CAPUT I.

Si diffinitio diffinito secundum omnia tempora consonet, vel si alicui in aliquo tempore dissonet.

Sic autem terminata diffinitione vel problemate diffinitionis penes essentialia diffinitionis, determinandum idem problema penes ea quae diffinitionem comparatam ad diffinitum consequuntur secundum identitatem. Et primo quidem considerandum si diffinitio diffinito secundum omnia tempora consonet, vel si alicui in aliquo tempore dissonet : quia tunc interimitur diffinito. Ut si aliquis diffinivit animal immortale, quod est nunc incorruptibile : nam nunc incorrupibile animal, ita quod haec dictio, nunc, determinet hoc quod est incorruptibile, nunc est immortale, et hoc modo nunc immortale nunc incorruptibile est. Sic ergo hoc modo interimitur diffinitio.

Aut forte dicendum, quod in exemplo inducto non est instantia vera quin possit esse diffinitio : hoc enim quod dicitur nunc incorruptibile esse, dubium est et multos sensus habere potest. Aut enim incorruptibile dicitur ab actu corruptionis, et dicitur nunc incorruptibile quod non nunc corrumpitur : et hoc modo non est diffinitio immortalis. Aut incorruptibile dicit privationem potentiae corruptionis, non simpliciter, sed ut sit sen-

sus, quod incorruptibile dicitur, quoniam impossibile est corrumpi nunc : et sic iterum non est diffinitio immortalis. Aut incorruptibile dicit quidem privationem potentiae corruptionis simpliciter, et nunc tale sit dictum ipsum incorruptibile, hoc est, ut hujusmodi sit nunc quod nunquam corrumpi possit : et hoc modo potest esse diffinitio immortalis. Quando ergo dicimus, quod incorruptibile nunc est animal , non hoc dicimus assignando quoniam nunc tale animal quod non corrumpitur, sed ostendimus quoniam nunc tale sit, quod nunquam corrumpatur nec corrumpi possit : hoc autem idem est immortali et diffinitio ejusdem : propter quod non accidit nunc secundum hoc tempus præsens tantum id idem immortale esse : sed dicimus hic unum sic esse considerandum, si secundum omne tempus sequitur in his ubi accidat id quod secundum diffinitionem assignatur, sequi diffinitum et inesse nunc secundum hoc præsens tempus et præteritum tempus, et non semper. Quod autem secundum nomen diffiniti ad quod aptatur diffinitio, accidit aliquando non inesse, non erit idem nunc et prius.

Hoc igitur loco considerationis (quia multos sensus habet) non simpliciter secundum omnem sensum, sed in sensu in quo dicit nominis diffinitionem (quemadmodum dictum est) utendum est. Sciendum autem hic, quod incorruptibile proprie loquendo est plus quam immortale :

<--- Page Split --->

quia immortale proprie est ejus cujus est vita, incorruptibile autem opponitur corruptibili quod est compositorum ex contrariis vel eorum quae super talia delata sunt, ut formae eorum : et sic incorruptibile potest esse differentia ejus quod est immortale, et non penitus idem illi, sed in plus. Adhuc autem quamvis immortale sit differentia salvans et perficiens, et immortale a privatione dicatur, tamen ut est differentia, ab aptitudine sumitur, et non ab actu : et sic perficit et salvat in esse tali.

CAPUT II.

Qualiter interimitur diffinitio ex comparatione diffinitionis ad diffinitum secundum magis et minus.

Perspiciendum autem adhuc secundum consequentia diffinitionis et diffiniti penes eadem sumpta secundum magis et minus quae dicunt mutationem in tempore : et hoc comparando primo diffinitionem ad diffinitum. Quod tribus modis fieri potest : ut si diffinitum suscipiat intentionem aliam quam secundum designatam diffinitionem : et si diffinitum suscipiat magis et non diffinitio, vel e converso. Item si utrumque suscipiat, sed non semper in eodem tempore.

Respiciendum ergo primo (volenti interimere diffinitionem ex comparatione diffinitionis ad diffinitum secundum magis et minus) si diffinitum ad aliud magis est diffinibile quam secundum assignatam de ipso rationem sive diffinitionem : tunc enim interimitur diffinitio. Cujus exemplum est, ut si justitia sic diffiniatur dicendo, quod justitia est potentia æqui distributiva : tunc enim a conjugato accipitur, quod per aliud magis est diffinibilis justitia quam per potentiam. Justus autem dicitur magis 'diffinitus qui diligit æquum distribuere, quam qui potest : ergo et justitia magis electio vel dilectio distributionis æqui, quam potentia. Quare interempta erit diffinitio,

quia secundum hoc non erit justitia potentia æqui distributiva : virtus enim habitus est et voluntarius, magis in ele- 4 tionc cionc consistens, quam in potestate, nisi 4 intelligatur de potestate quæ est facultas ex habitu : sed non de hac procedit diffinitio, sed de potentia quæ infinita est et ad actum deducibilis : et sic virtutes potentiae non dicuntur : si enim justitia potentia esset æqui distributiva, tunc etiam maxime esset justus, qui maxime posset distribuere æquum.

Amplius penes idem considerandum si res quidem diffinita suscipit magis, et id quod assignatur secundum diffinitionem (hoc est, difinitio) non suscipit magis : aut e contrario si id quod assignatur secundum diffinitionem (hoc est, diffinitio) suscipit magis, et res diffinita non suscipit magis : interempta enim erit diffinitio : oportet enim aut utraque suscipere magis, aut neutrum : siquidem idem est rei diffinite et secundum idem, quod secundum diffinitionem assignatur de ipsa.

Amplius tertio considerandum, si quiden utraque et diffinitio et diffinitum suscipiunt magis, non tamen simul et in eodem tempore, interimitur diffinitio. Ut si amor qui dicitur apud medicos concupiscentia coitus, interimitur haec diffinitio : quia magis amans non magis concupiscit coitum, sed forte præsentiam amatæ, etiam quando appetit coitum : propter quod non simul utraque in eodem suscipiunt magis : oporteret tamen hoc, si idem secundum idem esset diffinitio et diffinitum. Amplius comparando diffinitionem et diffinitum ad tertium, considerandum est si duobus aliquibus propositis (ut est diffinitio et diffinitum) et tertio comparatis de quo res diffinita secundum magis dicitur, de eodem hoc quod secundum diffinitionem (hoc est, diffinitio) minus, interimitur diffinitio. Ut si ignis diffinitio dicatur corpus subtilissimum : cum enim sint tres species ignis in materia aliena, videlicet, carbo, flamma, et T res sunt speciesignis vel dilectio distributionis æqui, quam lux : in materia corpus autem subtilissimum quod poni-

<--- Page Split --->

tur esse diffinitio ignis, minus est flamma quam lux : patet quod non est diffinitio ignis, quod assignatum est pro diffinitione : quia utraque et diffinitio et diffinitum magis eidem incessent, si recta esset diffinitio.

Hic autem attendendum, quod sicut Avicenna et Averroes dicunt, ignis in sua sphæra et in sua propria natura, nec est lux neque lucet : quia sic nunquam videretur eclipsis lunæ, cum lucens tegat id quod post se est. Nunquam etiam apparerent stellæ. Unde istæ species sunt ignis in materia aliena, quæ magis et minus accedunt ad naturam ignis : et ideo subtilissimum esse (quod est naturalis forma ignis prædieta) suscipiunt magis et minus. Et cum dicitur ignis magis esse flamma quam lux, hoc dicitur, quia naturalem qualitatem (quod est ustivum et combustivum esse) magis habet flamma quam lux. Est enim ignis : andens in materia terrae, flamma autem l'mus accensus, lux autem in vapore ad l'rmam et subtilitatem aeris condensati et a terrestri depurata micans et luminans.

Rursum considerandum si hoc quidem ut diffinitio duobus aliquibus propositis similiter sive æqualiter, illud autem alterum ut diffinitum non inest similiter eisdem, sed alterum inest secundum magis, interempta erit diffinitio : et hoc planum est cuilibet, quia cum idem dicant diffinitum et diffinitio secundum formam, et non differant nisi quia diffinitio dicit id explicite, quod diffinitum dicit secundum nomen implicite, oportet quod utraque æqualiter insint illis quibus dicuntur inesse secundum formam.

Amplius potest interimi diffinitio per inspectionem ad duas diffinitiones per disjunctionem ad diffinitum relatas, ita quod utraque divisim sit diffinitio, cum disjunctum pro altera tantum verificetur : unde si inspiciendo ad duo disjuncta diffinitionem assignavit secundum alterutrum (hoc est, quod divisim alterum conjunctorum conveniat diffinito) peccavit, et interimitur diffinitio. Ut si quis diffi-

niens dicat bonum esse per visum aut per auditum delectabile : et si quis diffiniens ens (sicut dicit Boetius) dicat id quod facere aut pati potest. Ex hoc enim sequitur, quod simul idem erit bonum et non bonum : et hujus ratio est, quia diffinitio et diffinitum sunt idem, et quæcumque sunt eadem, etiam opposita eorum sunt eadem : est autem delectabile per auditum idem bono, sicut diffinitio et hypothesis dicit : ergo per oppositum quod non est delectabile per auditum, erit idem non bono : nam eisdem per diffinitionem etiam opposita per contradictionem erunt eadem per diffinitionem. Nam si homo est animal rationale mortale, non animal ratione mortale erit non homo. Opponitur autem bono quod est non bonum ut diffinitum diffinito : et similiter per auditum delectabile opponutur per auditum non delectabili ut diffinitio diffinitioni. Palam ergo, quoniam idem est per auditum non delectabile ei quod est non bonum. Si ergo aliquid est per visum delectabile : hoc autem non est per auditum delectabile : sic idem erit non bono : ergo bonum erit non bonum.

Similiter ostendemus, quoniam idem ens et non ens: quia si idem est ens ei quod pati potest per diffinitionem, quod non est, erit, quod non facere potest: ergo idem non enti: et sic erit idem ens non enti. Et hoc si diffinitio fiat per ambas partes divisim. Si autem diffinitio fiat per disjunctum, ita quod ambæ partes disjunctivevæ simul referantur ad diffinitum, non potest dari diffinitio per disjunctivam : quia talis est diffinitio enuntiationis in Perihermenia, et diffinitio problematis in ante habitis, et multorum aliorum sic diffinitorum.

CAPUT III.

Qualiter interimatur diffinitio ex comparatione diffiniti secundum quod est ad aliquid.

Amplius quia jam ostensum est quali-

<--- Page Split --->

ter interimitur diffinitio per defectum differentiae ad materiam contractae, ostendamus qualiter interimitur per defectum generis et simpliciter, et hoc sine circumstantiis. Dicamus ergo prius generali documento, quod in generibus et differentiis et aliis omnibus quae sunt et debent esse in diffinitione assignatis, eos qui interimere volunt diffinitionem, et pro nominibus generum vel differentiarum utuntur diffinitionibus nominum, ut melius videatur quod consonat et dissonat diffinito, oportet considerare si quid dissonat.

In speciali ergo considerandum si id quod diffinitur, est ad aliquid, aut per seipsum, aut secundum genus, ut grammaticam quae secundum genus est ad aliquid : tunc considerandum est si in diffinitione ejus quod est ad aliquid, non est dictum per differentiam et signatum quod est ad aliquid : et tunc interimitur diffinitio per defectum generis et differentiae quae debent esse in diffinitione. Cujus exemplum est, ut si quis scientiam (quae secundum dici est ad aliquid) diffiniens dicat, quod scientia est opinio rata : aut voluptatem diffiniens dicat, quod voluptas est appetitus sine tristitia. Nam ejus quod est ad aliquid substantia quae est esse ipsius, est quod ad alterum est : eo quod idem fuit unicuique eorum quae sunt ad aliquid esse et ad aliquid quodammodo se habere, ut in Prædicamentis dictum est : et ideo in diffinitione ponendum id ad quod est diffinitum : oportebat ergo diffiniendo scientiam dicere, quod scientia est opinio scibilis sive ejus quod est scibile : et oportebat diffiniendo voluptatem dicere, quod voluptas est appetitus boni vel boni delectabilis : quia ad hæc sunt scientia et voluptas. Similiter et si grammmaticam diffiniens aliquis dixit gramaticam esse scientiam litterarum, peccavit : eo quod oportebat in diffinitione relativi dicere et ipsum ad quod per se dicitur, aut ad quod dicitur secundum suum genus : hæc enim oportet in diffinitione relativorum assignari.

Adhuc autem peccavit, qui alicujus ad aliquid dicti secundum speciem (quæ est finis ejus) non ad finem illum per diffinitionem assignavit: finis enim in unoquoque est id quod optimum est, et per optimum est danda diffinitio : aut etiam finis est cujus gratia omnia fiunt : et propter hoc in diffinitione dicendum est id quod est optimum et utilissimum. Ut si diffiniatur concupiscentia, et non diffiniatur esse appetitus delectabilis, sed diffiniatur esse delectationis : quia non est delectabile nisi propter delectationem, cum propter delectationem etiam ipsum delectabile eligimus.

Considerandum etiam in his quæ ad finem diffiniuntur, si finis ad quem assignatur diffinitio, est generatio quæ fit in fine, vel sit iste finis actus, hoc est, actum esse vel factum : hæc enim sunt diversi fines, ut dicit Aristoteles primo Ethicorum : unde in quibusdam est finis actio, in quibusdam autem actum : in arte activa actionem volunt, in ædificativa autem ædificatum, quod Græcæ àpovtêlæpùx vocatur : et in talibus vel talium quæ sunt generatio et actio, est magis finis in talibus egisse et generasse et quod consummatum est, quam agere et generare. Aut forte in quibusdam, sicut dictum est, non est ita : non enim in omnibus est verum, quod ita sit : pene enim omnes plus volunt delectari in fieri delectationem, quam quievisse et perfecisse delectari secundum perfectum esse : propter quod in talibus agere et facere magis finem faciunt et ponunt quam egisse. Est autem hic attendendum, quod sunt quædam simpliciter imposita a formis secundum suum esse ad aliquid dependentibus, ut pater et filius, dominus et servus, et hujusmodi : et hæc ad alios fines non sunt nisi ad ea ad quæ dicuntur. Et sunt quædam a formis quidem absolutis imposita, habendo tamen respectum ad alia, ut scientia, concupiscentia, et hujusmodi : et illa sunt etiam ad actus comparata præter id ad quod dicuntur, præcipue quando nominant dispositiones vel habitus po-

<--- Page Split --->

tentiarum activarum vel passivarum : et de his et hoc utilius dictum est.

CAPUT IV.

Qualiter interimitur diffinitio ejus diffiniti quod est ad aliquid, si non determinavit ejusdem qualitates vel quantitatem vel ubi vel alias differentias.

Rursum in quibusdam eorum quae sunt ad aliquid, interimere volenti diffinitionem, considerandum est si non determinavit circumstantias vel conditiones ejusdem quod est ad aliquid. Considerandum enim si non determinavit qualis vel quanti vel ubi vel secundum alias differentias circumstantiarum secundum quas impointurnomen diffiniti: et si sic, peccavit, et interimitur assignata diffinitio. Ut si diffiniatur ambitiosus, et non determinetur qualis honoris vel quanti sit honoris appetens, vel ubi, vel quomodo, vel secundum alias differentias honorum. Non enim potius impositum est nomen ambitiosi ei qui simpliciter honorem appetit : cum enim honor sit de perse appetibilibus, omnes honorem appetunt : unde hoc non est in vitio : propter quod cum ambitio sit nomen vitii, non sufficit dicere quod ambitiosus est qui appetit honorem, sed addendum dictas differentias, ut quantum, et ubi, et in quibus, et in qualibus, et propter quid, et alia his similia. Similiter et cum dicitur avarus : non enim dicitur quis avarus a pecunia amanda, quia omnes appetunt pecuniam : sed oportet addere circumstantias qualiter, et quantum, et ubi, et propter quid, et etiam hujusmodi. Cum autem dicitur luxuriosus, non dicitur ab omni amore voluptatum : sed oportet addere quantum, et quas, et quales, et quando, et ubi, et propter quid, etiam in quibus amat voluptates, et a quibus retinetur voluptatibus, et hujusmodi. Et rursum in naturalibus, ut qui diffinit noctem, et dixit eam umbram esse : oporteret enim dicere qualis et quanta umbra, et ubi, et quando.

Et quando diffinivit cysmon (hoc est, casum terrae, vel quod est casio terrae proveniens) non sufficit dicere, quod cysmos est motus terrae : oportet enim addere unde, et quantum, et quale, et ubi, et quando, et alias circumstantias. Aut etiam nubem diffiniens, dixit esse aerem condensatum : oportet enim addere ex quo, et quid, et unde, et quando sit aer condensatus. Aut etiam qui diffinit ventum esse motum aeris : oportebit enim addere qua de causa, et ubi, et qualiter, et hujumodi. Similiter autem est in aliis talibus : in omnibus enim talibus qui relinquit aliquam differentiam circumstantiarum in aliquibus talibus circumstantiis, non dicit quid est esse : cum tamen omnia a circumstantiis esse trahant substantiale secundum suum nomen. Oportet enim in diffinitione conari ad id quo diffinitum indiget ad sui optimi esse declarationem : non enim quolibet modo mota terra est terramotus : sed oportet dicere a quanto vapore terrestri, et a quanta soliditate solidi, per quam vapor evaporare non possit, et inclusus moveat terram : unde non quantacumque motio, cysmos (hoc est, terramotus) erit. Et ideo in talibus oportet addere circumstantias sive conditiones ex quibus trahit esse : et non hujusmodi sunt diffinitiones quae dictae sunt.

Amplius autem in appetibilibus diffinitio non valet, si non appositum est id quod videtur appetibilius, ut si ad apparens movetur, sive ad id quod videtur : et hoc oportet ideo apponi : quia omnis appetens visis movetur : et hoc oportet apponiin omnibus circumstantiis, in quantiscumque aliis circumstantiis consonat vel convenit secundum nomen diffiniti. Ut cum dicitur quoniam voluptas est appetitus boni : aut cum dicitur, concupiscentia est appetitus delectabilis : sed non additur, quod est appetitus vel concupiscentia apparentis boni : cum tamen non moveat appetitum vel concupiscentiam, nisi apparens bonum vel delectabile : et ideo oportet illud adesse : plerumque enim latet appetentes quid vel quod sit bonum

<--- Page Split --->

vel delectabile secundum veritatem, et moventur ad apparens. Propter quod non est necessarium bonum esse per se, cujus appetitus est voluptas : neque necesse est delectabile esse per se, cujus appetitus est concupiscentia : sed debet dici apparens bonum : hoc enim in eo quod apparet, facit voluptatem et concupiscentiam : unde sic per apparens bonum oportebat assignationem facere voluptatis et concupiscentia, ut generaliter esset omnis voluptatis et concupiscentia. Si enim aliquis diffiniens voluptatem et concupiscentiam, assignavit quod dictum est, ita quod apponat quod apparentis boni est voluptas, et apparentis delectabilis est concupiscentia : tunc adhuc qui vult interimere diffinitionem, debet ea qua essignat, in species separatas boni et delecabilis reducere : quia, sicut dixit Plato, sunt causae et formaestorum sensibilium : quia quod non est in causis, hoc non est in effectibus. Cum enim apparens non sit nisi apud nos, quibus in sensu apparet hoc esse bonum vel delectabile, et causetur ab eo cui apparet : cujus signum est, quod diversis diversa apparent delectabilia et bona : sequitur quod non forma separata sunt quae sunt causa alicujus apparentis boni vel delectabilis : quia apparens ut apparens est, causam et formam non habet extra eum cui apparet : species autem ad speciem videtur dici in omnibus difficilibus, sicut res ad rem, et ita se habere : quia omnium eorum quae sunt quidditatem facientia, sunt species quae sunt esse ejus quod est.

Quid igitur et quod per se concupiscentia separata in speciebus, si per se delectabilis in speciebus, et per se voluptas in speciebus sit per se boni, jam ostensum est, quod apparentis boni ut apparens est, non erit per se voluptas, nec apparentis delectabilis erit per se concupiscentia : ostensum enim est, quod inconveniens est apparens bonum, quod non habet causam extra eum cui apparet esse per se separatum : et similiter inconveniens est apparens delectabile per

se separatum esse : et sic ista (quæ apparens bonum sunt et apparens delectabile) non possunt esse diffinientia quidditatem voluptatis et concupiscentiæ : quia nihil diffinit et facit quidditatem substantialem alicujus rei non separatum, ut dicunt positores formarum : aliter enim talis diffinitio non potest esse causa et medium in demonstratione, nec est principium cognoscendi esse diffiniti.

Amplius respiciendo in plures diffinitiones formarum habitualium, tunc considerandum est si hujus sive formae qua est habitus, sit vel dicatur esse habitus diffinitio : utrum etiam habens illum habitum sit diffinitio habentis, a conjugatis : si enim non est sic, interimitur diffinitio. Et e converso considerandum si habens non sit diffinitio habentis : tunc nec habitus erit diffinitio habitus. Sic autem et in aliis talibus. Cujus exemplum est, ut si delectatio sit quoddam juvare, tunc sequitur quod delectatus erit quidam juvatus.

Similiter volenti interimere tales diffinitiones, dicendum est et considerandum, quod in hujusmodi considerationibus vel diffinitionibus accidit, quod qui determinat sic vel sic, diffinit plura uno et diffinivit quodam modo quae ex diffinitione sic data debent notificari : et si non sic, interimitur diffinitio. Nam qui scientiam diffinit, quodammodo per oppositum et ignorantiam diffinivit. Similiter autem quodammodo diffinivit conjugata habens, ut scum sive scientem, et inscium, hoc est, inscientem, ut ita liceat dicere, et scire et ignorare quodammodo diffinivit : nam primo (hoc est, principali) palam facto per diffinitionem, et reliqua opposita et conjugata quodammodo palam fiunt. Perspiciendum est ergo in omnibus talibus oppositis et conjugatis, ne quid dissonet ei qui utitur elementis, hoc est, principiis diffinitionis, et perspiciendum est ex oppositis et conjugatis, ut jam dictum est : quia si aliquid dissonat, interimitur diffinitio.

<--- Page Split --->