpus nobis est notius quam superficies, et superficies quam linea, et linea quam punctum : quia maxime solidum cadit sub sensu : propter quod etiam

<--- Page Split --->

quoad nos esse non accipit, sed notitiam quamdam quæ est ex parte cognoscentis et non rei cognitæ: nisi forte contingat idem et nobis notius esse et simpliciter notius, quod non convenit apud plures, sed apud sapientes solum, et in sensu prius esse universali particulare deprehensibile, sicut in principio Physicorum dicit Aristoteles. Cujus ratio siquidem hæc est: quia certe oportet per genus proprium et differentias essentiales diffinire eum qui diffinit bene: genera autem et differentiæ priora sunt simpliciter, quam species cujus est genus et cujus quod genere differentiæ. Hujus autem probatio est, quia a genere et differentia non convertitur consequentia ad speciem: genus enim interemptum et d'ifferentiæ interemptæ interimunt speciem, et non e converso. Cujus causa est, quia simpliciora sunt genus et differentia, et simpliciora secundum naturam quam species. Priora igitur et notiora sunt genus et differentia, quam species diffinita per hæc tanquam per evidentiora. Cujus est et alia ratio: quia specie quidem nota per diffinitiotem, necesse est et genus et differentias notas esse: quia ignotum non fit notum nisi per notum: species autem ignota per genus et differentias fit nota: necesse ergo est genus et differentiam ante sive prius cognosci. Nam qui hominem scit per diffinitionem, necesse est ut sciat animal gressibile prius, quia per ista notificatur homo, sed non convertitur: quia genere ut in se et differentia ut in se notis, non necesse est speciem continue cognosci: propter quod sequitur, quod species posterior sit secundum naturam genere et differentia. Igitur qui non per hæc diffinivit diffinitionem speciei, secundum naturam diffiniti et esse ipsius substantiale non dicit.

Amplius alia tertia ratio ducens ad impossibile : his enim qui dicunt diffinitiones veras et substantiales secundum hujusmodi esse quæ sunt per priora et notiora, et non secundum naturam, sed ex his quæ singulis sunt notiora, accidit plures

ejusdem rei esse diffinitiones : nam secundum idem alia et alia aliis sive diversis, et non eadem omnibus convenit esse notiora : alia enim pluribus et alia paucioribus et sapientibus sunt notiora. Propter quod ad unumquodque diffinitum diversa secundum notitiam diversorum est assignanda diffinitio : et sic plurimæ erunt unius et ejusdem diffinitiones, sicut dicebat Heraclitus.

Amplius autem et alia ratio est: quia alio et alio tempore eisdem eadem sunt diversimode magis nota: nam in principio quidem quando imperitus et insipiens est, sunt etiam magis nota sensibilia: postea autem quando tales fiunt certiores per doctrinam et sapientes, tunc e contrario etiam magis nota priora secundum naturam, et econtra minus nota sensibilia etiam videntur: propter quod secundum hoc sequitur, quod ad eamdem rem diffiniendam non semper erit eadem et ex eisdem diffinitio, sed temporibus diversis diversa: et hoc accidit his qui per ea quæ singulis sunt notiora, dicunt diffinitionem assignandam esse.

Ergo ex dictis palam est, quod diffinitum non est diffiniendum sive determinandum per ea quæ hujusmodi sunt, hoc est, per nobis notiora, sed per simpliciter et secundum naturam notiora; sola enim sic assignata diffinitio est vera diffinitio, et hæc est una sive unica sicut unicum est esse secundum naturam diffiniti, et hæc diffinitio est semper et in omni tempore eadem. Fortassis etiam dicitur simpliciter notum: non tamen ideo quia secundum naturam rei cognitæ est notum, nec etiam simpliciter est notum quod omnibus est notum universaliter: sed dicitur simpliciter notum, quod omnibus bene dispositis secundum intellectum non impeditum est notum: velut etiam simpliciter sanativum dicitur, quod his est sanativum qui bene dispositi sunt secundum corpus: et non dicitur simpliciter sanativum, quod quibuscumque ut infirmis est sanativum: quia intemperata aliquando infirmis sunt sanativa: oportet

<--- Page Split --->

enim unnmquodque talium multipliciter dictorum subtiliter per distinctionem investigare : et postquam investigatum est, oportet eo uti ad id quod expedit proposito apud disputantes; quia hoc factum Maxime deest de distinctione notioris prioris. Si austrunda que nec ex nobis notioribus nec naturae procedit.

Patet ergo (ut dicta consideratione epiloganter concludamus) quod unus (qui dictus est) locus est interemptionis diffinitionis respiciendo si non per notiora sed per posteriora priora diffiniendo significare (hoc est, notificare) conatur diffinitum. Ad hoc enim tota ista inducta est consideratio : quia distinctio inducta de priore et notiore est hic, ut cognosci possit quid est prius et notius quod est in hac superiori consideratione. Nec consideratio tantum interimit secundum bene esse diffinitionem, sed etiam secundum esse : eo quod notius et prius accipitur secundum rem, non quoad noc tantum : si enim esset quoad nos tantum, non interimeret nisi bonitatem diffinitionis : sicut et obscurum quod est quoad nos notius, est appositum, et tantum bonitatem diffinitionis interimit.

Alius autem locus adhuc inspiciendo conjunctim sive simul ad notius et ad prius, sed in speciali considerandum est, si aliquid ejus quod est in quiete, est diffinitum ad formam in qua quiescit, per infinita (hoc est, non finita et interminata et quae in motu sunt) assignata est alicujus speciei diffinitio : nam quae in motu sunt in potentia exeunte ad actum, nondum finita sunt, et sunt in motu sicut in actu nondum finito sed infinito et imperfecto : et ideo si per talia assignatur diffiniti diffinitio, interimitur diffinitio : quia id

quod est permanens finitum ad actum et speciem, est prius et evidentius eo quod est in motu et indeterminatum ad actum formae : sed ejus prius est evidentius eo quod est infinitum et in motu : et sic diffinit per posterius et ignotius. Quamvis enim quies privatio motus sit secundum quod stat in ea intentio et actus moventis, tamen res secundum quod stat in ea intentio et actus moventis in qua quiescitur, terminus est rei motae et finis : et hoc modo notius est quod est in quiete, quam id quod est in motu.

CAPUT II.

De inspiciendo in prius divisim qualiter interimitur diffinitio.

Ejus autem quod est inspicere divisim in hoc quod diffinitio assignata non ex prioribus simpliciter est, tres loci sive considerationes sumuntur penes numerum eorum ad quae inspicitur. Si autem Removet numeretur locus penes modum inspiciendi in ista, tunc sunt loci quatuor: quia penes inspectionem ad idem et secundus et tertius accipientur. Primus quidem in his est si oppositum per oppositum diffinitur, ut si per malum diffiniatur bonum: et est inspectio ad contraria sive contrariorum oppositum: et malum et bonum contraria sunt prout in actibus et habitibus accipiuntur. Causa autem quare talis diffinitio interimitur, est quia non dicitur per vere propria: simul enim natura sunt, quae sunt contrarie opposita: habent enim unum genus, et contrariis et coaequavis differentiis constituuntur, et ideo necesse est ea simul vera: quibusdam enim eadem disciplina videtur esse utriusque contrariorum: et secundum hoc unum non est notius altero: et sic diffinitio assignata oppositi et per oppositum non est ex prioribus, et ideo interimitur, ita quod non est diffinitio.

Et si objiciatur, quod contraria secun-

<--- Page Split --->

dum Aristotelem X primae philosophiae1 reducuntur ad privationem et habitum. Privatio autem et habitus non sunt simul vera, sed habent se ut prius et posterius. Dicendum quod haec objectio provenit ex falso intellectu Philosophi in metaphysicis: non enim reducuntur ad privationem et habitum nisi secundum causam, et non secundum modum oppositionis qui accipitur in formis oppositis oppositorum: quia hoc est impossibile : et sic stat consideratio inducta.

Oportet autem non latere, quoniam in quibusdam oppositis quaedam opposita non est vel contingit aliter diffiniri, nisi unius ratio sit in ratione alterius, ut in relativis, ut duplum sine dimidio non diffinitur, quod est etiam relative oppositum : et ut universaliter dicatur quaecumque ad aliud sunt et dicuntur, et non secundum dici tantum sunt ad aliud : nam omnia quae per se ad aliud dicuntur et sunt relativa, hujusidem esse quod sunt ad illud sunt, et ipso nomine suo sic ad aliud dicuntur, quia sunt ad aliud se habere secundum esse quo diffinuntur : quare non est possibile alterum sine altero per diffinitionem cognoscere : eo quod necessarium est in alterius diffinitione sumi alterum correlativum. Sed intelligendum subtiliter tunc, 'quando unum relativum ponitur in diffinitione alterius, non ponitur in diffinitione ut diffinienis : nec hoc modo unum relativorum est in alio ut diffinienis in diffinito, sed potius est in diffinitione alterius sicut id ad quod datur ejus diffinitio secundum id ad quod dicitur secundum esse relativi quod ad ipsum est, et ad hoc recipitur in diffinitione sicut terminus ad quem extrinsecus stat diffinitio : et hoc modo non stat inconveniens. Propter quod oportet cognoscere subtiliter naturas oppositorum, et omnibus hujusmodi quae assumuntur ad terminandum problema secundum hunc locum oportet uti in his quae sunt

opposita prout ad propositum videbitur expedire.

Alius autem locus hujus considerationis est inspiciendo in natura prius, si et eodem usus est in diffinitione ei quod diffinitur: tunc enim non diffinitur per simpliciter priora : quia idem non est prius natura seipso: hoc enim aliquandofactum in diffinitionibus latet, quando idem posuit, sed non sub eodem diffiniti nomine, sed ratione ipsius loco nominis posita. Ut si quis volens diffinire solem, dixit solem esse stellam albam quae de die apparet. Et hujus ratio est, quod idem in diffinitione sui ponit: quia die in diffinitione utendo, utitur etiam sole. Sed ad deprehendendum talia peccata, in diffinitionibus uti oportet sive accipere diffinitiones nominis, et loco nominis ponere diffinitiones. Ut quoniam dies si diffiniatur, est latio sive motus solis supraterram, palam quod qui lationem solis supra terram dixit in nomine diei, dixit etiam solem: propter quod solem diffiniendo utitur die.

Rursus tertius locus hujus considerationis est inspiciendo in prius natura, considerandum si eo utitur in diffinitione, quod e contrario dividitur cum diffinito : e contrario vero divisa coequaeva sunt. Sicut qui diffinivit abundans quod est impar numerus, dicens quod abundans sive impar numerus est, quod unitate majus est vel excedit perfectum, hoc est, parem numerum : simul enim natura sunt quae e diverso ex eodem genere proximo dividuntur, hoc est, per coequaevam divisionem accipiuntur. Abundans autem et perfectum ex eodem genere (quod est numerus) e diverso coequaeve dividuntur: sunt enim ambo haec par et impar numeri, et species coequaeve in hoc genere quod est numerus: et ideo unum illorum non est prius altero secundum naturam.

Similiter autem e contrario inspiciendum si per inferiora secundum rectam

<--- Page Split --->

lineam superiora diffinivit. Cujus exemplum est, si aliquis diffiniendo dicat perfectum numerum qui bipartite dividitur : aut bonum diffiniendo dicat habitum virtutis esse : nam bipartite utitur in diffinitione perfecti sive paris per derivationem a duobus : bipartite enim dividi idem est quod in duo dividi. Duo autem perfecta sunt, hoc est, par quidem numerus. Et virtus est bonum quoddam sive species et pars subjectiva boni. Propter hoc haec duo etiam et virtus inferiora sunt quam ista, et perfectum et bonum : quia ista sunt genera, et ista sunt partes subjectiva illorum : et sic in illis ista dicuntur, quia sunt in eis actu et intellectu, et sic ad idem sumuntur in diffinitione.

Amplius ad idem alia ratio est, quod necesse est eum qui inferioribus utitur superiorum, et eodem uti, si diffinitio pro nomine ponatur : nam qui virtute in diffinitione boni utitur, bono ipso utitur in boni diffinitione, si diffinitio virtutis loco nominis ponatur : quod fieri potest, sicut in ante habitis saepius dictum est. Ideo ergo bono utitur in diffinitione boni : quia virtus est quoddam speciale bonum in quo bonum est actu et intellectu. Similiter autem et eodem modo qui eo quod est bipartite in diffinitione perfecti utitur, etiam perfecto utitur, eo quod in duo dividi significat bipartite dividi, sicut paulo ante dictum est. Duo autem quaedam perfecta sunt sive paria sunt : et sic idem sumitur in diffinitione sui ipsius. Duo ergo posita sunt in ista una consideratione : et quia posterius sumit in diffinitione prioris, et quia idem sumit in diffinitione suiipsius : et sic non ex prioribus et notioribus facit diffinitionem. Universaliter ergo epilogando secundum praedicta dicendum est, quod unus in communi est locus non per priora et evidentiora fecisse diffinitionem, ex quo interimitur diffinitio : partes autem illius loci sunt quae dictae sunt.

CAPUT III.

Qualiter interimitur diffinitio inspiciendo in partes ejus, quae sunt genus et differentia.

Secundus autem in communi acceptus locus quo interimi potest diffinitio, est per inspectionem ad ipsas partes diffinitionis, et ad ipsa ex quibus est diffinitio quantum ad substantiam, a qua communi consideratione multae trahuntur considerationes speciales. Et primo quidem ad genus inspiciendo si non ponatur genus, et si non ponatur genus certum et finitum, et si non ponatur genus proximum.

Inspiciendum ergo primo si cum res diffinita est in genere, per diffinitionem assignatam non est sita sive posita in genere aliquo : in omnibus enim hujusmodi diffinitionibus peccatum est, in quibus non ponitur primo sive prius in ordine partium diffinitionis in ratione (hoc est, in diffinitione ipsa) genus quod praedicatur in quid : quia illius essentiales differentiae sunt quae formant ipsum in quale quid, quod est species. Hoc modo peccat corporis diffinitio quando dicitur, quod corpus est quod habet tres dimensiones : quod enim est nomen infinitum et genus L y quod est nomen infinumem indinullum dicit, per quod ab aliis generibus nitum. corpus separetur. Vel si hominem diffinire volens dixit, quod homo est qui scit numerare, eo quod solus inter animalia scit numerare : hic enim nullum est positum genus in diffinitione. Genus autem, ut diximus, vult quid est esse significare, cui addita differentia facit quale quid, quod est species, quae sine genere non est quid, sed quale tantum, quia non est quid formatum : et ideo genus primum ponitur eorum quae in diffinitione ponuntur, et primum subjectum, et primum substans differentiis formantibus et distinguentibus ipsum.

Amplius inspiciendum adhuc si aliquid diffiniri debeat ex suo genere ad

<--- Page Split --->

plura sicut ad fines : dicto enim eo quod diffinitur ad plura ex ipso suo genere, considerandum est si aliquis in diffinitione assignata non ad omnia ad quae dictum est, assignavit : tunc enim peccavit, et interimitur diffinitio. 'Cujus exemplum est, ut si aliquis grammaticam diffinire volens, dicat eam scientiam esse scribendi : hic enim genus posuit, sed non omnia ad quae scientia est grammatica posuit : indiget enim adhuc quod apponatur, quoniam grammatica est scientia cognoscendi per constructionem ad intellectum relatum : et sic grammatica est scientia scribendi et cognoscendi ejus quod profertur in oratione et in partibus orationis, et nihil magis scribendi quam intelligendi declarat grammaticam esse scientiam ille qui assignat perfectam grammaticæ diffinitionem. Propter quod non diffinit qui aliquid (hoc est, alterum illorum) ponit. Sed ille vere diffinit grammaticam, qui utraque hæc ad quæ ex integro est diffinitio, dixit sic, Grammatica est scientia recte scribendi et recte intelligendi quod profertur in oratione et partibus orationis. Hujus autem

Ergo in quibusdam quidem ex necessitate sic se habet, quod oportet diffinire ad utrumque ad quæ est, quando sine his non perfecte determinatur genus, sicut dictum est. In quibusdam autem non est sic. Et ideo non correctione, sed determinatione per distinctionem facta indiget consideratio, ut in quibusdam, ubi non per se dicitur genus ad utrumque, sed ad unum per se et ad alterum per accidens, velut medicina dicitur esse scientia ad sanitatem et ægritudinem facere. Nam de hoc sive ad hoc quidem quod est sanitatem facere, per se dicitur ; quia hæc

est scientia faciendi sanitatem. De illo autem quod est ægritudinem facere, est per accidens. Simpliciter autem (hoc est, per se) alienum est a medicina ægritudinem facere. Propter quod nihil magis diffinivit medicinam qui ad utrumque diffinivit eam dicens, quod medicina est scientia ad sanitatem facere et ægritudinem, quam si ad alterum quod est sanitatem facere diffinivisset : quia non est ad ægritudinem facere, nisi propter sanitatem, quando ægritudo est causa sanitatis et vitæ longioris : et scitur jam ex scientia Posteriorum, quod ubi unum est propter alterum, utrobique est tantum unum.

Sed forte inspiciendo subtiliter, pejus Quod medicina non sit diffinivit qui diffinivit ad utrumque, scientia ad ægritudiquam si ad alterum tantum diffinivisset : nem facere, eo quod etiam reliquorum sive aliorum et a medico quolibet cujuslibet artis vel scientiæ potest ægritudinem facere, vel vulnerando vel immoderate corpus implendo, vel immoderate exercitando, vel hujusmodi aliquid faciendo : ad hoc enim nec scientia nec ars requiritur : quoniam non est difficile et bonum.

Amplius adhuc inspiciendo ad genus quod elementum est, qui vult interimere diffinitionem, consideret si aliquid quod ad plura est quæ inæqualia sunt secundum bonum et malum, sed non ad melius, sed ad pejus per diffinitionem ex genere factam assignavit ad unum, cum sint plura ad quæ secundum genus sumi dicitur id quod diffinivit. Nam omnis scientia et omnis potestas ad aliud dicta, sive sit naturalis, sive artificialis, sive etiam politica, est ejus quod est optimum in illo ordine secundum quem ad illud dicitur : et ideo ad illud secundum genus suum est diffinienda. Aut etiam adhuc peccatum est quoad genus inspiciendo diffinitum per diffinitionem assignatam non positum in proprio genere, utrum vere positum sit in proprio genere, vel non, considerandum ex his elementis vel principiis quæ sunt inducta in quarto hujus scientiæ libro. Dictum

<--- Page Split --->

autem est prius quando ponitur in æquivoco vel analogo sicut in genere.

Rursum autem adhuc inspiciendo ad genus, interimitur diffinitio, si assignans diffinitionem ea dixit esse genera quae transcendunt, hoc est, quae non sunt proxima diffinito, sed ponit superiora intermediis et ultimis omissis. Cujus exemplum est, ut justitiam specialem virtutem volens diffinire, dicit justitiam esse habitum æqualitatis affectivum vel distributivum, eo quod in communicandis vel distribuendis facit æquale, sed non secundum medietatem arithmeticam vel geometricam, transcendit proximum genus qui sic diffinivit : reliquit enim virtutem quae est proximum genus justitiae, et non dixit quid est esse justitiae : quia quamvis dicat in genere remoto quid est esse justitiae, hoc non est nisi infinite et indeterminate. Quare aut proximum genus ponendum, aut omnes differentias superiori generi addendum, quoniam trahunt usque ad genus proximum cujus differentia constituit speciem : quia differentia transcendens generis adjuncta illi generi non complet diffinitionem. Unde ex remoto genere non completur diffinitio : sed utraque conjuncta sunt ut potentia et genus ad ipsum diffinitum : substantia enim cujusque diffiniti et quid est in genere suo, ut sæpius diximus. Hoc autem quod dictum est, in genere transcendenti diffinitum ponere, idem est quod non ponere ipsum in proximum genus. Nam qui virtutem dixit esse genus justitiae diffiniendo justitiam, dixit et habitum : quia in inferiori dicitur superius, et non e converso, sicut sæpius dictum est. Et ideo quod proximum genus diffinitio diffiniendo posuit, in proximo genere omnia superiora genera et transcendentia proximum genus dixit : eo quod omnia superiora genera per se de inferioribus prædicantur, et in ipsis sunt

et dicuntur ad minus implicite. Propter quod diffinitum aut in proximum genus ponendum est, aut si transcendens genus ponatur, tunc addendum generi remoto omnes superiores differentias superiorum generum, quae coarctent genus remotum ad genus proximum : quia per istas sic generi remoto additas determinatur et finitur genus proximum : et tunc ponitur diffinitio proximi generis, et ista in diffinitione stat loco ipsius : sic enim præmissis nihil omisit de his quæ ex genere ad proximum genus vel proximi generis constitutionem pertinent : sed pronomen proximi generis in diffinitione speciei dictum erit inferius genus per suam constitutionem. Sicut si diffiniendo hominem dicam, quod homo est substantia corporea animata sensibilis rationalis mortalis. Ille vero qui diffiniendo non dicit nisi superius genus tantum sine additione differentiarum contrahentium, dicendo sic superius genus, non dicit inferius : quia inferius non est in suo superiori nisi potentia et indefinite, et non est in ipso in actu et intellectu. Nam qui plantam dicit, quod est superius genus, non dicit arborem nisi potentia et infinite. Et ideo in superius genus non diffinitur. Scias autem, quod assignans diffinitionem per genus remotum, et contrahens per differentias, licet non interimat diffinitionem secundum substantiam, interimit cum bonitate diffinitionis : quia differentiam non posuit ut debet 1.

CAPUT IV.

Qualiter interimitur diffinitio inspiciendo ad differentias.

Rursum volenti interimere diffinitionem similiter sicut in genere in differentiis considerandum tripliciter, ut si simpliciter deficit differentia, sicut non est

1 Ex his patet quod in diffinitione debet poni proximum genus diffiniti, aut genus remotum contractum differentiis contrahentibus ad genus proximum. Animadvertas autem, quod

<--- Page Split --->

substantialis diffinitio, aut si non propria, aut specifica. Considerandum ergo si diffinitionem assignans per genus debitum, in diffinitione cum genere et differentias proximi generis dixit : nam si non rei ipsius diffinivit differentiis, proculdubio diffinitionem interimit.

Aut etiam considerandum si omnino sive generaliter ut differentiam aliquid tale accidentale dixit, quod nullius diffiniti substantialem esse differentiam contingit, ut animal aut substantiam quae genera sunt, et nullius differentiae sunt constitutivae, quamvis ab aliquo separent ut genera : palam enim quoniam sic diffinire volens non diffinivit, quia ei quod est quid, qualitatem substantialem (quae diffinit quale quid et facit) non adjunxit : ea enim quae dicta sunt, animal et substantia, nullius sunt differentia, sed sunt quid in subjectis differentiis formabile et determinabile.

Adhuc autem inspiciendo ad differentiam videndum est, si differentiae posita in diffinitione assignata est aliud quod e diverso per contrarium in eodem genere dividitur, id est, per divisionem generis accipitur, dictae in diffinitione differentiae : nam si non est opposita differentia, palam quod non erit quae dicta est generis differentia positi in diffinitione : cum omne genus his differentiis dividatur quae e diverso dividuntur, hoc est, per divisionem accipiuntur, velut animal genus dividitur gressibili, volatili et bipedi tanquam oppositis differentiis. Hujus causa est, quia nullum genus est quod sua communitate constituat speciem, et ideo oportet ipsum dividi. Cum autem sit forma, formae autem non dividuntur nisi per oppositionem quam habent ad invicem, et quemlibet dividentem oportet habere formam oppositam. Si igitur differentia posita in assignata diffinitione non habet differentiam etiam oppositam, interimitur et ipsa diffinitio in qua ponitur.

Aut etiam si sit e diverso diversa differentia aliqua, considerandum si est

vera de genere, hoc est, quod sit cum genere continens speciem : est enim differentia vera de genere, quando est essentialis qualitas diffinienis et determinans ad actum substantialem potentiam generis. Unde patet quod si opposita differentia non est vera de genere, palam est quoniam neutra neque proposita neque opposita generis assignati in diffinitione erit differentia : omnes enim quae e diverso dividuntur ex genere differentiae hoc modo, verae sunt de proprio genere ex cujus genere per divisionem accipiuntur.

Similiter autem considerandum est, quia si vera est quidem de genere, non facit autem opposita generi speciem, eo quod non est specifica, palam quod non erit haec quae assignata est, differentia specifica generis in diffinitione positi. Nam omnis specifica differentia cum genere conjuncta facit speciem. Si autem hoc oppositum non est differentia, nec quae dicta est, erit differentia : quia illa illi e diverso dividitur. Et sic interimitur diffinitio interrempta vera differentia specifica per quam fieri debet diffinitio.

Amplius adhuc interimitur diffinitio respiciendo ad differentiam considerando si negatione (hoc est, differentia per negationem assignata) dividitur genus, quia negatio nullius speciei constitutiva est : velut contingit ipsi Euclidi etiam Diffinitio lineae data ab quid lineam diffinit, dicens lineam per Euclide prius posita Eudide prius posita fuit a Pladiffinitionem esse longitudinem sine latitione. tione : quae tamen diffinitio primo a Platone posita est, et ab Euclide assumpta. Sine latitudine autem est negativa differentia, quia idem est sine latitudine quod non habens latitudinem : nihil enim aliud significat sine latitudine, quam talis longitudo non habens latitudinem. Accidit autem ex tali assignatione differentiae inconveniens. Primum quidem, quod genus participat speciem, et universaliter species praedicabitur de genere. Quod sic patet, quia quod est, vel est cum latitudine, aut sine latitudine : nam de

<--- Page Split --->

omni eo quod est, affirmatio vel negatio vera est. Hæ autem differentiæ cum latitudine esse, vel sine latitudine, apponuntur per affirmationem et negationem. Propter quod sequitur, quod de genere lineæ (quod est longitudo) alterum horum verum erit : longitudo ergo quæ genus est lineæ, aut est cum latitudine, aut sine latitudine : non cum latitudine : ergo longitudo quæ est genus lineæ, erit longitudo sine latitudine : sed de quo prædicatur diffinitio, prædicatur et diffinitum : longitudo autem sine latitudine (ut dicit adversarius) est diffinitio lineæ : ergo linea prædicatur de longitudine quæ est genus lineæ. Ex quo sequitur quod genus participat speciem, quia ista prædicatio est essentialis. Hoc autem est inconveniens. Ergo inconveniens est hoc ex quo sequitur, quod etiam differentia per negationem assignetur. Sic etiam probatur quod differentia essentialis et universaliter prædicabitur de genere, quia longitudo est genus : latitudinem non habens, differentia : prædicabitur autem latitudinem non habens de longitudine, ut jam probatum est ; et hoc est iterum inconveniens : ergo non debet assignari differentia per negationem.

Similiter autem et simile inconveniens sequitur si genus quod est longitudo, cum latitudine esse dicatur tanquam cum opposita prædictæ negationi differentia : nam sine latitudine et cum latitudine differentiæ sunt oppositæ ejusdem generis : ex genere autem et differentia est speciei ratio sive diffinitio : propter quod sequitur quod genus recipit in prædicando speciei rationem, et ideo per consequens etiam species prædicabitur de genere, quod est inconveniens. Et similiter suscipiet genus differentiæ prædicationem, quod est inconveniens : eo quod altera dictarum differentiarum per affirmationem et negationem oppositarum de necessitate prædicabitur de genere per hanc maximam, de quolibet affirmatio vel negatio est vera.

Dictus autem hic locus utilis est contra

eos qui ponunt genera esse formas separatas secundum se realiter consistentes : nam si est eadem numero separata longitudo quæ est genus separatorum, quodammodo etiam separate prædicabitur de isto genere separatorum quod idem numero est, ut dicit Plato, quia latitudinem habet, aut sine latitudine est, per eamdem maximam, quod oportet de omni longitudine alterum eorum quæ dicta sunt, verum esse, sive separata sit sive concepta cum materia : siquidem de genere sive generaliter de longitudine verum esse debeat, hoc quidem verum est etiam, quod omnis longitudo vel cum latitudine vel sine latitudine est : sed non accidit hoc quod genus participet speciem, et quod differentia universaliter prædicetur de genere : sunt enim longitudines latitudinem non habentes, ut lineæ : et cum latitudine sunt quædam, ut superficiei et corporis : propter quod ad illos solos qui formas ponunt (qui unum numero in his genus ponunt) utilis est hic locus. Qui vero non unum numero genus ponunt, sed diversum (et id potest esse) quia idem genere bene et non inconvenienter contraria in se habet : sed ad illos valet quicumque genus unum dicunt esse unum numero : hoc autem faciunt qui solas formas genera esse ponunt ; nam illi eamdem numero longitudinem et idem numero animal genus esse dicunt, cujus sunt contrariæ differentiæ.

Quamvis autem sic dictum sit, quod in diffiniti nibus priv negativa non sit differentia, tamen hoc tionum oportet u non generaliter verum est : quia fortasse negativa d iferentia. in quibusdam quorumdam diffinitionibus necessarium est uti negatione in assignatione differentiæ, ut in privationum diffinitionibus : nam cæcum per diffinitionem est, quod non habet visum quando per naturam natum est habere. Et hæc quidem de negativa differentia dicta sunt. In talibus autem nec affirmative accepta differentia valet ad diffinitionem, quia non habet differentiam etiam condivisam per affirmationem. Unde nihil differt negatione sive negativa differentia divi-

<--- Page Split --->

dere genus, aut hujusmodi affirmatione quam negatione, hoc est, ad quam affirmationem necesse est e diverso dividi cum negatione. Ut si longitudinem quae est genus, habens latitudinem diffinivit: nam nihil e diverso dividitur nisi non habens latitudinem: propter quod sequitur quod necessario negatione dividatur genus, et sic relinquitur idem quod prius inconveniens.

CAPUT V.

De inspectione ad differentiam comparatam ad ea quae sunt in linea prædicamentali.

Rursum considerandum est in differentiae diffinitione ad interimendam differentiam et diffinitionem, et quia hoc contingit secundum considerationem factam ad differentiam comparatam ad ea quae sunt in linea prædicamentali, et differentiam comparatam secundum prædicationem et ordinem quem habet ad illa, utrumque istorum considerando ponemus, ut contingat abundare eum qui diffinitionem vult interimere ex defectu differentiæ. Comparatur enim ad ea quae sunt in recta linea prædicamentali tripliciter, ut ad speciem, ad genus, et ad individuum.

Primo ergo considerandum si aliquis in diffinitione speciem ut differentiam assignavit. Cujus exemplum est, ut qui fraudem diffiniens, dixit quod fraus est injuria cum illusione : nam illusio quaedam species est injuriæ, sicut et fraus : propter quod non differentia est illusio constitutiva, sed condivisa species cum fraude sub hoc genere quod est injuria. Et adver tendum, quod loco ejus secundum aliam expositionem ponitur opprobrium : opprobrium autem est cum illusione facta injuria : fraus autem est deceptio cum damno.

Amplius inspiciendum ad differentiam comparatam ad genus. Consiilerandum ergo si aliquis genus ut differentiam in diffinitione assignata posuit. Cujus exemplum est, si diffiniens virtutem, posuit

esse habitum bonum vel studiosum : nam bonum quod loco differentiæ posuit, genus est virtutis : et similiter studiosum. Utroque istorum modorum etiam interimitur differentia, et per consequens interimitur diffinitio. Sed quia bonum et studiosum dupliciter dicuntur : et pro natura boni quæ est bonitas, ut in magnis moralibus dicit Aristoteles, et pro forma boni. Et primo modo bonum est genus prædicatum de virtute : quia dicit Aristoteles quod virtus est bonitas quædam : forma autem boni (quæ ex essentialibus sumitur) est virtutis differentia : ideo ut bene intelligatur inducta consideratio, colligenda est sic, quod aut dicatur quod bonum sit bonum sicut prætendit consideratio, aut quod bonum non sit genus habitus vel virtutis, sed differentia. Adhuc considerandum, quod verum est quod in Prædicamentis dictum est : quoniam non contingit idem in duobus generibus se non continentibus esse, hoc est, non subalternatim positis : et sic se habent ad invicem bonum et habitus ut duo genera non subalternatim posita : nam neque hoc genus quod est bonum, continet habitum, neque habitus continet bonum ut subalternatim. Cujus probatio est, quia a neutro ad alterum convertitur consequentia universali facta prædicatione, sicut genus de specie prædicatur : neque enim omne bonum est habitus, neque omnis habitus est bonum : propter quod non erunt genera hæc ambo seipsa ad invicem continentia, et diversorum generum et non subalternatim positorum esset una ut eadem species : et quoniam habitus est gènus virtutis, palam quoniam bonum concretive de virtute dictum, non est genus, sed differentia magis.

Amplius ad hoc idem alia ratio : quia habitus significat quid est virtus et genus : bonum autem formaliter acceptum, non significat quid est virtus ut genus, sed quale significat virtutis : et differentia videtur quale quid (hoc est, quæe aliquid est) significare : id etiam quod diffe-

<--- Page Split --->

rentia informat, et hoc est suppositum speciei. Attendendum autem, quod virtus dupliciter consideratur: secundum relationem ad potentiam, cujus est ultimum et perfectio in bono, et sic consideratur virtus ut virtus ad alterum dicitur: et sic est in genere habitus, quia, ut dicit Avicenna, habitus est quo quis aliquid agit cum voluerit. Consideratur etiam secundum id quod est virtus: et secundum hoc quod supponit in nomine virtutis, et sic est in genere boni, et bene quidem sic considerata est virtus: et hoc modo dicit Aristoteles. Nihil prohibet idem esse in diversis generibus.

Videndum in tertia consideratione si in diffinitione assignata, id quod ponitur pro differentia, non significat quale quid est: sed hoc aliquid significat, ut individuum. Videtur enim omnis differentia significare qualitatem essentialem, qua quale est aliquid quod est speciei suppositum: si enim non significat sic quale, sed hoc aliquid, interimitur et differentia assignata et diffinitio in qua ponitur. Et nota quod differenter differentia et species significat quale quid: species enim quale quid significat, ita quod est quid et quale aliquid est sui, quia significat quid formatum quali: differentia autem significat quale quid, ita quod nihil sui est quid, sed ipsa est qualitas ejus quod est quid in specie.

Attendendum autem ad differentiam ad accidens comparatam, quod quale significat: et considerandum si secundum accidens sive modum accidentis inest differentia ipsi diffinito: si enim sic, interimitur et differentia et diffinitio. Cujus ratio est, quia nulla differentia inest diffinito ad modum eorum quae secundum accidens insunt: sicut nec genus diffinito inest ut accidens. Cujus ratio est, quia non contingit differentiam alicui cujus est differentia inesse et non inesse, sed semper essentialiter inest ei cujus est differentia ut actus proprius et forma substantialis, quae sui essentia constituit in

esse substantiali id cujus est differentia constitutiva.

CAPUT VI.

De inspectione ad differentiam comparatam ad ea quae in linea praedicamentali secundum comparationem ordinis et praedicationis.

Amplius autem ad interemptionem differentiae et diffinitionis per inspectionem differentiae comparatae ad genus et speciem, considerandum si universaliter praedicatur de genere assignato in diffinitione differentia assignata, aut species quae est diffinita, aut aliquid de numero eorum quae sunt inferiora specie: nullum enim eorum quae dicta sunt, contingit de genere universaliter praedicari, etiamsi secundum esse accipiatur. Et causa hujus est, quia genus (omnium eorum quae in diffinitione ponuntur, et ad quae diffinitio refertur ad diffinitum) amplissime sive communissime dicitur sive praedicatur: et ideo si differentia praedicatur de genere, communior erit genere, et non restringet genus cui apponitur: et sic interimetur differentia et diffinitio: quia non valet ad propositum.

Rursus considerandum iterum si genus secundum hoc quod est genus, praedicetur de differentia ut differentia est, hoc est, quia essentia quae est genus de essentia quae est differentia praedicetur: tunc enim interimitur et differentia et diffinitio. Et hujus causa est, quia genus in eo quod genus, non praedicatur de differentia in eo quod differentia, sed de illis videtur dici sive praedicari de quibus est et differentia, ut de suppositis informatis per differentiam, ut animal genus praedicatur de homine, et bove, et de aliis gressibilibus (hoc est, gressibili tanquam differentia formatis animalibus) et non praedicatur de ea differentia quae de specie cujus est differentia, praedicatur. Hujus autem ratio prima ducens ad impossibile est: quia si genus quod est ani-

<--- Page Split --->

mal, prædicaretur secundum unamquamque differentiam, ut quælibet differentia participationis : tunc jure et multa animalia de specie præd:carentur. Et hujus causa est, quia differentia dividit genus, et multæ differentiæ in multa divident, et diversæ divident in diversa : et sic numeraretur animal diversitate differentiarum ut participatum dividitur secundum participantia diversa : et sic tunc (quia una species habet plures differentias quæ de specie prædicantur) multa animalia de eadem specie prædicarentur : quia quælibet differentia infert genus quod ipsa participat.

Si autem quis objiciat, quando similiter a primo descenditur usque ad ultimum, multa genera prædicantur de uno. Non est simile : quia nullum eorum per quæ descenditur per opposita, dividit genus : et ideo genus non numeratur in illis, sed est idem plus et minus coarctatum sæcundum quod plus est et minus descensus a primo.

Amplius ad idem alia ratio est : quia si genus de differentia prædicatur, et substantiali et essentiali prædicatione, non tamen talis prædication est superioris de inferiore secundum rectam lineam prædicabilium : quia si sic, sequitur quod differentiæ omnes essent species vel individua : quia tali prædicatione non nisi de specie et individuo prædicatur genus : si quidem hoc certum est in his de quibus animal prædicatur : nam unumquodque animalium de quo animal genus prædicatur essentiali prædicatione, species est, aut individuum. Est autem hic attendendum, quod hæc natura quæ est genus, de hac natura quæ est differentia nullo modo prædicatur, sed disparatæ naturæ sunt, quarum una est ut id quod est potentia et materiale quod est genus, et altera est sicut actus purus cujus nihil est id quod est subjectum et potentia : unde cum omne id quod prædicatur affirmative de aliquo, sui aliquid secundum esse habeat in eo de quo prædicatur, et genus secundum id quod est natura quæ-

dam et subjectum et in potentia, sui nihil secundum esse habeat in differentia, eo quod est id quod est in subjectum in potentia existens, impossibile quod alterum de altero essentialiter prædicetur, sed sunt essentiae et naturae disparatae. Et hujus causas diversi diversas assignant : sed non alia causa est quam illa quam dicit Aristoteles et Philosophi, quod id quod est subjectum in potentia existens secundum rem, nunquam in idem cum forma et actu coincidit : sequeretur enim quod idem esset formans et formatum, et distinguibile et distinctum, et perficiens et perfectum : quæ omnia sunt impossibilia et contra omnem intellectum. Ergo oportet dici quod quando genus de differentia vel differentia de genere prædicatur, vel quando species vel individuum de differentia, vel e converso prædicatur, quod differentia, secundum esse et concretionem quam habet ad suppositum quod informat, accipiatur : et sic dicitur quod animal est rationale, et rationale est animal : et quod homo est rationalis, et rationalis homo : et rationalis Socrates, et Socrates rationalis. Dicunt tamen quidam, quod cum dicitur, rationale est animal, vel e converso animal est rationale, quod duplex est locutio : ex eo quod hoc quod dico, rationale, potest stare formaliter : et sic falsa est locutio, quia sic rationalitas esset animal : vel potest stare pro supposito, et sic est vera. Et hoc est idem cum priore, sed dicit quod prior solum causam dicit eorum quæ dicta sunt. Et ex his plane intelligitur quod hic dicitur.

Similiter adhuc inspiciendum in differentiam comparatam ad species, si species aut aliud inferius specie (sicut individuum, vel specialissimum quod subalterna specie continetur) prædicatur essentialiter et universaliter de differentia : hoc enim est impossibile : cujus prima ratio est, quia sic in amplius. Aliud inconveniens sequitur : quia sic accidit sive sequitur, quod species sit differentia : siquidem prædicabitur de differentia aliqua

<--- Page Split --->

specierum, constat quod non accidentali praedicatione praedicatur, ut homo est albus : praedicabitur ergo essentialiter affirmative : constat ergo quod praedicata species aliquid sui habet in subjecto quod est differentia : constat autem quod cum non sit in specie nisi genus et differentia, quod alterum horum habet species in differentia : patet quod non genus : ergo differentiam : sequitur ergo quod species sit differentia, quod est inconveniens. Nam si praedicatur de differentia haec species, homo, palam quod sequitur, quod homo sit differentia : et sic interimitur differentia et diffinitio.

Rursum comparando differentiam ad speciem secundum prioritatem, considerandum est si non prior est differentia specie : sic enim interimitur differentia et diffinitio : eo quod genere posteriorem, specie autem priorem oportet esse differentiam.

Objeetio. Est autem objectio consueta qua in multis locis et hic et in secundo Posteriorum 1 et in aliis locis fieri consuevit, quod dicit Aristoteles, quod differentia in amplius praedicatur quam species : et in VII Primæ philosophiæ 2 dicit, quod differentia ultima specifica convertibilis est cum specie, et non est in amplius quam species ipsa : quae etiam esse videntur contraria et repugnantia. Sed ad hoc saepius a nobis in diversis libris est responsum, quod est quae secundum nomen et actum differentiae differentia est : et est quae dividit et differre facit in specie, quia alia non dividit : et si differre facit speciem ab aliis, hoc est ex consequenti : quia constituendo format : et sic per formam ab omnibus (quæ ad illam formam disparata sunt) dividit. Et ideo differentia, secundum actum differentiæ differentia existente, intelligitur quod quantum est de se, communior est quam species, de qua etiam supra in primo hujus scientiæ libro dictum est, quod est

generalis et cum genere collocanda : et in prima philosophia in septimo 3 innuit Aristoteles, quod omnes differentiae qua sunt ante ultimam, sunt ut genus, et pro genere ponuntur : quia in potentia sunt, non ut actus purus et stans et perfectus : sed illa quae est actus totus purus secundum se, est in actu formæ constituentis et determinantis totam generis potentiam : et quod differre facit, non habet nisi ex consequenti : ideo non dividit inter se id cujus est differentia, hoc est, speciem, sicut facit differentia divisiva quae inter seipsam dividit genus cujus est differentia : sed ex consequenti dividit totam speciem integram ab aliis. Et de tali differentia nec hic fit sermo, nec etiam in secundo Posteriorum, sed in VII primæ philosophiæ, ubi agitur de veris principiis earum constituentibus eas in substantia et inesse : et sic solvuntur contraria. Alii autem aliter solvunt, de quorum dicto non curamus.

Adhuc volenti interimere considerandum est ad differentiam comparatam ad aliud genus quod non est diffiniti genus, quod non continet genus diffiniti, nec continetur ab eo sicut genera subalternatim posita : quia non videtur, quod diversi generis neque subalternati simul, nec subalternantis genus diffiniti sit eadem et substantialis differentia, sicut nec una species est talium generum ita ad invicem se habentium. Hoc autem probatur per deductionem ad impossibile : quia si detur quod non est sic, ut dictum est, accidet sive sequetur, quod una species erit in duobus generibus non continentibus se invicem, hoc est, non subalternatim positis. Cujus ratio est haec : generale est, quod quælibet differentia secundum se accepta infert suum proprium genus in quo est, velut gressibile et bipes quæ sunt differentiæ animalis, inferunt animal si secundum se accipiantur. Similiter quælibet differentia cum

<--- Page Split --->

suo genere accepta constituit unam speciem, et unica differentia constituit unicam speciem : unica ergo differentia cum uno genere constituit unicam speciem, et eadem cum alio genere accepta constituit speciem, quia unica est duorum generum, ut dicit hypothesis : et verum est quod de quo praedicatur differentia, de eodem praedicatur et genus illius differentiae. Sint ergo genera A B, et unica differentia sit c, species autem constituta sit D : praedicatur autem c de D, ergo et A genus praedicatur de D : per eamdem rationem praedicabitur et B de D per differentiam quae est c ; quia ista duorum generum est differentia : ergo differentia et species una est in duobus generibus, ut in A et B, quod est contra hoc quod in Praedicamentis dicitur, quod diversorum generum, et caetera.

Hoc cum consilio (ut melius intelligatur) corrigendum est : quia quamvis sit generalis vera de differentia ultima constitutiva, tamen de aliis differentiis accepta indiget interemptione. Et quidem aut sic dicendum est ut posita est consideratio de ultima differentia, aut dicendum est quod impossibile est eamdem differentiam duorum generum esse non continentium se ad invicem, sive non subalternatim positorum : sed addendum quod duorum non subalternatim positorum quae ambo genera non supponuntur uni quod est commune genus ad utrumque : quia aliter consideratio habebit instantiam : nam pressibile animal et volatile animal genera sunt non subalternatim posita, et utriusque eorum est unica differentia quae est bipes : et ideo addendum est, quod nec utriusque generis sit genus unum, quod si unum sit genus utriusque generis existentis sub eodem communi genere ad utrumque : et tunc non habet instantiam : nam ambo quae dicta sunt genera quae sunt animal pressibile, et animal volatile, sunt sub uno communi utrique generi.

Palam autem pro secunda parte considerationis, quoniam et hoc habet in-

stantiam : quia in talibus differentiis non necesse est differentiam universaliter proprium genus inferre : eo quod contingit eamdem differentiam duorum esse generum non continentium se invicem : non enim sequitur, est bipes, ergo est volatile : nec sequitur, est bipes, ergo est gressibile vel homo : sed alterum tantum horum generum sub distinctione ad reliquum inferre necesse est : et superiora haec omnia simul sub disjunctione conjuncta ex suis inferioribus differentiis inferruntur : sequitur enim, bipes, ergo gressibile vel volatile : et haec inferunt animal, commune genus quod ambo illa genera continet.

CAPUT VII.

De inspectione ad differentiam absolute acceptam et ad differentiam contractam.

Videndum autem volenti interimere differentiam et diffinitionem, si in aliquo quod diffinitur, assignavit differentiam loco determinatam vel designatam : tunc enim interimitur differentia : quia differentia est de intrinsecis essentialibus : locus autem extrinsecus est, et non essentialis : non enim substantialiter videtur differre substantia una diffinita a substantia alia diffinita in eo quod ubi sive in loco. Propter quod etiam illi increpantur, qui in gressibili animali et volatili animali dividunt animal, dividentes animal in aquatile et terrestre : quod tamen Aristoteles facit in libro Animalium nono. Sed hi non increpandi sunt, quod ita dividunt velut gressibile et terrestre et aquatile ubi significet : cum haec sint differentiae quae penes ubi accipiuntur. Sed tamen in his haec consideratio correctione indiget : quia aut male dicunt penes ubi differentiam assignantes, aut in his quidem assignantes differentiam non recte increpantur, si intentionem ad hoc referunt, quod in naturali et essentiali aptitudine animalis est in aqua

<--- Page Split --->

vel in terra esse : tunc enim differentia quae est aquatile vel terrestre, non significat in aliquo loco esse vel in ubi, ita quod ad hoc accipiatur differentia : sed significat quale quid est illud animal secundum naturam et differentiam substantialem. Quod ex hoc probatur, quia si aquatile secundum locum in sicco sit, si est avis aquatica ab aqua remota, adhuc per naturam est aquatile. Similiter autem et terrestre est terrestre, etsi in humido sit secundum locum, ut bubalus in aqua existens : et crocodillus cum est in humido non est aquatile, sed terrestre. Adhuc quamvis sic assignans penes locum differentiam non sit increpandus, attamen si aliquis aliquando secundum locum assignet differentiam, non ad intrinseca et essentialia respiciens, tunc palam est quod assignans peccans erit, et interimitur differentia. Si autem aliquis quaerat, quare respiciendo ad tempus non datur haec consideratione sicut respiciendo ad locum ? Dicimus quod omnes tales quaestiones in hac materia quae ex probabilibus est, superfluae sunt : tamen dici potest quod locus magis convenit cum differentia quam tempus, quia locus est contentivus et salvativus sicut differentia : tempus autem est magis causa corruptionis per motum, qui facit distare a principio id quod movetur : et ideo magis aspiciendo ad locum, quam ad tempus ponitur consideratio. Et quamvis idem sit (quoad generans) motus ad locum et ad formam, eo quod tantum datur de loco, quantum de forma ipsi mobili : cum diversi motus sint localis et generationis, localis quidem in eo quod extrinsecus se habet ad rem, generatio autem in eo quod intrinsecus ad ipsam se habet : et ideo peccat penes locum differentiam assignans, et non peccat differentiam assignans penes generationem.

Rursum adhuc volenti interimere diffinitionem, inspiciendo ad differentiam ad materiam contractam, considerandum est si aliquis diffinitionem, ponens pas-

sionem esse assignavit. Passionem autem dicimus omne id quo secundum qualitatem actu patitur id quod alterando movetur : hoc enim modo Aspasius in libro de Passionibus passionem diffinien s dicit, quod passio est motus quo patiendo movetur quod continue alteratur : continue enim hoc recipit, cum passio a Graeco quod est pati, quod latine sonat recipere, dicatur. Omnis enim passio talis quae vere passio in passione vel passionabili qualitate existens, magis facta per motum, in mobili plus et plus accepta, abjicit a substantia : quia ipse motus alterativus (qui est forma passionis) magis et magis acceptus, dicitur abjicere a substantia : quia abjicit de substantia a contrario continue ex quo fit motus : etiam id quod dicitur abjicere a substantia, est idem quod abjicere a subjecto, quia subjectum substantia est quae movetur. Quare autem talis passio differentia non sit, ideo est quia differentia (cum de essentialibus sit) magis videtur salvare substantiam, et omne quod in substantia est, quam abjicere : quia non est secundum motum alterativum , sed potius amotio ipsius et finis motus.

Adhuc autem ad idem est, quod simpliciter impossibile est esse singulum corum quae sunt si non est propria differentia : quia ista est forma substantialis ipsius : et ideo de ista nihil abjicitur, et ipsa nihil abjicit. Nam cum non est gressibile secundum aptitudinem (et si non sit secundum actum) non erit homo. Simpliciter autem sive universaliter dicendum secundum quae (hoc est, secundum quae cumque) alteratur habens ista ut passionem, nihil horum est differentia illius. Omnia enim quae hujusmodi sunt, quod secundum ea alterantur subjecta habentia ea (cum magis fiunt secundum motum qui est forma) semper plus facta abjiciunt a substantia subjecta et habent contraria : quod non facit differentia quae est actus purus et simplex, et non procedit de minus in plus secundum sui substantiam. Propter quod si diffiniens per

<--- Page Split --->

genus et differentiam ( aliquam hujus passionem ut differentiam assignavit) peccavit : simpliciter enim nulla alterantur secundum plus et magis fieri per motum secundum differentias specificas.

Adhuc respiciendo in differentiam totam eorum quae sunt ad aliquid ; in illa enim diffinitione differentia ponitur. Et considerandum si alicujus speciei diffiniendae (quae est de numero eorum quae ad aliquid sunt) assignavit dicens, quod non est ad aliquid : sequitur enim ex hoc, quod idem non sit hoc ipsum quod est ad aliquid : et sic quod est ad aliquid, erit non ad aliquid : unde eorum quae sunt ad aliquid , differentias constitutivas oportet esse ad aliquid, ut patet. Exemplum in disciplina speculativa, et activa, et poetica. Et est speculativa ad speculandum ad finem veri. Activa autem, ut dicit Aristoteles (cujus habitus prudentia) est consideranti ad finem boni. Poetica (quae operativa est) ad finem operis est, qui est actus liberalis, ad quem mirabilia fingendo inducunt poetae, ut est palaestra, exercitamentum, bellum pro republica, et hujusmodi.

Et in his quae sic sunt ad aliquid considerandum (ab eo qui vult differentiam interimere et diffinitionem) si id ad quod natum est sive per naturam sive per artem, singulum eorum quae sunt ad aliquid dicta, diffinienis, assignavit sive diffinivit ipsum. Nam quibusdam quidem eorum quae in specie sunt ad aliquid, non est uti diffiniendo nisi ad id diffiniatur ad quod natum est fieri et esse singulum eorum sigillatim secundum speciem acceptum : ad aliud autem nihil uti et diffiniri illa nisi ad hoc : ut visu non contingit uti nisi ad videndum, oportet quod diffiniatur ad id. Quibusdam autem etiam est uti ad aliud aliquid quam ad id ad quod nata sunt, ut subtelare est navicula concava in medio textoris transferens litia per subtextum, quamvis ad hoc factum sit, contingit tamen uti eo ad hauriendum aliquid : attamen si quis diffinivit subtelare instrumentum ad hau-

riendum, ad quod non per naturam natum est (quamvis hoc fieri possit subtelari) peccavit, non enim ad hoc natum est ad quod diffinivit : diffinitio autem ejus quod ad aliquid natum est, est ad quod natum est quo ipse utitur prudens, et ad id quo utitur propria disciplina circa singula, ut textor subtelari ad tranferendum litia, sicut natura navi ad navigandum : et ad haec diffinienda sunt.

Amplius autem quando contingit aliquid ad plura secundum subjectum dictum esse per se et per accidens prius et posterius, considerandum est, si non assignavit ipsum ad principale, peccavit, ut qui diffinivit prudentiam dicens virtutem esse animae hominis, et non assignavit eam virtutem esse rationalis primi, quia illius est prius : primi ut subjecti est rationalis potentiae virtus prudentia, et per id est virtus animae hominis. Nam secundum hoc quod est rationale primum ut potentia et anima et homo rationalis, dicetur prudens.

Amplius adhuc in his quae ad aliquid ut ad subjectum dicuntur, considerandum est si illud diffinitum non est susceptibile cujus diffiniti quod ad aliquid est, dicitur distincta dispositio passio vel qualitas : tunc enim assignata differentia non est differentia, vel quodlibet aliud a passione et dispositione quod est ad aliquid : nam omnis dispositio et omnis passio in illo nata est fieri cujus est dispositio vel passio, et per ipsum diffiniri, ut scientia nata est fieri in anima, eo quod est existens dispositio animae. Aliquando autem quis peccavit in talibus ad alia quam ad ea in quibus (ut subjectis) nata sunt fieri. Ut quicumque diffinientes somnum dicunt, quod somnus est impotentia sensus secundum actum facti. Et si peccavit diffiniens dubitationem, qui dicit quod dubitatio est aequalitas contrariarum rationum. Et qui dolorem diffinientes dicunt, quod dolor est distantia naturalium partium facta cum vi nervi : nullus enim horum diffinivit in comparatione ad id in quo primo haec nata sunt fieri ut in pri-

<--- Page Split --->

mo subjecto. Nam nec somnus secundum causam natus est primo fieri in sensu secundum actum facto, sed in organo sensuum, ut in organo sensus communis. Nec dubitatio nata est fieri in ratiocinationibus, sed in ratione sicut in primo subjecto. Nec dolor ut in primo subjecto in naturalibus partibus : si enim dolor concedatur adesse naturalibus partibus, cum etiam inanimata naturales partes habeant, sequitur etiam quod inanimata dolebunt, quia naturales habent partes. Talis autem et taliter peccans est etiam sanitatis diffinitio, si concedatur per diffinitionem esse sanitas medium sive medietas calidorum et frigidorum, quia multis inest inanimatis : sequitur enim quod necesse est sana esse quaecumque sunt mediocriter calida et frigida : eo quod singulorum medietas in illis eisdem est, quorum ut subjectorum est medietas : propter quod sequitur secundum hoc quod omnibus illis inest sanitas, quod falsum est, cum sanitas sit habitus animalis tantum.

Amplius si haec quae dicta sunt, illis quae dicta sunt non insunt sicut subjectis, sed sunt in ipsis sicut in causis effectivis : unde quod hoc est sic accidit ponere in suum effectivum, aut e contrario effectivam causam in ipsum. Sicut diffiniens somnum, vel dubitationem, vel sanitatem : non enim ut subjecti est dolor distantia naturalium partium, sed distantia naturalium partium est suum effectivum. Et dicatur ratio ista per causam

efficientem. Nec impotentia sensus est somnus per essentiam : cum enim ad locum digestionis revocatur ab exterioribus organis sensuum calor, frigus subrepit in corpore, et frigiditas in sensuum organis, impotentes efficiuntur sensus ad sentire secundum actum : et sic efficitur somnus qui est sensuum ligamentum et impotentia, et in talibus est sensus ut in subjecto primo : alterum enim istorum est effectivum alterius ipsorum. Aut etiam propter impotentiam sentiendi dormimus : et hoc verum est, et e contrario propter somnum (qui est sensuum ligamentum) impotentes ad sentiendum sumus : et hoc est verum : quia primo inducitur somnus per sentiendi impotentiam , ut dictum est : inducto autem somno, frigiditate exteriori subrepente, ex somno tenentur organa sensuum nisi resolvantur ad sentiendum secundum actum. Similiter autem in alio exemplo dubitationis non ponitur subjectum, sed causa efficiens, quae est æqualitas contrariarum rationum, ita ut dubitatio dicatur. Ambiguum enim, dicit Boetius , est quando ratio ambit utramque partem contradictionis per æquales rationes. Dubium autem est interminatus motus rationis sine ratione, vel cum prava ratione ad utramque partem contradictionis quæ ratiocinantibus similiter sive æqualiter videntur ad quæ (si ratiocinamur) omnia, sive ambo ad quæ ratiocinamur, tunc dubitamus sive ambigimus utrum illorum agamus, vel alterum præferamus.

<--- Page Split --->