CAPUT I.

De considerationibus acceptis a contrariis.

Sic autem determinato problemate do genere per locos intrinsecos, videndum est quomodo idem problema per locos extrinsecos habeat terminari. Considerabimus autem primo in contrarie oppositis dicentes et ponentes primo considerationes destructivas : post constructivas etiam ponemus ad doctrinae sufficientiam. Docemus ergo discernere genus comparatum ad suam speciem, quando species habet contrarium suum. Et deinde ponemus considerationes a contrariis, specie contrarium non habente, dicentes.

Amplius (præter omnia quæ intrinsecus generi sunt adducta ad generis destructionem) considerandum est si ei quod assignatum est pro specie, aliquid sit contrarium. Est autem multiplex hæc consideratio : quia variatur tam inspiciendo in extrema contrariorum, quam etiam inspiciendo in media. Inspiciendo quidem extrema secundum quod sunt in eodem genere, et secundum quod sunt in diverso genere, et secundum quod sunt in uno genere : et sic inspectio in extrema variatur. Primum quidem igitur considerandum si contrarium assignatæ speciei sit in eodem genere cum ipsa specie : quia contraria sunt quæ posita sub eodem genere maxime a se distant. Adhuc autem (quia vera contraria habent fieri circa idem

materiale cui respondet genus) oportet igitur contrarium speciei assignatæ in eodem genere esse, si nihil sit contrarium generi, sed speciei tantum : et si contrarium speciei non est in eodem genere cum specie assignata, non est genus quod assignatum est pro genere.

Consideratione autem secunda considerandum si tam species assignata quam genus habent contrarium. Inspiciendum autem si contrarium speciei sit in contrario genere, sicut est assignata in proposito genere : necesse est enim contrarium speciei esse in contrario genere cum sit generi assignato ad contrarium. Palam est unumquodque eorum quæ dicta sunt per inductionem : et si contrarium specie non in contrario genere, non est bene assignatum genus quod pro genere dictum est inesse.

Rursum si ambo habeant contraria et genus et species, considerandum est in contrario speciei utrum sit in genere, vel genus in genere, ut bonum : bonum enim et malum genera sunt aliorum, præcipue in moribus : quia ad ipsa omnia alia referuntur per prædicationem, et non convertitur. Sunt autem contraria secundum quod in habitibus et actibus accipiuntur. Considerandum ergo si contrarium speciei non est in genere, sed genus sit : si enim hoc non est in genere, sed genus, nec contrarium generi est in genere sed genus : et si assignatum sit in genere existens, est male assignatum : sicut accidit in bono et in malo : neutrum

<--- Page Split --->

enim horum est in genere, sed utrumque est genus.

Deinde considerandum est in contrariis medium habentibus per inspectionem ad media. Considerandum ergo si contrarium alicui et in genere et in specie, ita quod genus et species habeant contraria et contrariorum generum vel specierum est aliquod medium : illorum autem reliquorum nihil est medium : tunc male assignatum est genus. Nam si contrariorum generum est aliquod medium, et contrariarum specierum erit aliquod medium : et si specierum contrariarum est aliquod medium, erit etiam contrariorum generum aliquod medium, sicut patet in virtute et vitio quæ sunt contraria genera, et justitia et injustitia quæ sunt contrariæ species : utrorumque enim est aliquod medium : virtutis quidem et vitii indifferens quod nec vitium nec virtus est, vel bonum in genere : sed potentia est utrumque. Justitiæ autem et injustitiæ medium est quod nec communicativum nec distributivum est. De speciali enim justitia loquimur : et non de generali vel heroica justitia : quia taliter dicta justitia et injustitia medium non habent.

Instantia tamen videtur hujus considerationis : quoniam sanitatis et ægritudinis in corporalibus non est medium : boni autem et mali medium est. Sed hujus solutio est, quod bonum et malum non uno modo sumuntur secundum quod sunt genera in moribus, et secundum quod sunt genera sanitatis et ægritudinis. In moribus enim medium habent in quibus est bonum simpliciter, et malum simpliciter sive per se. Secundum autem quod sunt consequentia ad sanitatem et ægritudinem, non sunt genera, sed transcendentia quæ sunt in omni genere et non in uno genere qualitatis : et sicut in genere logico hoc modo non sunt contraria : sed opponuntur ut privatio et

habitus : quæ medium non habent : et ideo instantia non impedit considerationem. Unde quidam dicunt quod de moralibus contrariis intelligitur, et non de naturalibus. Primum dictum est melius.

Adhuc autem si utraque contraria et genera et species habeant, et utraque habeant media 1. Considerandum est si similiter sive uniformiter ponantur utrorumque media, vel non uniformiter : sed horum quaedam media ponantur per extremorum abnegationem : illorum autem ponantur ut subjectum in extremis, hoc est, per extremorum participationem : quia id quod extrema participant, subjicitur eisdem ut principiis constituentibus ipsum : quamvis hoc non sit necessarium : tamen probabile et ut in pluribus est verum, quod medium in utrisque, hoc est, contrariis generibus et contrariis speciebus sit similiter sive uniformiter, sicut in virtute et vitio, inter quæ est medium per abnegationem : et justitia et injustitia, inter quæ est medium similiter per abnegationem : in utrisque enim horum secundum abnegationem est medium.

Amplius adhuc tertio inspiciendum est etiam ad contrariorum medium : quando enim non est generi assignato aliquid contrarium, sed species assignata habet contrarium : tunc enim tantum non considerandum est ad contrarium, sed ad medium quod est inter contraria, ita quod tunc non tantum contrarium cum contrario debet esse in eodem genere, sed etiam medium quod est inter ea, debet esse ejusdem in eodem genere : et si non, male assignatum est genus : quia in genere in quo sunt summa (hoc est, extrema) in eodem est medium inter ea, præcipue si dicitur medium participatione extremorum, sicut patet in albo et nigro extremis in colore : quia color est unum genus horum mediorum colorum.

Instantia tamen etiam contra hanc

1 Ex quo patet quod duplex est medium secundum Philosophum, scilicet per partecipa-

<--- Page Split --->

considerationem esse videtur : quia egestas et abundantia in vitiis distant a medio : et audacia et timiditas sunt extrema : et fortitudo quae media est, non est in eodem genere cum extremis : cum extrema sint in genere mali, virtus autem medium est in genere boni. Nec videtur esse instantia contra hanc considerationem in media : quia ista est de eo quod habet contrarium in genere. Instantia autem de eodem quod in genere habet : quia egestas et abundantia sunt contraria genera : et ideo dicunt quidam quod instantia est, quae videtur et non est. Et sic ad minus est instantia contra hoc quod dictum est, in eodem genere sunt extrema et medium. Sed intelligendum est quod extrema superabundantia et defectus sunt extrema in malo, et ideo sunt in genere uno : utrumque enim et abundat et deficit a genere boni : quod est in medio. Et hoc modo virtus in medio est, quae nihil abundat nec deficit a medio. Et ideo in bono virtus est extremum non medium. Consideratio autem est de his quae omni modo medium sunt per participationem extremorum, sicut est in coloribus in quibus medium participat genus sicut et extremum coloris : quod non potest esse in egestate et abundantia : quia medium causa est quod cum extremis in eodem genere esse non potest : eo quod in bonum extremum esse causatur ab ipsa mediatione, quae causat abnegationem generis extremorum : et haec est vera sententia instantiae et causa : sed si medium non esset nisi medium et non extremum, sequitur, quod si contrarium haberet species et medium, et genus, non quod in eodem genere esset medium cum extremis : sed quia ab eo efficitur medium per circumstantias et extremum in bono, ideo oportet quod sit in alio genere quam extremum. Medius autem color per ipsam mediationem non constituitur nisi in natura ipsa ejusdem generis et ad speciem determinatur in illa, et ideo oportet quod sit in eodem genere cum extremis.

Et si quis objiciat, quod tunc non est generalis consideratio, Dicendum quod sufficit quod ipsa dialectica sit in pluriribus : et si non in omnibus, tamen generalis est in talibus mediis de quibus dictum est.

Amplius autem inspiciendo ad medium e contrario inductae considerationi : et si genus quidem aliquod contrarium est assignato generi, species autem assignata non est contraria alicui speciei : nam si genus est alicui contrarium, oportet quod species sit contraria eidem in speciem considerato, et ad speciem deducto, quemadmodum virtus et vitia contraria sunt genera, et justitia et injustitia contraria species : et si justitia est virtus, erit injustitia vitium. Unde si genus assignatum habeat contrarium, assignata autem species non habeat contrarium, non est genus quod assignatum est pro genere. Exemplum autem hujus per oppositum : quemadmodum virtus et vitium sunt genera contraria, et justitia et injustitia sunt contraria species : ut etiam hoc modo homo species non habeat contrarium, sicut justitia et injustitia contraria sunt. Similiter et in aliis exemplis consideranti medium esse videtur.

Instantia tamen videtur esse in quibusdam : in sanitate enim et aegritudine, et simpliciter universaliter sanitas aegritudini contraria est. Quædam autem aegritudo species est aegritudinis, nullum habens contrarium in specie : cum tamen sanitas et aegritudo bene sunt assignata genera. Quædam autem aegritudo nullum habens contrarium sicut febris et ophtalmia, quod est oculi apostema. Et intellige quod hæc instantia non impedit considerationem, quia revera contraria genera contrarias habent species. Sed quando species causatur a privatione medii quod genus constituit, tunc non habet nomen nisi in genere, sicut ophtalmia dicitur aegritudo : quia sanitas est medium in complexione et debita proportione compositionis et figurae totius corporis et omnium membrorum, et ophtalmia est so-

<--- Page Split --->

lutio figurae in debita proportione, et febris solutio medii in debita complexione, quod in speciali hoc vel isto non habet nisi genus in quod dicatur haec ut infirmitas aliquo speciali sic dicta : et cum primum habitum sanitatis in toto corpore et medium contrarium non habet secundum quod est in hoc, sed secundum quod est in toto corpore, quia pars in toto et non totum in parte, aegritudo partis solvit medii rationem : quia non omnes istae considerationes a contrariis et mediis destructivae sunt.

Ideo epilogando subjungimus, quod ei qui intendit interimere problema de genere inspiciendo in contrariis et mediis, tot modis qui dicti sunt inspiciendum est : si enim insunt generi vel speciei secundum inspectionem ad contraria vel media quae dicta sunt, palam quoniam non est genus quod assignatum est pro genere.

Construere autem volenti problema de genere, tripliciter considerandum est in istis. Primum quidem si genere non habente contrarium, sed specie habente contrarium, considerundum est si contrarium speciei sit in dicto genere : nam si contrarium est in genere assignato, tunc est medium quod etiam species proposita est in eodem, quia contraria sunt in eodem genere : et sic verum assignatum est genus. Amplius si medium inter contraria speciei sit in eodem genere : quia tunc bene assignatum est genus loquendo de medio participatione extremorum, ut paulo ante dictum est. Rursum tertio modo quando et generi et speciei est contrarium, si contraria species in contrario, et alterum contrarium in altero generi illi contrario : tunc eum palam est, quod sicut contrarium est in contrario, etiam propositum est in proposito : et tunc iterum bene assignatum est genus.

CAPUT II.

De considerationibus acceptis a casibus et conjugatis.

Rursum per locos extrinsecos cognationem habentes cum proposito sicut a casibus et conjugatis, et ea quae similiter se habent ut cognata proposito, quae similiter sese consequuntur, ut casus et conjugata, et interimere volenti et construere problema de genere considerandum : et hoc quidem considerare non est difficile, ut in talibus si nomen est genus in una conjugatione, casus erit genus in casuum coordinatione : haec enim secundum similitudinem unam et eamdem insunt ut genera, ut si justitia est disciplina quaedam vel scientia, vel quod disciplina sit genus justitiae, tunc et juste fieri erit disciplinate fieri : ita quod casus erit genus casus, et in conjugatis erit justus disciplinatus, ita quod sumptum erit genus sumpti, sicut principale genus est principalis. Si autem horum aliquid non est genus sibi coordinati, nec reliquum ullum est genus sibi respondentis in coordinatis secundum casus et conjugata.

Rursum considerandum in similibus secundum proportionem in qua duo ad duo comparantur in his quae similiter secundum proportionem se habent ad invicem, sicut si suave sive delectabile similiter se habet ad voluptatem, sicut se habet perficiens, hoc est, utile ad bonum (hoc est, honestum) et ratio similitudinis, quod utrumque est utriusque effectivum, hoc est, hoc illius, alterum alterius : quia suave est effectivum sive inductivum voluptatis, et perficiens est effectivum honesti, sicut id quod est ad finem, est inductivum finis, ita quod sic ordinetur proportio : sicut se habet suave ad voluptatem in efficiendo eam, sic proficiens ad bonum in efficiendo ipsum : et commutata proportione, sicut se habet secundum ad quartum, sic se habet pri-

<--- Page Split --->

mum ad tertium : ergo si voluptas est aliquod bonum honestum, erit suave aliquod perficiens. Et est destructiva : quia nec voluptas est genus boni, nec suave est genus perficientis.

CAPUT III.

De inspectione in oppositis secundum privationem et habitum.

Similiter autem in generationibus et corruptionibus aliquorum inspiciendum est, ut si aedificare, hoc est, generare quoddam est operari : tunc secundum locum a conjugatis, aedificasse secundum genus est operatum esse. Et eodem modo si discere est reminisci (ut in Menone dicit Socrates, ut dixit Plato) secundum genus, tunc sequitur quod didicisse est recordatum esse secundum genus. Et in corruptionibus similiter. Si enim dissolvi est corrumpi secundum genus, et dissolutum esse est corruptum esse secundum genus, et dissolutio secundum genus est corruptio. Et in generativis et corruptivis eodem modo, quod similiter in his quae dicunt potentiam sive facultaUsus quod. tem ad aliud, et in usibus sive in his quae dicunt usum secundum quod usus est expeditus actus ex frequenter egisse proveniens : et omnino sive universaliter secundum quamlibet similitudinem proportionalem acceptis et se invicem consequentibus : et haec tam interimere volenti problema de genere, quam construere volenti sunt omnia ista consideranda, quemadmodum in generatione et corruptione secundum casus et conjugata jam parum ante diximus. Nam si dissolutivum secundum genus est corruptivum, sequitur quod dissolvi est corrumpi secundum genus, et generatio secundum genus est factio. Similiter autem in conjugatis casibus secundum potentiam sive facultatem et usum sumpta : nam si potentia sive facultas est dispositio secundum suum genus, et si alicujus usus est actus secundum genus, tunc sequitur quod uti secundum genus proprium sit agere, et usum esse etiam secundum suum genus erit egisse.

Inspiciendo autem in oppositis secundum privationem et habitum pro construi et destrui problema de genere. Et ponamus primo considerationes destructivas, et deinde constructivas. Et primo prima destructiva ex comparatione duorum ad unum talis est : si enim id oppositum assignatae speciei duobus interimere est problema de genere. Considerandum est enim si positum est aliud oppositum assignatae speciei, et id quod est oppositum assignatae speciei sit in eodem genere assignato in quo est species assignata, male est assignatum genus quod est dictum esse genus. Privatio enim aut in nullo genere est eodem cum habitu simpliciter aut universaliter, aut cum habitu est in genere ultimo, hoc est, proximo. Cujus exemplum est, ut visus quae est assignata species, est in ultimo sive proximo genere assignato, quod est sensus : caesitas quod est privatio visus, non erit sensus : ita quod sensus de ipsa caecitate praedicatur ut genus, sed vel in nullo simpliciter, eo quod privat formam generis, vel non est in eodem ultimo genere, si privatio relinquat genus et privet formam speciei sicut facit caecitas.

Secundo destructive comparatur si consideretur comparatione duorum ad duo, hoc est, comparatione habitus generis et habitus speciei, et oppositas privationes eorum : et considerandum est si oppositum in genere est oppositum in opposito, sicut propositum in proposito : si enim non sic est, male assignatum est genus. Interimere ergo volenti problema de genere inspectione in privationem et habitum, quemadmodum dicunt, est utendum. Construenti autem sive construere volenti idem problema, eadem inspectione utendum est juxta secundo dictam considerationem, secundum quod opposi-

<--- Page Split --->

tum ut privatio speciei assignatae est in opposito sicut in genere, propositum in proposito est sicut in genere : tunc genus est bene assignatum. Nec obstat quod ante dictum est, quod privatio aut in nullo genere est, aut non est in proximo sive in ultimo : quia ibi dicitur genus generalis forma in natura, quam quoniam est genus, et illam non ponit privatio : hic autem dicitur genus commune a quo non convertitur consequentia sive sit affirmatio et negatio, sive habitus sive privatio : ut si caecitas est insensibilitas quaedam, ita quod sit in ea sicut in genere, sequitur quod visus secundum suum genus est sensus, etc.

sequentis ad positionem antecedentis : et si antecedens est species, et consequens est genus. Nec hic est vis facienda in eo quod bonum genus dicitur suavis, cum non sit vere genus, 'sed commune per prius et posterius dictum de suavi, utili, et honesto, sicut diximus : hoc enim dicimus genus, quod habet modum generis quantum ad consequentiam e contrario factam': quia hoc inest ut genus : inesse autem ut genus terminatur hoc libro.

CAPUT V.

De inspectione in relativis sive ad aliquid.

CAPUT IV.

De inspectione in affirmatione et negatione.

Rursum ad determinandum problema de genere, considerandum in negatione contradictoriorum per consequentiam e contrario factam : quia processus a genere ad speciem non valet nisi negando, quemadmodum in secundo hujus scientiae libro problemate de accidente et simpliciter inesse dictum est, ut si suave sive delectabile est quod sive aliquod bonum sicut genus, ita quod suave est in genere boni, per consequentiam e contrario factam sequitur non bonum esse non suave : impossibile enim est, quod si bonum sit genus suavis, quod aliquod non bonum sit suave. Nam de quibus genus non praedicatur, quinimo removetur ab eis, neque specierum aliqua praedicatur : quia negato superiori secundum totum ambitum suae communitatis, negatur quodlibet inferius ipso. Sic ergo utendum destruenti. Astruenti autem similiter in contradictoriis est perficiendum. Nam si non bonum est non suave sicut negatio genus est negationis, sequitur quod suave sit bonum generis praedicatione : quia si negatio antecedentis sequitur ad negationem consequentis, sequitur positio con-

In ad aliquid autem inspiciendo terminatur idem problema considerandum in assignata specie : nam si species assignata est ad aliquid vere non secundum dici tantum, sed secundum esse : tunc considerandum si assignatum genus sit ad aliquid : nam si species vere secundum esse est ad aliquid, et genus erit ad aliquid, velut patet in duplici et multiplici : duplicis enim est genus multiplex : utrum* que autem horum est ad aliquid : e contrario tamen non videtur necessarium quod etiam si genus sit ad aliquid, quod species sit etiam ad aliquid : nam disciplina (quae genus est) est ad aliquid : grammatica autem (quae est species disciplinae) non est ad aliquid. Sic ergo considerando in relativis oportet dicere.

Sed neque illud quod prius in consiratione dictum est, verum esse videbitur generaliter, quod scilicet si species est ad aliquid, quod genus sit ad aliquid : nam virtus quod bonum (hoc est, species boni) et quod pulchrum sive in genere pulchri et honesti : et virtus est quidem ad aliquid : bonum vero non est in genere ad aliquid, neque pulchrum quae sunt in genere virtutis. Attende autem quod bonum est genus virtutis in eo quod virtus et honestum. Pulchrum autem genus ejus est secundum quod est laudabilium bonorum. Virtus autem est ad aliquid se-

<--- Page Split --->

dum quod est perfectio ad actum. Instantia quæ ponitur, est in his quæ id quod sunt, amborum dicuntur, quæ relativa secundum dici : sed nunquam est instantia contra considerationem in his quæ id quod sunt, ad aliquid sunt.

Rursum ad relative opposita inspiciendo in his quæ secundum esse relativa sunt, utrum ad idem dicantur genus et species : quia si non ad idem dicantur, non est genus quod assignatum est : debet enim ad idem dici species secundum se et secundum suum genus, ut si duplum dicitur dimidii duplum, et multiplex quod est genus dupli, dicitur dimidii multiplex. Si autem non ita multiplex dicatur ad idem, non erit multiplex genus dupli. Amplius considerandum est ad superiora genera : quia si species non ad idem dicitur et secundum se et secundum genus proximum, et secundum omnia illius coordinationis genera generi proxima, male assignatum est genus : quia si duplex est multiplex dimidii cum hoc transcendens vel excedens, sic genus multiplicis erit genus dupli transcendens proportionem dimidii : et sic simpliciter et universaliter sic secundum omnia superiora secundum eamdem coordinationem genera, ad dimidium dicitur.

Instantia autem contra hanc considerationem esse videtur, quod etiam non necesse sit aliquid secundum se et secundum suum genus ad idem dici relative. Nam scientia dicitur scibilis, scibile scientia scibile : habitus autem qui est genus scientiae et dispositio, non sunt scibilis, ita quod dicantur dependentia ad scibile, sed dicunt aliud quod importat dependentiam positione ad actum, quo perficitur positio ad actum. Unde dicitur habitus animae secundum positionem ordinatam ad actum. Et hujus causa est, quia scientia addit supra habitum respectum ad id de quo est : quod non facit habitus, qui non ponit respectum nisi cujus ut subjecti est habitus, et non ponit respectum ad id de quo est habitus ut objecti : et ideo etiam non est instantia, quia

scientia dicit dependentiam ad scibile : habitus autem dicit dependentiam ad rem habentem.

Rursum autem adhuc inspiciendo ad relativa considerandum est adhuc in vere relativis si similiter, hoc est, secundum eumdem casum dicitur species et genus ad aliquid, ita quod secundum casus dicantur similiter, ut si species dicatur alicui secundum dativum, aut alicujus secundum genitivum, aut quomodolibet aliter : nam ut species secundum aliquem casum dicitur ad aliquid, et genus illius secundum eumdem casum dicetur ad idem : et si non, tunc non est genus quod assignatum est pro genere : velut est videre in duplo et in superioribus dupli generibus : illa enim dicuntur omnia secundum dativum ad aliquid, dicitur enim alicui duplum, et alicui multiplex. Similiter autem est ut in relativis secundum dici ad aliquid secundum comparationem ad subjectum, ut in scientia quæ alicujus scientia dicitur : et similiter genera in quibus ut in superioribus est ut habitus et dispositio, et alicujus secundum genitivum dicuntur ut animæ vel hominis.

Videtur autem instantia esse in hoc, quia aliquoties videtur non esse sic. Dicuntur enim differens et contrarium ad aliquid secundum dativum : dicitur enim differens alicui differens, et contrarium alicui contrarium : diversum autem cum sit genus ad differens et ad contrarium, dicitur ad aliquid secundum ablativum : dicitur enim diversum ab aliquo diversum. Hæc instantia non reperitur in his quæ vere sunt relativa : hæc enim secundum eumdem casum referuntur in generibus et speciebus. Differens autem et contrarium et diversum quamvis vere relativa sint, non tamen relativum habent : quia differens dicit, quod aliqua quæcumque differentia differt : contrarium autem ponitur respectu ad extremum : diversum autem est medium inter hæc : et opponuntur eidem : et quia dicunt habitudines et dependentias diversas, ideo referuntur secundum diversos casus.

<--- Page Split --->

Rursum adhuc in relativis est considerandum secundum quod ad convertentiam dicuntur, si similiter (hoc est, secundum eosdem casus) convertantur ea quae dicuntur ad aliquid in specie et in genere : quia si non convertuntur similiter, non est genus quod pro genere assignatum est, velut patet in duplo et multiplici : utrumque enim horum ad convertentiam dicitur ut alicujus secundum genitivum : et sic dicitur idem : alicujus enim dicitur idem, et similiter alicujus dicitur dimidium : quod etiam secundum convertentiam genitivum ad convertentiam dicitur dupli, et alicujus submultiplex quod secundum genitivum ad convertentiam dicitur ad multiplex.

Similiter autem est et in relativis quae secundum dici sunt relativa, ut patet in disciplina et opinione : nam alicujus ut alicujus convertuntur, hoc est, secundum convertentiam dicuntur. Similiter autem disciplinatum, cujus dicitur esse disciplina, et opinatum cujus opinio dicitur esse, dicitur alicujus disciplinae disciplinatum, et alicujus opinionis opinatum. Si vero species assignata et genus assignatum non similiter convertantur in specie et genere, palam quod non est genus unum alterius quod est assignatum pro genere.

Rursus adhuc in relativis considerandum quando ad plures secundum plures casus comparantur : si enim tunc ad æqualia non dicuntur genus cum specie, non erit genus quod assignatum est pro genere. Et similiter enim, hoc est, secundum similes casus, et æqualiter, hoc est, tot modis et casibus genus, quot species ad alium dici videntur : quemadmodum est in dono et datione quæ genus doni est : dicitur enim donum alicujus ratione ejus quod donatur, et alicui ratione ejus cui donatur, et sic dicitur ad aliquid et secundum genitivum et secundum dativum, et datio quæ est genus doni dicitur similiter, et alicujus ratione ejus quod datur, et

alicui ratione ejus cui datur. Est autem denus doni. datio genus doni : nam donum non omnis datio est, sed est datio quædam irreddibilis, hoc est, ejus quod gratis datur et redditio non expectatur. Datio quæcumque datio est, sive sit gratuita, sive spe redditionis facta.

Instantia tamen videtur esse ad hoc : quia in aliquibus non accidit ad æqualia dici speciem et suum genus. Nam duplum dicitur alicujus duplum : superans autem et majus dicitur aliquo superans et majus : et tamen superans et majus videntur genera esse duplici, secundum quod genera hic accipiuntur : quia magis sequitur ad duplum, et etiam superans absque conversione dicitur superans aliquo et secundum quid, hoc est, secundum aliquid in quo excedit : omne enim superans et majus aliquo superat ad aliud superat. Propter quod oportet dici, quod aut non sunt genera quæ dicta sunt dupli : eo quod non ad æqualia et similia specie dicitur genus et species, aut quod non universaliter verum est quod dictum est, quod etiam genus et species ad æqualia et similia dicantur. Et per hoc patet quod instantia non instat : quia duplum dicit comparationem proportionis ad excessum, hoc est, ad id quod exceditur. Majus autem dicit excessum sine proportione : superans autem indiffinite ex parte excedentis, et ideo secundum diversa referuntur ad aliquid. Consideratio est in his quæ secundum idem comparantur in proportione.

Adhuc autem considerandum est in relativis respiciendo ad plures species et oppositas, et ad plura et opposita genera. Considerandum enim si oppositum genus oppositæ speciei : quia tunc etiam propositum genus erit propositæ speciei, ut si est genus dupli multiplex, tunc subdupli erit genus submultiplex : in talibus enim quæ vere relativa sunt, oportet oppositum genus esse oppositæ speciei. Si ergo ponat aliquis scientiam esse idem quod sensum, hoc est, quemdam sensum, ita quod sensus sit genus et scientia

<--- Page Split --->

species, oportebit etiam tunc in correlativis illorum, quod scibile sit quoddam sensibile secundum genus: sed hoc non est verum: non enim scibile sensibile est, cum genus universaliter de specie praedicatur. Quod autem non sit scibile sensibile, sic probatur. Intelligibilium, hoc est, intelligentiarum quaedam scibilia sunt quae non per se sensibilia sunt. Propter quod sensibile non est genus scibilis. Si autem hoc non est genus illius, sequitur quod nec sensus erit genus scientiae. Fuit autem dictum Pythagorae, quod esset sensus genus scientiae, et quod scire omne sit sentire quodammodo.

Utrum autem sensibile sit scibile vel non, sciendum quod sensibile dicitur dupliciter etiam secundum quod sensibile a sensu, et secundum formam et virtutem sit acceptum, et sensibile in sensu acceptum, et secundum hoc dicitur dupliciter ut in sensu secundum actum acceptum, et cum sensu secundum actum facto acceptum. Primo modo sensibile non est intelligibile vel scibile. Secundo autem modo in sensu acceptum est intelligibile: quia universale accipitur in sensu, et secundum sensum notius est prout est confusum in sensibili, quamvis secundum hoc esse quo est in sensibili, non sit intelligibile vel scibile. Tertio modo quo sensibile accipitur, est adjunctum intelligibili per collationen ad nocivum et conveniens, sicut amicum esse vel inimicum hoc quod accipitur sensu: et hoc est æstimabile in brutis, rationale autem in hominibus: tamen in talibus non est magna vis quantum ad præsentem intentionem: quia non utitur hic exemplis istis Aristoteles,nisi ut facilior sit doctrina apud discentem.

Adhuc autem quantum ad terminandum problema de genere inspiciendum in relativis secundum comparationem ad subjecta in quibus sunt. Ad hoc autem talem dabimus trimembrem divisionem, quod etiam eorum quae ad alia dicuntur, quaedam ex necessitate sunt in illis, ut in

subjecto ad quae dicuntur: alia autem sunt circa ista ad quae dicuntur, et non sunt in illis ut in subjecto: alia autem contingit in illis esse aliquando ut in subjecto, aliquando contingit non esse in illis. Exemplum primi est ut habitus et dispositio et mediocritas virtutis, quae in alio nullo possibile est esse, nisi in illis ad quae dicta sunt. Est enim habitus habentis, et dispositio dispositi, et mediocritas omnis quoad nos: et ideo id quod est in nobis, est mensura medii virtutis, et sic ista sunt in illis ad quae dicuntur. Alia autem quae sunt de tertio membro, non necesse quidem esse in eodem subjecto ad quod dicuntur: convenit autem aliquando, sicut scibile quidem et scientia sunt in anima aliquando, et dicuntur scibile et scientia ad invicem: eo quod nihil prohibet aliquando scientiam suipsius habere animam: et tunc scientia et scibile sunt in anima, non tamen sicut relativum in suo correlativo ut in subjecto: potest enim et in alio habere esse eadem scientia quando scibile non est in anima: et tunc non erit scientia in scibili ut in subjecto, sed in alio quam in scibili, quia tunc scientia est in anima quae tunc non est scibile. Alia vero quae sunt de subjecto secundo membro, simpliciter et universaliter non contingit in illis esse ut in subjecto ad quae dicuntur, ut contrarium dicitur ad suum contrarium, et non est in illo: quia contrarium non est in contrario ut in subjecto, nec potest esse: nec scientia potest esse in scibili nisi primo modo solo, si scibile sit anima vel homo sciens et scitum.

Sic autem ista divisione præmissa considerandum si alius in genere ponat ad relativum hujus de aliquo trium membrorum quod non est hujus in veritate: quia tunc interemptum est genus quod assignatum est pro genere. Cujus exemplum est, ut si memoriam secundum genus dixit mansionem, ita quod mansio sit genus memoriae: eo quod, sicut dicit Damascenus, memoria est mansio scibilium specierum et reservatio: omnis enim

<--- Page Split --->

mansio proprie est in manente sive in eo quod manet : quae mansio nihil aliud est, nisi mora manentis, et est mansio circa illud quod manet : cum enim mansio sit alicujus ut manentis : propter quod etiam scientiae mansio est in scientia sicut in subjecto : ergo et memoria quae species est hujus generis quod est mansio et in scientia, quia memoria per diffinitionem est mansio scientiae. Secundum hoc autem non contingit quod memoria sit in scientia sicut in subjecto : omnis enim memoria est in anima ut in subjecto : ergo mansio non est genus memoria. Sciendum autem quod mansio est proprie manentis, servatio est genus ejus in quo est mansio manentis, sicut etiam circumscriptio est actus circumscribentis

et circumscripti. Hoc autem in mansione est magis evidens, quia mansio non est nisi continuata mora manentis in eo in quo manet.

Est autem locus considerationis istius qui dictus est communis ad interimendum : eo quod nihil differt dicere memoriæ genus esse mansionem, aut alius confiteatur quod accidit memoriæ mansionem esse, ita quod insit ei mansio. Nam si quolibet duorum memoria est mansio scientiæ sive ut genus sive ut accidens, eadem aptabitur de ea ratio inductæ considerationis destructivæ : intuetur enim et quod non inest ut genus, et quod non inest simpliciter : et sic hic locus utilis est ad problema de accidente, et ad problema de genere.

<--- Page Split --->