TRACTATUS I
DE MODIS PROPRII.
CAPUT I.
De intentione et divisione proprii.
Intentio hujus libri quinti et causa intentionis.
Utrum autem proprium vel non proprium et quod dictum est et assignatum inesse ut proprium, in hoc quinto libro Topicorum est perspiciendum. Ex quo enim ordinantur prædicata, secundum quod sunt elementa ad inesse ut diffinitio, a quo remotissimum est ipsum inesse simpliciter, et ut accidens : et juxta hoc uno gradu appropinquans inesse ut genus : quod cum accidente convenit, quia accidens prædicatur frequenter non conversim ut genus. Ex quo in primo præmissa est methodus quantum ad ea de quibus est methodus , et in secundo de inesse simpliciter et ut accidens secundum ejus primam diffinitionem, et in tertio de adjuncto prædicato accidentis deter-
minatum est : in quarto autem determinatur de inesse ut genus, et de adjuncto etiam prædicato quod est differentia. Sed quia de problemate de proprio in isto quinto determinatur, quod propter hoc quia conversim prædicatur , immediate præcedit diffinitionem : quia proprium simpliciter conversim prædicatur secundum totalitatem temporis, et inesse ut diffinitio ad hoc addit illud quod est substantialiter secundum totalitatem substantiae prædicatae. Et quia ex additione se habet ad prædicationem proprii, ideo methodus de proprio est post præcedentes methodos quinta, et est ante sextam methodum de diffinitione. Sic igitur habetur hujus methodi intentio.
Est autem divisio sive distinctio proprii quod a Philosophis assignatur. Proprium aut per se proprium et semper, quod in nulla parte subjecti, et in nullo tempore relinquit subjectum, et quod quoad es-
Proprium duplex, scilicet per se et semper, et ad aliud seu quando.
<--- Page Split --->
sentiam fluit ab essentialibus subjecti, et est accidens per se speciei. Aut assignatur ad aliud extra subjectum, et hoc est quando (hoc est, aliquando) proprium. Ut per se proprium hominis est, quod sit animal mansuetum natura. Proprium autem per se dicitur ideo quia per se convenit, in secundo modo dicendi per se, nec unquam deserit speciem cujus est, nec ipsum, nec actus ejus. Et ideo dicitur natura conveniens. Est tamen accidens, quia est consequens esse totum speciei : esse autem quod non est de esse rei sed consequens ipsum, est de genere accidentis. Et quia est de essentialibus speciei fluens, ideo dicitur accidens speciei et non individuum. Et quia species est communis et essentialis similitudo individuorum, ideo convenit omni. Et quia de essentialibus speciei fluit et inest speciei, ut est sola in se constituta, ideo convenit soli. Et quia substantialia non derelinquunt, sunt enim substantialia quamdiu res est, ideo convenit semper.
Ad aliud autem proprium est et in eodem ex diversis composito, ut proprium est animæ ad corpus et conjunctum respiciendo (ut dicit Plato in Apologetis) quoniam hoc quidem quid est anima, est imperativum, et est proprium corporis, quoniam est ministrativum per exhibitionem membrorum ad actus quos imperat anima, et secundum Platonem hoc non est nisi perfectio animæ : quia sensibilis est pars animæ, et vegetabilis est pars partis animæ. Et ideo, ut dicit Plato, magis aguntur a natura quam agant : nec imperant proprie, quia a materia non elevantur, sed imperantur proprie 1.
Semper autem proprium est, quod nec derelinquit subjectum in se, nec aptitudine, nec potentia ad actum, ut Dei dicitur esse proprium animal immortale esse, secundum quod Deus dicitur substantia intellectiva divina aptitudinem
mobilitatis non habens, propter corruptibilitatem substantiæ, ut dicit Plato. Unde Apulejus in libro de Deo Socratis dicit, quod dæmones sunt natura animalia , corpore aerea. Et hoc dixit Orpheus, quod aer est plenus diis. Hoc igitur est proprium per se, et proprium ad aliud.
Sunt propria per se consequentia naturale esse speciei : sed proprium semper est assignatum ad positionem Platonis : quia per se loquendo de Deo non potest assignari, cum nihil sit in ipso accidentale.
Quandoque autem proprium est per defectum hujus quod est per se sicut actus hominis, qui aliquando convenit, sicut ambulare in theatro, quando solus ambulat in theatro : quod non dicitur proprium, nisi quando soli convenit, et est causatum ab accidente individui, et non a principiis speciei : et ideo aliis ejusdem speciei individuis non convenit : propter quod non convenit omni, nec soli speciei, nec semper.
Et ideo proprium vel est a natura speciei, vel accidente individui. Si a natura speciei : aut in se, aut ad aliud. Si in se, sic convenit omni soli et semper, et hoc est proprium simpliciter. Si ad aliud tantum dicitur comparatum ad id quod illam naturam non habet, sed aliam a qua fluit aliud in modo opposito proprium, sicut imperare et ministrare oppositos habent modos. Proprium autem quando est conveniens individuis ab accidente.
Describitur autem et dividitur hic proprium, et dividentia describuntur secundum quod insunt subjecto : quia sic terminatur in problematibus per syllogismum dialecticum, de quo hic intenditur. A Porphyrio autem describitur, et dicitur proprium secundum sui substantiam : quia sic unum est de universalibus prædicatis : tamen facile est illam determinationem proprii deducere ad istam.
Hæc autem divisio proprii, quæ hic
1 Ergo, secundum Platonem, proprium est animæ comparatae ad corpus esse impera-
tivum, et hoc non de omni anima intelligendum, sed de intellectiva tantum. P. J.
Different inter pri prium pr prium pr prium qu do.
Sufficienti moderum proprii.
Removet dubium.
Quomodo divisio proprii hic posita reducitur ad illam Porphyrii.
<--- Page Split --->
posita est, ad divisionem Porphyrii reducetur, ita quod membrum ad membrum reducatur : proprium enim quod convenit omni et non soli, in quantum convenit omni et non soli, reducitur ad proprium ad aliud : proprium autem quod convenit soli et non omni, in quantum soli convenit, reducitur ad per se : in quantum autem convenit non omni, continetur in proprio ad aliud. Iterum proprium quod convenit omni soli et non semper, in quantum convenit soli et omni, reducitur ad proprium per se : quia eisdem causatur principiis subjecti : in quantum autem non semper, reducitur ad proprium quando. Et hoc modo tria membra divisionis Porphyrii, scilicet quod convenit omni soli et semper, duo membra istius divisionis continent, et proprium per se, et proprium semper : utrumque enim illorum convenit omni soli et semper.
Notandum etiam, quod proprium per se dicitur propter causam inhaerentiae quae per se est : proprium autem dicitur omni a totalitate subjecti : proprium autem conveniens est soli, et dicitur a modo actus proprii, qui separat ab omni : semper autem proprium ab universitate et totalite temporis in conveniendo ad subjectum : et sic differunt propria. Proprium autem quando, quod in omnibus his deficit, dicitur praedicatum ab accidentali actu proprii, qui est ab omnibus distinguere per accidens ut nunc inhaerens. Talis igitur est divisio propriorum secundum seipsum considerando proprium.
Genus autem in praehabita methodo sic dividi non oportuit : genus enim secundum quod accipitur a Philosophis, non accipitur nisi secundum unam ejus significationem : et ideo multiplicitas errorem facere non potuit : et ideo pro nihilo distinctum fuisset et divisum. Sed proprium in pluribus significationibus sumitur : et ideo distingui oportuit, ne confusio faceret errorem in determinatione problematis. Nec distinctio ista posita est ut omnino proprii terminetur
problema de proprio per hanc methodum, sed ut accipiatur modus proprii in quo terminatur problema de proprio, et alii modi dimittantur : quia methodum de accidente terminare habent, etc.
CAPUT II.
De reductione quadrimembris divisionis ad bimbemren divisionem.
Qualiter autem ista quadrimembris divisio ad bimbemrem reducatur, ut sciatur qualiter unumquodque problema de proprio terminari habet, nunc dicendum est primo de hoc quod unicuique istorum propriorum conveniat. Est autem proprium ( quod ad aliud alicui subjecto assignamus) ad alterum subjectum sive ad aliam speciem per aliquid in quo ab illo differunt, aut duo, aut quatuor problemata, hoc est, duobus problematibus vel quatuor terminabile. Si enim unum proprium duobus subjectis comparetur per affirmationem ad unum, et per negotiationem ad alterum, tunc ipsum est duo praedicata. Si autem duo opposita propria per affirmationem et negationem duobus subjectis aut speciebus comparentur, erunt tunc quatuor problemata quibus terminatur . Cujus probatio est, quia si unum proprium de hoc quidem in parte una accepto subjecto fuerit assignatum per affirmationem, de illo vero in parte alia subjecto sumpto fuerit negatum, ipsum quidem problema de proprio, duo problemata fiunt. Unum quidem per affirmationem de proprio, alterum per negationem de aliquo. Velut hominis prout ad equum comparatur, proprium est, quoniam homo est bipes, equus autem non. Nam quoniam homo non est bipes, conabitur quis : et secundo modo potest conari ad hoc, quoniam equus est bipes. Utrumque autem sive disputetur ad primum, sive ad secundum istorum, semper interimitur proprium. Et sic patet quod duobus problematibus interimitur.
<--- Page Split --->
Si autem duo propria duobus subjectis assignata fuerint, ita quod unumquodque sive utrumque de utroque et affirmative assignatum fuerit, et de utroque negatum, duplicabuntur proprii problemata, et erunt quatuor problemata. Velut si dicamus sic, hominis proprium ad equum est quoniam homo bipes est, equus autem quadruplex : duobus subjectis homini etiam et equo assignentur : et ad hoc interimendum quatuor problematibus quis uti potest. Nam conabitur ad hoc disputando, quoniam homo non est bipes, et quoniam homo quadrupes natus est, et tertio quoniam equus bipes, et quoniam equus non quadrupes : et sic quatuor problematibus possibile est conari per disputationem ad problematis interemptionem : quolibet enim istorum modorum (ut ostensum est) interimitur proprium quod propositum est, et ostenditur non esse proprium. Hoc igitur est conveniens proprio quod dicitur proprium ad aliud.
Est autem quod convenit proprio per se, sic accipiendo proprium quidem per se, quod ad omnia quæ subjecto ut partes subjectivæ assignantur, èt omni convenit, et secundum actum proprii ab omni separat, ideo convenit soli, quemadmodum proprium hominis est quod sit animal mortale disciplinæ susceptibile, separat et a brutis, quorum aliqua quidem quamvis in libro de Animalibus dicantur magis aliis disciplinabilia, tamen non sunt disciplinæ susceptibilia per judicium sive discretionem rationis : quia rationem non habent conferentem de acceptis per sensum ad finem verum continentem, sed quædam in operabilibus imitantur disciplinam per memoriam prius auditi et visi. Ad aliud autem proprium est, quod non separat ab omni, sed terminat sive separat et distinguit ab aliquo statuto subjecto vel specie, cui id secundum aptitudinem non potest convenire : velut virtutis ad disciplinam comparatæ proprium est, quoniam hæc quidem virtus est in pluribus, illa autem disciplina est
in rationali tantum, et in habentibus rationem nata est fieri. Dico autem virtutem naturalem, qui terminus est ultimus secundum actum optimum uniuscujusque subjecti vel speciei, prout alia virtus equi, alia hominis vel leonis, et in eadem specie differt secundum actum et officia, ut alia virtus civis, alia militis, alia ducis. Sic virtus circa nuhta valde habet fieri, et non est nata fieri in uno aliquo tantum, sed in multis, secundum naturam officiorum et actuum propriorum diversitatem. Disciplinam autem dico eam, quæ est speculatio de acceptis per sensum ad finem veri, cujus medium est ratio recta. Iste vero actus quia non est nisi in habentibus rationem secundum rationalem naturam, ideo non habet sui boni ultimum nisi in habentibus rationem. Si autem semper est proprium, convenit quod secundum omne tempus verum est, et nunquam relinquit subjectum, velut est illud proprium animalis, animal esse compositum ex corpore et anima, quamvis animali sit essentiale componi ex corpore et anima. Sunt enim essentialia composito animali componentia corpus et anima : tamen compositum ex his esse consequitur ad ipsum compositum jam in esse constitutum, et ideo est accidentale et proprium.
Quando vero sive quando proprium est, quod secundum aliquod tempus est verum, et non ex necessitate, ut proprium per se, et ad aliquid et non semper est ut proprium, et ideo nec ex necessitate neque semper consequitur ad subjectum : sicut proprium alicujus hominis est ambulare in foro, quando solus in foro ambulat.
Est autem adhuc prænotandum, quod in proprio ad alterum adhuc sunt duæ causæ assignandæ, ut sciatur proprii illius divisio sufficiens : quando enim assignatur ad aliquod, aut inest in omnibus suppositis subjecti cui inesse assignatur secundum perfectam sui totalitatem, aut secundum imperfectam, et semper secundum perfectam totalitatem temporis : aut
<--- Page Split --->
quia inest saepius et in pluribus secundum perfectam temporis et subjecti totalitatem. In omnibus quidem et semper, velut hominis ad equum proprium, quoniam bipes est : nam homo quidem et semper est bipes, et omnis homo est bipes : et hoc modo proprium ad aliquid reducitur ad proprium per se : equus autem nullus ex natura est bipes et nunquam. Sæpius autem et in pluribus velut rationalis comparatae ad concupiscibilem et irascibilem, proprium est, quod ipsa quidem imperat, illa vero quæ est concupiscibilis et irascibilis, imperatur : hoc enim non omni convenit, neque semper : nam neque rationalis semper imperat actu, quamvis habeat imperare in intemperato : non enim imperat et in molli qui secundum rationem corruptus est, ut videtur VII Ethicorum ; in illis enim ratio imperatur, quando intemperati et molles sunt. Neque concupiscibilis et irascibilis semper imperatur, sed quandoque imperat, ut cum fuerit anima perversa secundum rationem, et per passionem corrupta, ut in intemperato et molli :
Ex his quæ dicta sunt,· bимембри ре- sultat divisio, secundum quod proprium determinabile est per rationem et dialecticum efficitur, secundum quod propriorum quædam sunt rationabilia, et quædam irrationabilia. Dico autem propria rationabilia esse, sicut lineæ dicuntur rationales ab Euclide, quibus positis ratiocinamur : et sic dicitur esse proprium rationali in cujus assignatione multa ponuntur, ex quibus per ratiocinationes dialecticas construi vel interimi potest irrationabile, quod per ea quæ in ejus assignatione posita sunt, per rationes dialecticas et proprias, tamen illud destrui non potest.
Secundum hoc ergo propriorum
maxime sunt rationabilia illa quæ sunt per se propria, et semper : et post sunt illa rationabilia quæ sunt rationabilia ad aliud, et non ad hoc. Proprium quidem ad aliud sunt problemata plura. Duo enim sunt aut quatuor, quemadmodum paulo ante diximus. Plures autem sive multæ sunt rationes sive syllogismi dialectici. Possunt etiam adhuc fieri duo vel quatuor problemata. Quod autem per se et semper proprium, ad multa sive per multa est argumentari syllogismo dialectico : et ipsa propria talia est observari ad plura, ad quæ considerari potest etiam particulis positis in diffinitione ejus. Et hoc patet, quia per se proprium est ad multa diffinitiva consideranda : nam primo (et hoc patet considerando in eo) oportet illud inesse subjecto ad unumquodque contentum sub subjecto quod convenit omni propter hoc considerando.
Adhuc quod si aliquid assignatum est ut per se proprium, et non ab omni alio separat, non erit proprium bene assignatum. Quod autem proprium est semper ad plura tempora relatum, et observare si in quolibet tempore conveniat : si enim non est in præsenti, vel in præterito non fuit, vel in futuro non erit, interimitur proprium : quia semper inest in omni præsenti, et infuit in omni præterito, et inerit in omni futuro. Id vero quod proprium est quando sive quando vocatum, non consideramus, nisi ad tempus referendo secundum præsens : quia nunc inest soli uni cui illud accidit inesse, et non ad plura referimus. Non igitur sunt vel possunt esse rationes dialecticae plures ad ipsum terminandum : et ideo irrationale est : illud problema rationale est, ad quod terminandum ratiocinationes dialecticae fiunt multæ et spissæ et bonæ sive efficaces ad propositum includendum. Spissæ vero sunt multis et bonis mediis in principalibus et præternecessariis propositionibus confirmatae : talibus enim, ut dicitur in Posterioribus, inspissantur syllogismi et maxime dialectici, qui multa
<--- Page Split --->
habent talia : tali enim divisione posita eliguntur in hac methodo ad proprium terminandum.
Dicatur igitur determinando proprium, quod aliud quidem proprium dictum satis determinatur, et satis terminari potest ex his locis et considerationibus, qui dicti sunt in secundo hujus scientiae libro de accidente sive de inesse ut accidens, si consideratur qualiter huic et quidem accidit, et qualiter huic aliquando non acci-
dit inesse. De proprio autem quando non oportet dicere : quia hoc jam in primo hujus scientiae libro ad accidens reductum est, et est irrationabile quantum ad hoc quod propria methodo non est per rationem terminabile. De his ergo propriis qua» semper et per se sunt propria, remanet in primo libro per propria methodum considerandum , quantum ad considerationes haec propria determinantes, etc.
<--- Page Split --->