CAPUT II.

Quibus modis interimitur bonitas diffinitionis, eo quod datur per obscurum.

Si vero aliquis subjectum non in conveniente genere posuit, quod est secunda pars negotii : aut etiam propter hoc si convertibilis est assignata ratio sive diffinitio, quod fuit tertia pars negotii præsentis : ex his considerationibus et locis quæ ad genus sive inesse ut genus in quarto libro hujus scientiæ, et quæ ad proprium sive inesse ut proprium in quinto hujus scientiæ libro adducta sunt: ex illis ubi de his duabus partibus est perspicendum : ex illis enim hæc duo

Volentes ergo primo ostendere qualiter destruitur diffinitio secundum bonitatem tantum, et non secundum esse ipsius, dicimus quod sunt duæ partes ejus negotii, quod est non bene assignatam esse diffinitionem. Unum enim sive una pars ipsius est, quod aliquis potest uti obscura interpretatione sive diffinitione , cum oporteat diffinitionem quam exigit, ut convenit sive quantum convenit sive quantum permittit diffinitum, planissima

<--- Page Split --->

uti interpretatione. Dico vero convenit : quia, ut dicit Boetius, quod sicut intelligibilia propter sui excellentiam perfecto intellectu non capiuntur, ut perfecta interpretatione explanentur, ut causa prima a qua deficiunt linguæ propter excellentiam esse ipsius : quædam autem propter sui imperfectionem non perfecte intelliguntur, nec perfecte explanantur, ut materia prima, et motus, et tempus 1 : sed cum in his ponitur explanatio quæ fieri potest, planissima interpretatione utendum est : ideo quod innotescendi causa redditur diffinitio, et quando non facit innotescere diffinitum, caret bonitate finis sui, propter quod et ad quem assignatur.

Secundus autem modus peccandi contra bonitatem diffinitionis , si amplius dixerit diffinitionem per comparationem superflui quam oportuit : nam quod appositum est in diffinitione ultra esse diffiniti, superfluum est. Appositum autem est superfluum quod non est in esse diffiniti. Et hoc verum est de diffinitione dicente quid tantum, quia diffinitio ista dialectica est : quia quæ dicit quid et propter quid, ad demonstraterem pertinet : et ideo quia ipse considerat causam quare passio inest subjecto, potius quam quid est passio, non est superfluum in illa diffinitione apponere causam quæ non est de esse passionis.

Rursum autem quod in utrisque illis partibus prima etiam et secunda dictum est, in plures dividitur partes : obscurum enim dividitur in obscurum ex multiplicitate sermonis, et obscurum ex translatione dictum, et in hoc quod in resecatis sermonibus explicatur vel exponitur . Obscurum enim ex multiplici est, ut sit aliquid æquivocum quod in diffinitione ponitur, sicut qui diffinit generationem dicens , quod generatio est ductio in substantiam sive in esse substantiale. Omnia enim nomina in tio desinentia

verbalia æquivoca sunt ad actionem agentis et passionem patientis. Unde ductio cum sit ducentis, actio est : et ductio ducti, passio. Hoc modo obscura est diffinitio quando diffinitur sanitas dicendo, quod sanitas est commensuratio calidorum, siccorum, frigidorum, et humidorum, e converso : cum enim est et ductio et commensuratio propter causam quæ dicta est. Incertum ergo est utrum signatorum in æquivocatione positum in diffinitione velit dicere quando tale æquivocum ponit, et dividens per distinctionem multiplicis non dixit in quo sensu accipiat in diffinitione positum.

Similiter autem considerandum per inspectionem ad diffinitum, si diffinivit diffinitum quod multipliciter dicitur, et non distinxit dividens multiplicitatem diffiniti quo sensu diffinivit : incertum enim erit cujus signati multipliciter dicti assignavit diffinitionem. Maxime autem contingit hanc obscuritatem fieri quando æquivocatio latet : latet autem quando non determinatur per distinctionem. Contingit autem calumniari talem diffinitionem ab adversario, velut non conveniente tali diffinitione ad omnia, hoc est, ad omnes sensus signatos, quorum diffinitionem per æquivocum assignavit. Maxime autem hanc increpationem contingit fieri latente æquivocatione. Contingit autem etiam quod dicimus, quot modis dicitur æquivocum quod in diffinitione assignatum est, syllogismum facere contra talem diffinitionem ponentem : nam distincto multiplici si secundum nullum modorum vel sensum multiplicis diffiniti sufficienter et clare dicta est diffinitio, manifestum est quoniam nec est diffinitio, nec est diffiniens secundum modum quo diffinitio dicitur de diffinito.

Amplius obscure diffinit si secundum translationem dictis in diffinitione nominibus usus. Ut si dixit diffiniendo scien-

<--- Page Split --->

tiam incadibilem : aut terram diffinien, dicat nutricem : aut temperantiam diffinien, dixit consonantiam esse : quia quod secundum translationem dicitur, incertum esse dicitur, quia nescitur qua similitudine transferatur : et ideo contingit calumniari eum qui secundum translationem dicit diffiniendo aliquid, velut improprie dando diffinitionem : non enim ad diffinitum proprie sumptis terminis aptabitur dicta diffinitio : cum enim dicat temperantiam esse consonantiam, proprie adaptari non potest, quia omnis consonantia proprie dicta est in sonis. Amplius autem alia ratio ejusdem est, quod tale diffinitum in duplici ponitur genere, si genus temperantiae dicatur consonantia : propterea continget idem esse in duobus generibus non continentibus se invicem, hoc est, non subalternatim positis. Temperantia enim constat, quod est in genere virtutis, et est in genere consonantiae : cum nec consonantia contineat sub se virtutem, neque virtus proprie contineat consonantiam. Hoc autem inconveniens est, quia diversorum generum et non subalternatim positorum diversae sunt species et differentiae.

Amplius adhuc obscurum est, si in diffinitione non positis nominibus utitur, hoc est in eo modo significandi quo imposita sunt nomina. Ut Plato umbricilium oculum dixit : eo quod umbra ciliorum obumbretur . Aut putrimordax, hoc est, putredinis corrosivum pulverem dicat felagon, hoc est, fellis sive amaritudinis angorem vel angustiam dicat, et ita diffiniat. Est autem felagon pulvis putri sive putredinis carnis corrosivus. Aut medullam dicat ossigenam. Nam sic dictis tribus modis obscurum quod inconsuetum est, et non in propria significatione terminorum positum.

Quædam enim nomina multiplicia neque secundum æquivocationem, nec secundum translationem ponit 'diffinien: neque tamen utitur nominibus proprie

dictis, sicut dictum est, aliter quam instituta sunt nominibus et numeris : ut cum dicitur diffiniendo, quod lex est mensura vel imago eorum quae naturaliter justa sunt.

Et sunt hujusmodi pejora quam per translationem dicta, quia translative dicta ad minus per similitudinem de diffinito certificant: abusive autem dicta intellectum penitus obscurant. Unde translatione facta facit terminus translative dictus vel positus quodammodo notum quod significatum est per similitudinem translationis: omnes enim transferentes secundum aliquam similitudinem transferunt: et per illam similitudinem aliquo modo declaratur diffinitum. Nomen autem quod est hujus et abusive sumptum, nihil facit notum: et hoc ideo est, quia nec similitudo inest talibus nominibus abusivis, quod mensura, vel imago, lex dicatur: nec etiam in tali sermone solet lex dici, sed potius a ligando: eo quod ad penam obligat lex transgredientem: propter quod si proprie intendendo loqui, mensuram vel imaginem legem justorum esse dixit, mentitur: imago enim proprie dicta est, cujus generatio per artem vel per naturam vel per immutationem facta est ejus cujus est imago. Imago enim, ut dicit Hilarius '1, est rei ad rem coæquandæ similitudo indifferens. Haec autem sive talis generatio figura non inest legi. Si autem non proprie loqui intendit, palam est quoniam obscure dixit, sive diffinitionem per obscura posuit: et pejus quoad obscuritatem dixit quolibet illorum modorum qui secundum translationem dicuntur: et ista per similitudinem aliud certificant, illa vero nihil certificant.

Amplius si tali diffinitione diffinit per quam non est manifesta contrarii ratio, si diffinitum contrarium habet : quia contrariorum idem est genus, quod cum dividitur, differentiae contrarii sunt manifestae : et ideo qui novit diffinite unum

<--- Page Split --->

contrariorum, novit et reliquum : quia cum genere et contraria differentia constituitur reliquum : nam qui bene per diffinitionem assignavit hoc modo contraria, assignavit quod unum cognoscitur ex reliquo.

Amplius autem considerandum si diffinitione assignata non est manifestum, cujus est diffinitio : sed sic intrinsecus est diffinitio velut epitaphia quae sunt antiquorum scriptorum, nisi in illis quis superscripserit cujus sunt, non cognoscentur quod est unumquodque eorum. Ex his ergo quae dicta sunt, cognoscetur vel cognosci poterit, si aliquis non plane diffinivit aliquid ex his quae dicta sunt, et similibus.

CAPUT III.

Qualiter interimitur bonitas diffinitionis per superfluum in diffinitione positum.

Interimitur etiam bonitas diffinitionis, si amplius aliquid dixit in diffinitione quam necessarium sit : et hoc quidem appositum potest esse tribus modis, ita quod vel appositio fiat diversi ab omnibus diffinitionibus, vel fiat appositio ejusdem, vel fiat appositio partim ejusdem et partim diversi. Et si fit appositio diversi, hoc fieri potest tripliciter : vel quod appositum diversum sit in plus omnibus diffinitionibus vel diffinientibus, vel quod sit in minus, vel quod sit in æque cum eis.

Primo igitur considerandum si aliquis apponens ad diffinitionem diversum amplius (sive quod est amplius) sive superfluum, cum isto sic addito dixit sive assignavit diffinitione : et tunc considerandum si in tali appositione quo (hoc est, aliquo) usus est, quod sui communitate omnibus insit, sicut ens et unum et hujusmodi, quod inest omnibus simpliciter existentibus. Considerandum etiam si aliquo tali in appositione usus est, quod non omnibus insit sub eodem genere positis quod est genus diffiniti : tale

enim appositum necessarium est dici esse amplius sive superfluum . Cujus ratio est, quia nihil ponendum est in diffiuitione quod ab aliis non separet : oportet enim diffinitum separare ab aliis generibus, et ab aliis quæ sunt in eodem genere cum diffinito : quod autem positum est in diffinitione, si omnibus simpliciter inest, ut ens, hoc a nullo separat : eo quod omnibus convenit, et ita differentiam nullam ab aliquo facit, et sic additur inutiliter et superflue in diffinitione id quod omnibus inest quæ sunt sub eodem genere : cum diffinitum non separet ab his quæ sunt sub eodem genere cum diffinito, sed ponit convenientiam ad illa : ab aliis autem generibus separatur per genus positum : et sic superflue addunt quod convenit omnibus quæ sunt sub eodem genere : propter quod vanum et inutile est hujus appositum.

Si autem aliquis objiciat, quod per ens Objectio. appositum in diffinitione separatur diffinitum a non ente, et sic non superflue apparitur, Dicendum quod tales objecSolutio. tiones frivolæ sunt : quia eadem separatio fit per quodlibet genus, sive generalissimum, sive subalternum in diffinitione positum, per quod diffinitum esse intelligitur.

Si vero quæritur, quare ens genus esse Dubitatio. Solutio. non possit in diffinitione positum? SæQuare ens non potest pius in hac scientia a nobis assignata est esse genus. Et non poratio, et est, quod ens et esse accidit ei est predicari por se quod est, non quod accidens sit, sed per sed semper aliud convenit : cujus probatio est, quod per aliud.

cum prædicatur de aliquo, non prædicatur tanquam id quod sit de ratione subjecti, et sic non prædicatur per se, sed per aliud. Probatum est et in libro de Causis, quod omne quod est, secundum id quod est, nihil est in eo quod est : et quod est, convenit ei ex comparatione ad causam primam, et secundum id quod est : genus autem est prædicatum quod est de ratione subjecti, et quod inest ei secundum id quod est. Hæc igitur est vera causa, quare ens non potest esse genus.

Aut si est quidem proprium quod ap-

<--- Page Split --->

positum in diffinitione, hoc est, convertibile sit, ita tamen quod ablato illo a diffinitione, residuum adhuc convertibile sit cum diffinito, ita quod adhuc est propria diffinitio, et dicat adhuc substantiam diffiniti, superflue est additum. Simpliciter autem et universaliter esse illud superfluum est dicendum, quo ablato a diffinitione, quod reliquum est residuum, sufficienter manifestum facit id quod diffinitum est. Talis autem (ut exemplum ponamus) est animæ Platonis diffinitio, si anima secundum Platonem dicatur numerus seipsum movens : nam, sicut diffinit, seipsum movens est anima, et convertitur cum anima seipsum movens esse, et separat animam a natura quæ non movet seipsam, et est principium motus et quietis in anima per se et non secundum accidens : et ideo superflue ponitur numerus.

Aut forte contra id quod dictum est, objiciet aliquis, quod non superfluit id quod dicitur numerus : quia quamvis non separet ab aliis generibus, nec ab his quæ sunt in eodem genere : tamen id quod dicitur movens seipsum, non indicat substantiam sive quid diffiniti, interempto sive ablato a diffinitione numero : numerus enim dicit quid animæ, ut dicit Plato. Si enim sic dicat aliquis, dicimus ad hoc, quod quolibet modo se habeat numerus ad animam, sive ut genus et quid animæ, sive non, difficile est explanare , et altioris est inquisitionis quam sit præsens negotium.

In omnibus ergo quæ sic latent diffinitionibus opposita, utrum necessaria vel superflua sint, utendum ad expediens diffinitionem, sicut patere potest in phlegmatis diffinitione data de ipso secundum causam agentem, quod est humidum primum a cibo separatum indigestum : quod enim per superabundantiam dicitur, uni soli convenit : dicitur autem primum per superabundantiam : et sic unum solum phlegma primo a cibo separatum est convertibile cum phlegmate, præter hoc quod dicatur addendo indige-

stum : et sic superflue additur indigestum, eo quod hoc ablato, adhuc quod reliquum est , diffinitio est propria et convertibilis cum phlegmate : eo quod non contingit a cibo aliud quidem primum separari. Aut non dicit phlegma esse simpliciter primum cibum a cibi indigestione in hepate facta separatum, sed dixit primum indigestorum : quia quamvis cholera separetur, illa separatur in sede sanguinis residens, et ad cistim fellis mittitur : et quamvis melancholia separetur, illa separatur ut adustum et ad splen transmissum. Solum autem phlegma separatur ut primum indigestorum, et sic addendum est indigestum : et sic intelligendo non superfluit quod dicitur indigestum. Nam illo primo modo dicta et intellecta diffinitio phlegmatis non erit vera diffinitio secundum bene esse diffinitionis : propter hoc quod phlegma omnium separatorum a cibo primum non est : quia ante digestionem quæ fit in hepate, facta est prima digestio in stomacho, per quam grossum a subtili per calorem digestivum separatur, et grossum per concavum ad inferiora ventris dimittitur : et tunc subtile per venas mesaraicas in hepate figitur : et ibi stans in digestione phlegma fit viscosum et indigestum primum ibidem indigestorum a cibo, qui κωμός Græce vel massa tysanaria Latine vocatur, quæ vere est cibus, et in cibum membrorum aptatur sub medio thalamo cordis , ut dicit Aristoteles, quamvis Galienus hoc non dicat : sed de hoc nulla vis est hic, quia exemplo non utitur Aristoteles, nisi ut significet et intelligat qui discit. Si ergo modis dictis superfluum quis apposuit in diffinitione, plus sumendo , peccavit, etiam superfluum ponens in minus. Diximus enim quod si aut in plus posuit superfluum, aut in minus diffinito, quod peccavit.

Aut si quis posuit aliquid de numero eorum quæ non omnibus insunt quæ sunt sub eadem specie quæ diffinitur : tale enim minus commune facit, quod non convertitur diffinitio, ita quod om-

<--- Page Split --->

ni et soli insit : et ideo tale quid apponentes ad diffinitionem pejus diffiniunt, quam qui communius apponunt. Commune enim per appositionem et determinationem restrictum fit convertibile. Unde illo quidem modo quando apponitur communius quod omnibus inest, erit pro terminatione propria et convertibilis diffinitio : et tota simul accepta cum communioribus determinate accepta, erit propria et convertibilis. Si vero illo secundo modo aliquid eorum quae sunt in diffinitione, sic positum sit in minus, et non omnibus inest quae sunt sub specie diffinita, impossibile est totam diffinitionem propriam esse vel fieri: eo quod sic non conversim praedicatur de re diffinita. Cujus exemplum est, ut si diffinitioni hominis quae est animal gressibile bipes, additur tetracubitum, eo quod aliquis homo tetracubitus et non omnis : nam hujus diffinitio tali superfluo apposito non conversim praedicabitur de re diffinita, eo quod id quod appositum est, tetracubitum, non omnibus inest quae sunt sub specie diffinita quae est homo.

Rursum si respiciens in æque commune idem frequenter dixit in eadem diffinitione, et ex eadem parte sive frequenter dixit illud actu, sive intellectu dicitur in illo eo quod actu sit in illo. Cujus exemplum est, si concupiscentiam quis diffiniens dicit, concupiscentiam appetitum esse delectationis : omnis enim concupiscentia delectationis et delectatio est: intelligitur enim concupiscentia pastura in fruitione delectabilis, et talis pastura et fruitio est delectatio ipsa

quod idem erit delectatio ipsi concupiscentiae : et sic idem frequenter dicitur. Sic ergo per superfluum diffinitio concupiscentiae datur, quando dicitur quod concupiscentia est appetitus delectationis : propter hoc quod utrumque horum delectatio est, et sic idem frequenter ponitur. Sic ergo dicetur quod talis diffinitio secundum bonitatem per appositionem ejusdem interimitur.

Aut oportet dicere quod aliquando idem frequenter dicere nihil est inconveniens, quando et in propositione non ex eadem parte subjecti vel ex eadem parte praedicati fiet, sed si solum in subjecto vel praedicato fiat : quoniam diffinitio vel subjicitur tota, et aliud positum in ea praedicatur : vel praedicatur, et aliud positum in ea subjicietur, de quo tota diffinitio praedicatur : quod patet, quia homo est bipes, et idem est bipes homini : et sic idem erit bipes homini quando praedicatur de eo. Similiter est idem homo animal gressibile bipes : et talis bipes est gressibile bipes : et de hoc toto sicut de homine praedicatur bipes, et e converso illi toti subjicitur quod est, animal gressibile bipes est bipes : et bipes est animal gressibile bipes : sed non propter hujus frequenter idem dicere inconveniens aliquod accidit : quia unum dicitur ex parte subjecti, et repetitur ex parte praedicati, et e converso : et sicut quando idem de se praedicatur, et arguitur sic : homo est bipes : animal gressibile bipes est homo : ergo animal gressibile bipes est bipes.

Nec est inconveniens quod diffinitio hominis datur, quod homo est animal bipes, non praedicatur bipes de animali gressibili per modum propositionis, ut sit sensus, animal gressibile est bipes : sed si nunc adderetur iterum bipes, ut sic diceretur, animal gressibile est bipes bipes, esset inconveniens propter nugationem ejusdem ex eadem parte praedicati frequenter positi : sed si tota diffinitio prius simul subjicitur, et postea bipes (ut idem) de diffinitione praedicatur, sicut animal gressibile bipes est bipes,

<--- Page Split --->

sicut animal gressibile bipes est animal, non est nugatio, qui repetitio non fit ex eadem parte : sed unum subjicitur, alterum prædicatur, ita quod de animali gressibili bipede bipes prædicatur : quod nihil est inconveniens, quia tunc semel tantum bipes prædicatur. Et similiter in priori exemplo de concupiscentia, cum dicitur, concupiscentia est delectationis appetitus, ut sit sensus, appetitus est delectatio, sed potius de tota diffinitione in subjecto posita et pro subjecto delectatio prædicatur : et sic non est in eadem parte concupiscentia et delectatio in prædicato : et hoc nihil inconveniens est : unde bis dicere idem nomen, non est semper de numero inconvenientium : sed de numero inconvenientium est dicere frequenter idem de eodem, et ex eadem parte prædicari. Exemplum autem hujus, sicut Xenocrates prudentiam diffinire volens dixit, quod prudentia est determinativa et contemplativa eorum quæ sunt, dixit utrumque esse determinativum et contemplativum in prædicato ponens et prædicans de prudentia : nam determinativa contemplativa quædam est, et non convertitur : quia contemplando quid faciendum sit, determinat quid sit agendum ex contemplatione : propter quod bis idem et de eodem dicit sive prædicat, quando post determinativa rursus prædicando addit dicens et contemplativa. Rursus autem idem ex eadem parte multoties dicit quicumque dicit, quod refrigidatio est privatio caloris qui secundum naturam : nam omnis privatio caloris vel refrigidatio dicitur apud medicos, non alterius, sed caloris ejus qui secundum naturam est : et qui ab exteriore calore refrigeratur, non infrigidatus, sed frigestus dicitur : et ideo addendo, qui secundum naturam, idem additur quod per intellectum erat in illo : et sic intelligitur exemplum hic inductum. Et non est curandum de dictis eorum qui student verificare qualiter omnis privatio sit privatio naturalis habitus, quia falsum est : sed verum est, quod hæc privatio (quæ in

medicina refrigidatio vocatur) privatio est caloris qui est secundum naturam, nec privatur in eo calor nisi naturalis. Et propter hoc superfluum est addere, quod refrigidatio privatio caloris est qui est secundum naturam.

Rursum frequenter idem dicitur si universali ex eadem parte non per appositionem et determinationem addit particulare quod actu et intellectu se habet sub universali, ut si dicatur, homo est animal rationale gressibile, et sic recipit id quod quodammodo est idem et quodammodo est diversum, frequenter ex eadem parte positum, ita quod inter universale et partem ejus (quod particulare est, eo quod pars est et vocatur) interponat copulativam ad notandum diversitatem. Cujus exemplum est, ut si aliquis diffinien s clementiam dicat, clementia est diminutio vel remissio in pœenis exigendis expedientium et justorum : talis enim remissio in principe clementia vocatur : nam in tali diffinitione justum est expediens quoddam, hoc est, particulare est expedientis. Quia vero justum cujus clementia remissio est ubi expediens ad rempublicam observandam : quia maxime sic exigentia pœen arum propter justum continetur in expediente. Abundans ergo quoddam et superfluum est talis diffinitio : nam qui dixit universale, addidit et particulare per copulam tanquam diversum sit ab ipso, cum in particulari iterum dicatur universale. Idem autem et ejusdem est, qui dixit medicinam esse de numero sanativorum animali et homini. Et intelligatur non de scientia medicinae, sed de medicina purgante vel sanitatem conservante animali et homini. Quia dicens animali non oportuit addere homini : quia animal repetitur in homine. Et simile exemplum est, qui legem diffinien s dicit legem imaginem eorum quae naturaliter sunt bona et justa : eo quod lex posita est ad imaginem naturalis rectitudinis accipi : nam justum est quoddam bonum et particulare ipsius in quo repetitur bonum :

<--- Page Split --->

et ideo sic diffinien s frequenter idem dixit, et sic contra diffinitionis bonitatem peccavit.

Quomodo particulare additum universali non facit nugationem, sed bene e converso. Sed si cum copula addatur, fit inutilis repetitio.

Attendendum autem est hic , quod omnia quae in diffinitione sequuntur genus particularia, quodammodo insunt generi, et non fit nugatio : quia non inutiliter sed ad generis determinationem ponuntur, sicut formativa generis ad speciem sunt. Adhuc autem potest addi per appositionem particulare suo universali sine copula ad determinandum universitatem

ejus, et non fit nugatio, nec fit inutilis repetitio. Sed si eidem particulari per posterius addatur (ut homo animal) inutiliter additur, cum universale in particulari dicatur. Idem enim est ac si dicatur, homo animal, animal : oportet enim, quod nugatio si esse debeat, quod idem saepius in eadem parte orationis inutiliter dicatur. Utrum igitur bene vel non bene aliqui diffiniunt, per haec quidem et hujusmodi perspiciendum est.

<--- Page Split --->