CAPUT I.

De considerationibus sumptis ab habitu et potentia et actu.

Sic autem terminato problemate de genere logico sive non contracto (quia problematum tres sunt differentiæ, logicum, naturale, et morale) oportet dicere qualiter terminetur problema de genere contracto ad materiam naturalem. Indiciendo autem ad morale primo dabimus considerationes ab habitu, actu, et potentia, quæ sunt in anima : et sic ulterius ad alias procedemus.

Rursus igitur præter omnia quæ de genere logico non contracto dicta sunt, in terminatione generis contracti ad materiam moralem considerandum si assignando genus speciei assignatæ habitum (qui est species) in actum posuit ut in genus proprium : aut e converso actum posuit in habitum ut in genus : sic enim male assignavit genus. Verbi gratia, sensum secundum habitum dixit esse in genere motum per corpus : male enim assignavit, quia sensus est habitus sive potentia habitualis habitu naturali perfecta. Motus autem actus vel operatio : et sic species esset in genere qualitatis, et genus in genere actionis : quod esse non potest : quia diversorum generum et non subalternatim positorum diversæ sunt species et differentiæ. Similiter autem hoc eodem peccato peccavit si memoriam (actum sive operationem) dixit esse habitum contentivum sive conser-

vativum opinionis sive per opinionem assignatorum : nam nulla memoria dicitur habitus, sed magis actus est: sic enim speciem quæ est actus, posuit in genus quod est habitus, et sic genus qualitatis erit genus speciei prædicamenti actionis : et sequitur idem inconveniens quod prius, quod etiam diversorum generum et non subalternatim positorum erit una et edæm species.

Quod autem diximus memoriam semper esse actum et non habitum, intelligendum de memoria animæ rationalis quæ nun potest esse potentia sive pars animæ rationalis, ut in libro de Anima a nobis est prædicatum : nec potest esse habitus animæ rationalis, sed est actus ejus secundum conversionem rationis vel intellec tus ad ea quæ sunt in memoria quæ est pars sensibilis animæ : et hæc conversio reminiscentiæ quæ est animæ rationalis, est actus, ut dictum est.

Peccant autem juxta hoc peccatum et illi qui habitum, id est, speciem quæ dicit habitum, ordinant in abstinentiam sicut in genus, cum abstinentia iræ non genus sit mansuetudinis, sed consequens ad genus ejus et ad mansuetudinem in passione et actu circa quæ est mansuetudo : et non est quid mansuetudinis. Sic peccant qui dicunt fortitudinem esse abstinentiam superfluorum timorum, et dicunt justitiam abstinentiam esse lucrorum, quæ sunt minus accipere in damnis et plus in lucris, ut in V Ethicorum dicit Aristoteles. Hæc enim consequuntur fortitudinem et justitiam, et non sunt quid de ratione istarum virtutum, sicut genus est

<--- Page Split --->

quid de ratione speciei. Et ideo Aristoteles in libro de Bonis laudabilibus consequentia distinguit a virtutibus et operibus virtutum.

Probatio autem eorum quae in exemplis dicta sunt : quia fortis et mitis est qui non patitur, et ideo abstinentia ira et passionis consequuntur forte ut proprium accidens : abstinens autem est qui est continens, et in VII Ethicorum vocatur qui patitur et sentit illicitas passiones, sed non deducitur a mente mensurante rectum per vim passionis. Propter quod abstinens sive continens ab ira non est genus mitis et fortis : mitis enim est qui neque sua ira aliquem provocat, neque aliena ira provocatur. Fortis vero est, qui non sentit periculum perfectione virtutis. Justus est, quem non movent illicita lucra. Continens autem sive abstinens in omnibus his qui quidem sentit multum patiendo, sed passionibus non deducitur a dictamine rationis et mensura. Propter quod talis abstinentia sive continentia ab actu et non a passione imperfecta virtus ab Aristotele vocatur, quamvis sit imperfecta non habendo modum virtutis in hoc quod ipso gaudeat abstinens, cum generalis sit membrorum continentia ab omnibus illicitis, ne in actum prorumpant, et sic a meta mentis in concupiscentiae vel passionis alterius actus. Et propter hoc fortasse sequitur potentia sive facultas talis utrumque dictorum et mitem et fortem, ut scilicet si passa fuerit inotu passionis ad illicitum moventis, quod non deducatur, sed teneat se et membra, ne perficiat in opere illicito quod patitur concupiscendo, et sic abstineat vel abstinentiam habeat : nec tamen propter hanc continentiam hoc quod est abstinentia irae vel timoris, inest huic quod est mitis vel fortis ut genus speciei. Et ideo non sequitur abstinentem timorum fortem esse, nec abstinentem irae mitem, sed potius sequitur illum fortem esse et mitem qui nihil patitur ab hujusmodi passionibus timoris vel irae.

Et aliquoties juxta idem peccant in id

quod quolibet modo sequitur secundum consequentiam rationis dicimus, ut isto posito aliud sequatur ex isto, quamvis forte praecedat secundum causam et tempus : sic enim peccant qui ponunt tristitiam esse genus irae, et opinionem genus fidei : utraque enim ista sequitur quodammodo converti ad assignatas species iram et fidem : neutrum tamen horum est genus ad quod sequitur, sicut jam paulo ante probatum est. Cujus ratio est, quia qui irascitur, tristatur : tristatur quidem priore secundum causam et tempus in eo facta tristitia : quae tristitia est etiam causa irae : non enim ira est causa tristitia, sed e converso tristitia est causa irae : genus enim est causa naturae speciei. Propter quod similiter ut quidem genus irae non est tristitia secundum eamdem rationem, neque fides est opinio recta, ut opinio sit genus fidei. Cujus probatio, quod contingit eamdem opinionem habere et credentem et fidem non habentem : quod non contingeret si fides esset species opinionis : quia non contingit speciem de genere in non genus permutari, cum genus sit quid de ratione speciei : non enim contingit, quod idem permaneat in ratione cujusdam si id quod est secundum speciem, permutatum sit : quemadmodum non contingit idem animal quandoque esse hominem, et quandoque non esse hominem, subjecto eodem permanente.

Si quis autem contra haec quae dicta sunt objiciendo dicat, quod contingit omnem opinantem simul cum hoc quod opinatur credere : tunc sequitur quod opinio et fides secundum aequalem ambitum prædicationis dicuntur. Propter quod sequitur quod neque opinio erit genus fidei, quia de aequalibus tunc opinio et fides dicuntur. Jam autem dudum ostensum est quod de pluribus oportet genus prædicari quam species.

Considerandum autem in rebus moralibus comparando eas ad illa secundum quae nata sunt inesse animae : si enim species sit animae secundum aliquam po-

<--- Page Split --->

tentiam : et genus non insit secundum eamdem potentiam, interimitur genus : et non bene assignatum est genus. Videndum etiam præter inducta si rupæ: aliquo uno nata fieri sint species et genus ; in quo enim ut in subjecto est species, et genus est in eodem, ut patet : quia in quo ut in subjecto est album, in eodem et secundum idem est color : et in quo grammatica ut in subjecto, in eodem et secundum idem est disciplina sive scientia. Si vero alius verecundiam ut speciem dicat esse timoris, ita quod verecundia species sit, et genus ejus de eo essentialiter prædicatum sit timor : si quis hoc modo iram ut speciem dicit esse, tristitiam ut genus, accidit quæ non in eodem et neque secundum idem in quo est genus et species : et sic constat quod male genus assignavit, nam verecundia quidem non est in anima nisi in rationali potentia : propter quod dicit Avicenna quod primum signum rationis est verecundia : propter quod etiam nullum de brutis animalibus verecundatur. Timor autem qui est figura cordis secundum systolem, cum sit in anima secundum animositatem (hoc est, secundum irascibilem) quæ animositate movetur : quia in illa est audacia quæ est timori contraria : Similiter est de tristitia et ira : quia tristitia quæ est constrictio cordis ex absensia delectabilis et præsentia contrarii, est in concupiscibili, in qua est etiam voluptas sive delectatio sive gaudium. Ira autem fit in anima secundum animositatem : propter quod non sunt timor et tristitia verecundiæ et iræ quæ sunt assignata pro generibus : eo quod non in eisdem et secundum eamdem potentiam sunt nata fieri in anima cum speciebus assignatis. Similiter autem est quis peccans si amicitiam posuit in concupiscibili : tunc amicitia non erit voluntas quædam : quia amicitia voluntas est quædam secundum prædicationem generis de specie : omnis enim voluntas rationalis inest animæ, et sic species et genus non insunt secundum idem.

Utilis autem hic locus est non tantum ad genus, sed etiam ad accidens comparatum ad subjectum cui accidit : quia sequitur, si non inest secundum idem, quod similiter non inest, et similiter inesse vel non inesse determinatur in accidente'.

Est autem hic notandum, quod pro certo ab Auctoribus timor ponitur esse genus verecundiae : dicit enim Damascenus quod verecundia est timor in turpi perpetrato. Sed timor dicitur æquivoce secundum quod est fuga turpis, et secundum quod est fuga periculi. Hoc autem modo quo est fuga cordis in periculo, non potest esse genus verecundiae : et sic intelligitur quod dicitur hic.

Rursum inspiciendo in speciem et genus simul et modum quo species genus participat, considerandum quod si assignatum genus secundum partem participat speciem, cum secundum totum debeat genus speciem participare. Dico autem secundum totum : quia secundum totum tam materiale quam formale quod est in genere. Totum enim genus est in specie quoad esse : genus enim non videtur secundum quid participari a specie : nam homo non est secundum quid animal, nec grammatica secundum quid disciplina : similiter est in aliis speciebus participantibus sua genera. Considerandum ergo in quibus speciebus secundum quid et non totum participatur genus: cujus exemplum est, ut animal dicatur visibile vel sensibile secundum genus : nam non nisi secundum quid sive secundum partem animal sensibile vel visibile dicitur : quia secundum corpus solum est sensibile vel visibile animal, et non secundum totum quo animal est animal : et ideo sensibile vel visibile non est genus animalis.

Latent autem aliquando alii et decipiuntur totum (hoc est, totam speciem) in partem ponentes ut in genus : et ideo peccant ut ponentes animal secundum genus esse corpus sensibile, hoc est, quod sentitur et est particulare : nullo enim modo pars de toto composito sive specie composita prædicatur. Propter quod non

<--- Page Split --->

est corpus genus animalis. Et ideo quia est pars materialis ejus. Sciendum tamen quod Porphyrius corpus ponit genus animalis : sed hoc non est corpus hoc particulare, sed corpus universale abstractum ab hoc vel ab illo.

Adhuc autem coacervando naturalia cum moralibus videndum, si aliquid de numero vituperabilium sive fugiendorum ut species ponunt in potentiam aut possibile, sicut in genus, hoc est, potestatem : quia quis potens ad agendum sive faciendum aliquid efficitur vituperabilium sive fugiendorum, ut actus genus ponunt : quia tunc actum vituperabilis ponentes in potentiam agendi ut in genus peccant : quia potentia agendi vituperabile non est vituperabilis, nec de vituperabili essentialiter prædicatur ut genus, ut sophisticum vel detractorem vel latronem dicens secundum genus eum qui valet (hoc est, potest vel facultatem habet) latenter extranea furari : sophista quidem qui scientias, detractor autem famam, et latro lucra : non necesse enim de numero prædictorum, quod aliquis existat in hoc talis, videlicet quod sit sophista vel detractor vel latro, in eo quod habeat potentiam aliquid talium faciendi, sed potius ab actu : quia a potentia quæ ante actum est et non conjuncta actui, non necessario dicitur aliquis vel malus vel bonus in aliquo operabili, sed potius ab actu, ut dicit Aristoteles nono primæ philosophiæ 1 : quia sic omnis homo diceretur et bonus et malus, et laudabilis et vituperabilis : potest enim et secundum hanc potentiam et deus et studiosus (hoc est, virtuosus homo) prava agere : sed non sunt denominati quod sint pravi vel sophistæ, vel detractores, vel latrones, vel deus studiosus. Nam omnes qui dicuntur pravi, et nomen accipiunt secundum appetitum actualem pravitatis, et non secundum potentiam pravitatem faciendi : quia anima est natura ipsa rationalis. Et dico sōphistam deci-

pientem in verbis, detractorem susurratorem ad alicujus infamiam, latronem autem actualiter volentem tractare in furno (hoc est, in nigro) censum hominum. Deum dico secundum diffinitionem deorum, qui nihil pravum velle potest : quia pravum velle non est potentia, sed impotentia et defectus. Studiosum autem dico, qui mobilitate suæ honestatis nihil pravum vult secundum actum : potest tamen prava agere : eo quod, sicut dicit Damascenus, omne creatum vertibile est secundum electionem et voluntatem ad minus : increatum autem nullo modo est vertibile.

Ad idem autem adhuc est alia ratio, quod etiam nihil secundum potestatem dicatur laudabile vel vituperabile : quia omnis potestas sive facultas aliud faciendi (cum hæc sit de factione) vere est de numero eorum quæ sunt eligenda : eo quod potestas benefaciendi et potestas malefaciendi est una numero in radicali principio rationis : quia ratio in hoc differt a naturali potentia ; quia potestas rationalis valet ad opposita, et non obligatur ad unum, ut dicit Aristoteles nono primæphilosophiæ 2. Nam hoc modo in prava potestates (hoc est, potestates agendi prava) eligendæ sunt, non in quantum pravorum sunt, sed secundum quod sunt de perfectione potestatis agendi in rationali natura : eo quod et deum et studiosum eas habere dicimus : possunt enim di et studiosi prava agere, hoc est, tales habent potestates quibus aliquando prava aguntur : hoc enim est de commendatione boni, quando benefacit non ex necessitate, sed cum possit prava agere. Unde potestas prava agendi, signum est in bonis quod libere bonum agunt, et sic sunt commendabiles, eo quod agunt bona potestates tales habentes. Patet ergo quod peccant, qui aliquid actu vituperabilium ut speciem in potestate faciendi tanquam in genus ponunt : propter quod nullius

<--- Page Split --->

secundum actum et speciem vituperabilis erit genus potestas id faciendi.

Adhuc autem ad hoc est alia ratio deducens ad impossibile : quia si di:atur quod non est, sicut dictum est, quod potestas aliquid faciendi sit genus alicujus secundum actum et speciem vituperabilis, accidet per consequentiam argumenti quoddam vituperabilium esse eligendum : quia faciendi eligenda est potestas : ergo potestas faciendi erit secundum hoc vituperabilis : quia genus ejus quod est vituperabile, universaliter secundum totum suum ambitum suae communitatis est vituperabile. Idem autem peccatum accidit si quid (hoc est, aliquid) de numero propter se honorabilium et intelligibilium in potestate posuit ut speciem in genus, vel posuit ipsum in possibile, hoc est, in potens hoc facere ut in genus : vel etiam posuit ipsum ut genus effectivum illius, quia hoc etiam secundum potestatem efficiendi determinatur. Nam omnis potestas et omne possibile sive potens sive effectivum alicujus, est eligibile propter aliud, et propter id ad quod est, et propter aliud eligibile non potest esse genus ejus quod est eligibile propter se.

Adhuc autem considerandum non in unum genus tantum, sed in genus multiplicativum interimitur problema de genere : considerandum enim (et praecipue in moralibus) si aliquid in specie assignatum (quod est de numero eorum quae in duobus sunt, sicut in genere) posuit in altero tantum sicut in genere : duo enim vel plura circumloquuntur unum genus tantum : et si ponitur id in uno illorum tantum (cum potestas generis ex duobus sit vel pluribus) male assignatur genus : hoc quidem enim non contingit in unum ponere ut in genus : quia generis perfecrio consistit in duobus vel pluribus, ut in seductione vel detractione in specie et actu detractum non contingit in uno ut in genere ponere, cum seductor sit qui appetit, et potest facere impossibilia (hoc est, inconvenientia ad quae non est data

potestas, cum omnis potestas sit data ad bonum) dicitur seductor vel detractor ab utroque istorum simul. Unde potens non appetens, et si potens dicitur, non tamen dicitur seductor vel detractor : sed tantum ille qui habet utrumque hoc simul, hoc est, potestatem cum actu appetitus conjunctam : propter quod unum illorum tantum non est ponendum genus, sed utraque haec simul quae dicta sunt. Neque enim dicere intendimus, quia aliquid unum specie sit in duobus generibus non subalternatim positis, sed quod duo sunt quae integrant unum genus et circumloquuntur ipsum : et non est hoc ponendum in altero illorum sicut in genere.

CAPUT II.

De consideratione generis contracti quando assignatur ut differentia, vel e contrario.

Interimi etiam potest ex hoc quod genus pro differentia, et e contrario differentia pro genere assignatur. Amplius autem praeter omnes considerationes habitus quibus interimitur genus, aliquoties interimitur genus, eo quod e contrario quam fieri debeat genus quidem ut differentiam et differentiam ut genus posuit alicujus : et tunc interimitur problema : quia genus non est differentia, nec differentia est genus. Cujus exemplum est, si qui stuporem ut speciem dicat diffiniendo esse superabundantiam admirationis, hoc est, quod stupor per diffinitionem (quae est ex genere et differentia) est superabundantia admirationis : tunc enim in diffinitione superabundantia in recto de stupore praedicatur, et admiratio in obliquo ut differentia : cum stupor sit potius admiratio superabundans, sic quod admiratio sit genus, et superabundans differentia : est enim stupor admiratio quae sui abundantia et magnitudine conficit insensibile ad cognoscendum qualitates sensibiles, cum ejus quod admiratur si

<--- Page Split --->

est sensibile, est membrum stupidum ad hoc quod a sensibili permutetur ad cognitionem qualitatis sensibilis. Aliud exemplum est, si aliquis dixit esse fidem (diffiniendo per genus et differentiam) vehementiam opinionis, cum potius sit opinio vehemens, ita quod opinio sit genus, et vehemens differentia : nam neque superabundantia neque vehementia videntur esse genus stuporis et fidei, sed differentiae sunt superabundantia quidem cum admiratione stuporem constituens : vehementia autem cum opinione constituens fidem : videtur enim stupor esse admiratione superabundans diffinitione data per genus et differentiam : et hoc modo dicitur fides opinio vehemens. Propter quod genus est tam admiratio quam etiam opinio : superabundantia autem et vehementia differentiae sunt. Male ergo assignatum est genus quod non est genus, sed differentia.

Hoc etiam probatur ratione : quia si quis superabundantiam et vehementiam genera dicat, sequitur quod inanimata fidem facient idem habendo, et stupebunt stuporem habendo inanimata, quod est impossibile. Hoc autem sequitur hac ratione : quia illud cujus est superabundantia, et id cujus est vehementia, et id denominabitur ab illis. Si ergo stupor superabundantia ut genus, stupor denominabitur superabundantia : propter quod sequitur, quod admiratio (cujus superabundantis superabundantia est) stupebit, quod est falsum, cum admiratio sit res inanimita. Similiter autem per eamdem rationem et fides erit opinio : si quidem fides est opinionis vehementia, fides autem est vehementia, ut ponit qui dicit vehementiam esse genus fidei : propter quod etiam sequitur, quod vehementia sit etiam opinionis : ergo opinio est fidem habens vel faciens : quia de quo praedicatur species, et genus : hoc autem est impossibile : quia opinio est res inanimata, cui non convenit habere fidem.

Amplius similiter adhuc accidit inconveniens aliud sequi : accidit enim sic as-

signanti differentiam ut genus, et genus ut differentiam, vehementiam dicere vehementem per denominationem sui ipsius a seipsa, et superabundantiam dicere superabundantem : est enim fides vehemens, et ex hypothesis vehementia est genus fidei. Si ergo fides vehementia est, et fides vehemens, sequitur quod vehementia sit vehemens. Similiter autem eadem ratione et stupor est superabundantia superabundans. Si ergo stupor superabundantia ut genus, erit superabundantia superabundans. Non videtur autem hoc esse verum : neutrum enim horum bene dicetur : quia non denominat seipsum idem quemadmodum nec disciplina denominative dicitur disciplinata, neque motus denominatus a seipso dicitur mobilis.

Quod autem aliquando a se denomina tur aliquid, ut unitas dicitur una, oportet secundum diversa fieri : dicitur unitas ut ens quoddam, et dicitur unitas ut dispositio entis, et unitas accepta ut dispositio entis denominat unitatem acceptam ut ens quoddam. Haec autem determinata sunt in ante habitis libris logicae. Sic autem non potest esse in superabundantia et vehementia, qua? si pro generibus accipiuntur, non possunt esse dispositiones entis. Patet ergo quod his rationibus peccant, qui differentiam ut genus et genus ut differentiam assignant. Fides enim non erit vehementia, sed fides est opinio vehemens, ut dictum est : quia genus est quid speciei, et differentia est quale ipsius essentiale : quod cum eo quod est quid potentiale, speciem constituit, qua? quale quid dicit. Hic autem consideratum est genus sicut in praecedentibus : sed comparatum est ad differentiam, et differentia ad ipsum. Et est intendere de differentia ultima qua? est actus speciei : quia differentiae generales cum genere collocande, etc.

<--- Page Split --->

CAPUT III.

De consideratione generis contracti ad materiam naturalem.

Quandoque autem peccant contra problema de genere praeter omnia quae dicta sunt etiam passionem speciei in sive pro genere ponentes. Dico autem passionem generaliter esse accidens subjecti, sive convertibile, sive non convertibile, ut immortalitatem dicunt esse vitam sempiternam : sempiternum enim est idem quod semper æternum : passio enim vitae quae est assignata species, vel casus, hoc est, accidens vitae, videtur immortalitas esse, et non videtur esse genus vitae, sed accidens. Quoniam autem verum est quod dic:tur immortalitas casus et accidens vitae, palam fiet. Si enim ex mortali concedat quis aliquem factum immortalem, nullus talem sic factum immortalem dicit aliam secundum speciem vitam sumere, sed dicit eum casum aliquem vitae accidentalem habere vel accepisse, vel dicet aliquam passionem vitae huic eidem generari, hoc est, vitae continuitatem : quare vita non est genus immortalitatis : quia si immortalitas esset differentia, aliam et non tantum alteram faceret vitam.

Rursum considerando passionem generis, iterum peccant genus assignando, si passionem illius generis, cujus est passio ut genus pro genere assignant. Hujus exemplum est, quod quidam diffinientes et ponentes in genus ventum, dicunt ventum esse aerem mobilem. Et est exemplum de positione Democriti, qui hoc dicit : magis enim motus aeris ventus est : quia essentia venti non est nisi motus aeris.

Diffinitio quae dicit quid et propter quid venti, est quam ponit Avicenna, quod ventus est vapor terreus aerem usque transcendens, et eum fortiter impellens, et impulsus aeris ex vapore terreo impellente aerem factus. Unde passio ejus quae

pro genere ponitur, est genus quod est motus aeris, et aer non est genus : nam aer quod genus assignatur, permanet idem in substantia et' specie, et quandoque movetur, et quandoque manet : et ideo nullum amittit substantiale quando movetur, et quando non movetur : et non omnino sive nullo modo ventus est aer secundum generis praedicationem. Si enim ventus esset aer secundum genus, cum sit substantiale praedicatum speciei, oportet quod etiam aere non moto sit ventus : quia aere non moto aer est aer : et ventus dicitur esse aer secundum genus, ut dicit hypothesis : si quidem idem aer permanet quemadmodum quando erat ventus. Similiter autem in omnibus aliis hujusmodi quibus passio generis ponitur pro genere. Unde non vere potest dici, aer mobilis est ventus. Et si forte aliquis diceret, quod cum ventus non sit genus mobilis vel moti, quomodo aer motus est ventus ? Dico quod potest praedicari ventus de aere mobili vel moto : sed non praedicatur sicut genus, sed sicut passio vel effectus. Sic ergo concedere oportet, quoniam aer mobilis vel motus est ventus : sic enim oportet hoc concedere de omnibus hujusmodi in quibus effectus praedicatur de causa materiali : sed quando materia est permanens in materiato, sicut ferrum in cutello, tunc vere dici potest, hoc ferrum est cultellus. Ubi autem vere assignatur, ut quando est materia transiens, non erit verum : non quidem de omnibus est verum quod dictum est, sed est verum de his de quibus vere praedicatur genus materiae transeuntis, in quibus vere praedicatur de effectu assignatum genus materiae non transeuntis.

In quibusdam enim non videtur esse verum in quibus est materia transiens, ut in luto, et in nive, in quibus est materia transiens : nam nivem dicunt esse aquam congelatam frigido : et non sequitur, ergo nix est aqua : quia transivit ad materiam quae proprio termino terminabilis est : quia non est aqua. Lutum vero dicunt esse terram vel humum hu-

<--- Page Split --->

mido temperatam : et ideo non sequitur, lutum est terra : neque enim nix est aqua, neque lutum terra, sicut jam diximus : propter quod neutrum assignatorum g¬ nerum est genus secundum veram gene¬ ris rationem : oportet enim verum genus esse semper de specie cum sit prædica¬ tum essentiale de ratione speciei existens : et sic oportet semper unum esse prædi¬ catum de omnibus suis speciebus.

Similiter autem et eadem ratione neque vinun est aqua putrefacta in vite, sicut dicit Empedocles, quia sequeretur vinum esse aquam putrefactam in ligno vitis : nam vinum simpliciter sine additione sumptum non est aqua : et hoc oporteret si aqua esset genus vini, quia genus semper prædicatur de specie.

CAPUT IV.

De determinatione generis in communi sumpti ad materiam et naturalem et moralem et per locos communes, etc.

Sic autem considerato qualiter consideretur genus non contractum ad materiam moralem vel naturalem, considerandum qualiter terminatur genus non contractum quod utrique materiae commune est. Prima igitur consideratione inspiciendum est si id quod pro genere assignatum est omnino (hoc est, universaliter) nullius est genus : quia sic sequitur, quod etiam propositi non est genus. Quod autem nullius omnino sit neque genus morale neque genus naturale, considerandum est in eo quod ea de quibus prædicatur, nihil differunt specie, cum genus de pluribus differentibus specie prædicetur. Omnes autem species generis (hoc est, de quibus prædicatur genus) sunt differentes specie et numero solo. Propter quod album nullius est genus : quia album non nisi de albis prædicatur, et, alba in eo quod alba specie ab invicem non differunt.

Rursum non erit omnino et universaliter alicujus genus si aliquid eorum quae

omnia sequuntur, dixit esse genus vel differentiam : et hoc primo ostendamus in genere ubi plura sunt quae sequuntur omnia, ut ens et unum sunt de numero eorum quae omnia sequuntur. Si ergo assignaverimus quod ens sit genus, palam quoniam omnium ens erit genus, quia ad omnia sequitur : eo quod ens prædicatur de omnibus eis : de nullo enim prædicatur genus nisi de suis speciebus : prædicatur enim de uno : ergo unum erit species entis : convertuntur autem ens et unum : accidit ergo per consequentiam rationis de omnibus de quibus genus prædicatur quod ens et speciem prædicari, eo quod ens et unum similiter de omnibus prædicantur : et hoc est inconveniens, quia oportet speciem de paucioribus prædicari quam genus : ergo quod assignatum est pro genere, nullius est genus : ergo nec est genus propositi sive propositæ speciei.

Si autem inspiciendo non ad genus, sed ad generale quod est differentia, id quod omnia sequitur (ut unum et ens) dixit esse differentia et non genus : tunc palam est, quod sequitur ex hoc quod differentia de æqualibus vel pluribus quam genus dicitur : quia tunc differentia prædicabitur de omnibus ut unum secundum quod dicit entis dispositionem de æqualibus cum ente si ens genus dicatur esse : vel prædicabitur de pluribus quam genus, si vere genus ponatur esse ut substantia vel qualitas. Unde si genus omnia sequitur sicut differentia, tunc differentia prædicabitur de æqualibus : si vero genus ponatur verum quod non omnia sequitur, de pluribus genus quam differentia dicitur : et utrumque estinconveniens : quia ex quo genus per differentias oppositas dividitur, utramque differentiam continet ambitu genus.

Inspiciendum est etiam ad modum prædicationis, quod etiam prædicetur in quid, et non in quale sicut denominativum. Unde considerandum si genus assignatum dicitur denominative esse in subjecta specie, velut album adjective et

<--- Page Split --->

non substantialiter, et non ut quid, sed ut quale est in nive : tunc enim interimtur genus, nec est genus quod assignatum est pro genere : genus enim non dicitur nisi de subjecta ei specie, et non dicitur esse sicut accidens in subjecto.

Considerandum adhuc in modum praedicandi in voce sive nomine generis. Inspiciendum est enim si non univocum sit genus speciei, nam de omnibus suis speciebus genus univoce praedicatur. Propterea si non univoce praedicatur assignatum genus de assignata specie, non est quod assignatum est pro genere genus.

CAPUT V.

De interpretatione et constructione generis comparati.

Amplius ex consideratione generis comparati interimitur genus : et primo ex consideratione comparationis duorum ad duo : quoniam aliquo contrario existente generi, et aliquo contrario existente speciei, quæ ad invicem secundum melius et pejus sive vilius comparantur, si tunc ali, quis quod melius est inter speciem et suum contrarium posuit in genus, pejus sive quod pejus est, inter genus et suum contrarium : tunc enim reliquum quod pejus est, accidit per consequentiam rationis esse in reliquo, hoc est, pejus in meliori sicut in genere : et tunc interimitur genus, eo quod contraria secundum melius et pejus sunt in generibus contrariis : quod in moralibus est verum secundum quod bonum et malum sunt in genere secundum genera aliorum existentia secundum hoc quod est melius. Videtur ergo in pejore esse sicut in genere, quod est inconveniens. Videtur quod meliorum specierum sit genus melius.

Comparando autem unam speciem ad duo genera, considerandum si eadem specie ad utrumque genus posuit etiam, et melius æqualiter se habente aliquis ponit

illam speciem in pejus, et non in melius, peccat et non indebitum genus posuit: et sic interimitur genus. Ut si aliquis posuit animam quod motum, hoc est, aliquod motum vel mobile, et in genere mobili existentem. Similiter enim anima eadem est et stabit, et erit mobilis, hoc est, similiter et æqualiter se habet ad motum et quietem. Propter quod si melius est statio sive quies quam motus, tunc oportet animam in genere quiescentis poni magis quam in genere mobilis : et sic peccavit assignans animam in genere se moventis.

Est autem statio sive quies dupliciter Nota quo modo qu modifica cumitur, s simitur, s licet pro r va'ione n va ence, et p perlectic teria mobilis privatio. Consideratur etiam ut finis in quo quiescit motor a movendo et mobile a motu : et sic quies non est privatio, sed perfectio mobilis intenta a movente, et quies melior est motu, et animam melius est quiescere quam moveri a seipsa'. Et est notandum quod contraria omnia participant unam communem naturam generis : et id quod illam plus participat, est ut habitus : et quod illam secundum minus participat, est ut privatio : et id quod secundum plus participat, est melius : et quod participat secundum minus in eadem natura, pejus.

Amplius : quia ex comparatione contrariorum causatur magis et minus simile, propter hoc considerandum ex magis et minus ad genus assignatum destruendum : destruere enim volenti considerandum si genus quidem suscipit magis et minus, species autem assignata (quæ supponitur generi) non suscipit magis et minus, nec ipsa nec id quod secundum ipsam denominative dicitur : tunc palam, quoniam non est genus quod assignatum est pro genere. Cujus exemplum est : quia si virtus (quæ est genus) suscipit magis et minus, tunc etiam ejus species ut justitia : et etiam id quod denominatur ab ipsa

<--- Page Split --->

ut justum, suscipit magis et minus : quia in denominatione est magis et minus, non autem in abstracto dicitur justior alter altero. Si ergo assignatum genus suscipit magis, species autem supponitur generi, nec ipsa nec quod secundum ipsam denominative dicitur, suscipit magis, non erit genus speciei illius quod assignatum est pro genere.

Juxta hoc per locum a majori destruitur genus, et per locum a simili. Si enim inter duo genera comparata ad unam speciem quod magis videtur esse genus, et similiter sive aequaliter videtur esse genus, non est genus, palam est, quod neque propositum (quod assignatum est pro genere) est genus : quia vel minus vel aequaliter propositum videtur esse quam id. Hic autem locus considerationis utilis est et praecipue esse videtur in his in quibus plura videntur in quid predicari de assignata specie, et dubitatur quod illorum sit genus, eo quod illud non sit

demonstratum : quia per rationem ostendentem habemus dicere quod illorum sit genus. Sicut, verbi gratia, de ira in eo quod quid est tristitia et opinio videtur praedicari. Iratus enim in eo quod iratus, contristari videtur propter illatam injuriam, et opinatur quod injuria illata sitei : et ideo in talibus utilis est consideratio ad interimendum id quod videtur esse genus et non est genus. Ex eisdem etiam consideratio est in specie assignata, si ad illud aliquid comparetur quod sit ut species secundum magis et minus et similiter : nam si quod majus et similiter videtur ut species in assignato genere, et non est in ipso ut species in genere, palam est quod sequitur, quod neque assignata species est in illo ut in genere. Capitulando ergo et epilogando dicimus jam satis dictum quemadmodum locis et considerationibus opinandi utendum est ad interimendum genus assignatum.

<--- Page Split --->