CAPUT I.

De determinatione particularis.

Hucusque a principio secundi hujus scientiae libri dictum est, qualiter destruitur et construitur problema de inesse et accidente, sive simpliciter insit, et non contractum et comparatum accipiatur, sive accipiatur ut contractum et comparatum. Deinceps autem determinandum est de problemate particulari. Et cum duplex sit problema particulare, et particulare secundum rem et particulare secundum modum, et particulare secundum rem et non secundum modum, prius determinandum de eo quod est particulare secundum rem et modum, quod quidem in re particulariter et non universaliter inest, et signum habet particulare per quod particulariter inesse designatur, ut quidam homo currit : et deinde dicendum erit de particulari secundum rem et non secundum modum particularis determinatum, quod est infimum. Adhuc autem particulare secundum rem et modum potest terminari absque hypothesis construendo, sive sit affirmativum sive negativum : potest etiam terminari cum hypothesi destruendo. Primo modo dicamus qualiter particulariter et universaliter positum problema de accidente constr uatur absque hypothesis.

Dicimus igitur, quod si particulariter et non universaliter problema de accidente ponatur, primum notandum, quod com-

munes loci praeinducti ad problema de accidente universaliter posito, sive sint destructivi, sive constructivi, omnes sunt utiles ad terminandum problema particulare : constructivi enim construunt affirmativum, et destructivi construunt negativum. Nam nos universaliter interimentes problema de accidente et universaliter construentes, ut particulare positum idem de accidente problema perimatur. Si enim sit probatum quod omni inest, monstratum est quod et alicui inest : et si monstratum est quod nulli inest, et quod alicui non inest monstratum est. Maxime autem et sic communes loci ad construendum universale et particulare problema de accidente, competentes ad constructionem tam affirmativi quam negativi, sunt loci ex oppositis et casibus et conjugatis. Nam si oppositum de opposito, quia propositum de proposito : aequaliter enim ista et opinabilia et probabilia sunt et in universali et particulari. Si enim omnis voluptas bonum, aeque opinabile est omnem tristitiam malam esse : et si aliqua voluptas est bona, aeque opinabile est aliquam tristitiam malam esse. Et in oppositis privative similiter est sicut in contrariis. Si enim aliquis sensus non est potestas naturalis secundum sensum illum agendi, aeque probabile illi erit, quod aliqua insensibilitas non est in ipso naturalis : et si quoddam opinatum in relative oppositis non est disciplinatum scibile, sequitur aeque probabiliter, quod quaedam opinio non est disciplina : et hoc est per locum a relative

<--- Page Split --->

oppositis. Rursum per locum a contrariis virtute oppositorum ut privatio et habitus sequitur si quid justum est bonum, etiam æque probabiliter sequitur si est injustum malum, et quod injuste est, male est : et si quid delectabile fugiendum, delectatio fugienda per locum a conjugatis sequitur. Secundum hoc autem quod ejusdem loci a conjugatis sunt, et sequitur æque probabiliter, quod si aliquid delectabile in quantum delectabile est proficiens et bonum, erit quædam delectatio proficiens et bonum quoddam.

Quamvis locus a conjugatis videatur habere instantiam : quia non sequitur, album est clarum, ergo albedo est claritas : album est disgregativum visus, ergo albedo est visus disgregativum. Sed intelligendum quod in conjugatis principale et sumptum debent esse secundum formam ejusdem essentiae, sicut albedo color, album et coloratum : et nunquam habet instantiam.

Adhuc in corruptionibus quidem et generationibus sunt loci ad hoc competentes : sequitur enim æque probabiliter, quod si aliquid sit corruptivum delectationis alicujus, vel corruptivum disciplinae est alicujus, sequitur æque probabiliter quod quædam delectatio et quædam disciplina est malum sive de numero malorum. Similiter autem æque probabiliter si corruptio quædam cujusdam disciplinae est de numero bonorum, et aliqua generatio alicujus disciplinae est de numero malorum. Cujus exemplum est, quod oblivisci scientiae qua quis fœda agit, ut furari, vel perdere, de genere bonorum est : quia talia scire malum est. Dico autem de scientia practica, non speculativa. Similiter autem e converso reminisci scientiae qua quidem mala agit, de numero malorum est, sequitur æque probabiliter, quod scire scientiam practicam qua quis fœda agit, de numero malorum. Similiter autem et in aliis similibus et in omnibus talibus simpliciter sive æque

opinabile in universali et in particulari unum sicut aliud.

Amplius etiam ex locis ad universale affirmativum et negativum construendum, adductus est locus sumptus ex magis et minus tractus. Si enim aliqua duo non ex eodem genere comparentur, non secundum magis et minus accidens quod est bonum inesse, et unum eorum sit magis tale vel videatur esse, aliud autem sit ita quod nihil sui generis sit tale, ut magis quædam disciplina videatur esse bonorum quædam quam corporalis voluptas, ut si magis videatur quædam disciplina bonum quam voluptas videatur bonum, sic et nulla disciplina bonum sit vel de numero bonorum, sequitur quod nec voluptas quædam est bona vel de numero bonorum. Et secundum quod dicit Aristoteles 1 intelligitur de disciplina practica malorum quae dunatica vocatur, et de voluptate tormentali quae non est naturalis ex genere, nec etiam ex specie, sed vocatur in x Ethicorum ægritudinalis : de his enim intellecta consideratio est generalis. Ex similiter autem et ex minus videtur inesse eodem modo, et erit construere problema particulare tam affirmativum quam negativum. Ex similiter quidem acceptis considerationibus erit utrumque facere et interimere et construere : ex minus autem sive a minori vel construere tantum, et non destruere : quia a minori valet argumentum affirmative tantum et non negative : si enim sic se habet potestas ad bonum, et disciplina quædam potestas est : est autem quædam potestas bonum in politica, sequitur quod erit etiam quædam disciplina bonum : et hoc est construere a simili. Si autem nulla potestas bonum, hoc est, minus videatur potestas quædam bonum quam disciplina videatur esse bonum, si nulla potestas sit bonum cum videatur minus, non erit necesse propter hoc quod nulla disciplina sit bonum : quia a minori non valet negando. Manifestum ergo quoniam

<--- Page Split --->

per locum a minori non erit nisi construere tantum : non tantum autem ex alio et alio genere sumptis et ad idem accidens comparatum aliquibus, et est destruere per locum a minori problema particulare : sed etiam ex eodem genere sumptis aliquibus comparatis ad idem accidens ab eo qui sumit : quod maxime videtur esse tale in illo accidente, et non inest ei accidens : tunc enim sequitur quod nec inest ei cui minus videtur inesse. Ut si positum sit ab aliquo respondente, quod quaedam disciplina est bonum : tunc accipitur disciplina quaedam quae maxime videtur esse bonum, ut prudentia quae maxime videtur bonum, ut ostendatur quod prudentia quae maxime bonum non est bonum, sequitur quod nec aliqua alia quae minus bonum esse videtur, erit bonum : quia si alicui magis videbatur inesse, et non inest, sequitur quod nec cui minus videbatur inesse, inerit : sunt autem disciplina et prudentia ejusdem quod est virtus intellectualis.

Id autem quod est dictum, quod locus a simili sit constructivus et destructivus, videtur habere calumniam, quia videtur quod non universaliter convenit destrui vel construi per locum a simili : non enim universaliter sequitur, si a et b similiter se habent ad c, si a est genus c, quod b similiter sit genus c, quia non contingit plura esse genera ejusdem. Similiter non sequitur, si a et b ordinantur ad c, si a est diffinitio ejus quod est c, quod b sit diffinitio ejusdem : quia non contingit plures esse diffinitiones ejusdem. Sed ad haec respondetur, quod revera locus a simili in praedicatis essentialibus non est constructivus, sicut objectum est, sed in accidentalibus. Objiciunt tamen quidam dicentes, quod si a et b similiter ordinentur ad c, si a non est diffinitio, nec b erit diffinitio : ergo a consequentia a contrario si b est diffinitio, et a est diffinitio, non valet : quia consequentia e contrario non tenet in contrariis, nisi in praedicatis essentialibus et essentialiter ordinatis, ut si albedo color, illud quod non color, nec

albedo. Si autem quaeratur qualiter problema particulare terminetur in hoc tertio cum particulare sit in universali, et ex ipso terminetur, ut praedictum est : vel a signo particulari quod non opponitur universali, et particulare secundum rem, et hoc opponitur universali et inhaerenti et fundatur in natura accidentis contracti, de tali particulari hic loquimur : et ideo cum accidente contracto in eodem libro determinatur.

Amplius quod ex hypothesi probare contingit : et si alicui inest accidens, quod sequitur per hypothesis em et omni inesse : et si cui non inest, sequitur nulli inesse : ut hominis alicujus anima videtur esse immortalis, sequitur per hypothesism et alias aliorum animas hominum esse immortales. Si autem detur quod hujus hominis anima non sit immortalis, sequitur ex hypothesis, quod nec aliae hominum animae sunt immortales. Si ergo aliquod accidens positum est inesse alicui, ostendendum est ab opponente quando alicui non inesse, et hoc ab opponente per hypothesis sequitur nulli inesse. Si autem a respondente positum est alicui non inesse, et hoc ab opponente per hypothesism destrui debeat : tunc ostendendum est ab opponente, quoniam inest alicui : nam si per hypothesis consequitur tamen inesse, et per hoc destruitur particulare negativum alicui non inesse.

Palam ergo ex dictis est, quoniam qui in terminatione problematis particularis hypothesi utitur, facit de particulari problema universale : quia confitetur sicut est in uno, ita esse in omnibus aliis : vel sicut non est in uno, ita nec esse in aliquo aliorum : et sic qui particulariter concedit aliquid inesse vel non inesse, probabit universaliter oportere confiteri, eo quod uni et omni similiter probat : dicit enim, quod sicut est in uno, ita est in omnibus aliis.

<--- Page Split --->

CAPUT II.

De determinatione indefiniti.

Cum autem indefinitum est problema secundum rem et modum, ita quod signo universali nec particulari determinatum est, sed infinite se habet inter duo, ad neutrum autem est determinatum, uno quidem modo destruere contingit sive sit affirmativum sive negativum. Infinitum autem dico, ut si dixerit voluptatem esse bonum, nihil addens ad terminandum subjectum quo trahatur ad standum pro particulari vel universali, ut si dixerit voluptatem non esse bonum negative : destruitur autem id uno modo tantum, et ut verificetur in particulari : si enim dixerit voluptatem indefinite vel aliquam voluptatem esse bonum, si debeat interimi propositum, ostendendum est quoniam nulla voluptas bona. Similiter et si dixerit infinite voluptatem non esse bonam, vel particulariter dixerit aliquam voluptatem non esse bonam, si debeat interimi propositum, ostendendum est quoniam omnis voluptas bona : quia alicui non contingit interimere problema infinitum, nisi per suum contradictorie oppositum. Si enim ostenderimus ad interimendum infinitum, quoniam est quaedam voluptas bonum, vel quoniam est quaedam voluptas non bonum, nondum per illud interimitur propositum : quia subcontrarie in contingenti materia in qua predicatum accidens potest esse vel non esse, possunt esse simul verae. Palam ergo, quoniam tale problema dicitur opponens interimere uno modo et per contradictorium.

Construere autem contingit dupliciter : sive enim particulariter sive ostenderimus omni vel nulli inesse, vel alicui inesse vel alicui non, constructum est infinitum problema, ut patet exemplis Philosophi. Notandum, quod in decursu syllogistico infinitum comprehenditur sub particulari, eo quod nullam circa subjectum ponit

quantitatem, ita quod possit esse decursus syllogisticus circa infinitum sicut circa particulare : tamen in problematibus specialem habet terminationem : quia in hoc differt a particulari, quod particulare dicitur esse determinatum secundum esse et rationem et signum : infinitum autem determinatum est in partem secundum rem, non tamen secundum rationem quae signo demonstretur : et quia sic differunt, habent etiam differentes doctrinas suae terminationis. Sic ergo terminandum est problema infinitum.

Est autem adhuc determinata positio respondentis per aliquam determinationem subjecti per modum multiplicationis restringentis subjectum, et videndum est qualiter talis positio et construi et destrui debat ab cpponente. Determinatam autem dico, ut si ponatur alicui uni voluptati inesse quoniam bonum (hoc est, si dicatur aliqua una voluptas esse bona) et aliqua non esse bona : et sic tunc dupliciter destrueretur propositum: sive enim ostendatur, quoniam nulla voluptas est bona : interemptum erit propositum : quia haec una voluptas bona ratione determinationis repugnat ad omnem si una ponatur formaliter : quia tunc tantum valet, quantum unica ratione praedicati quod subjecto affirmative redditur, et repugnat ad nullam et omnem voluptatem bonam. Si autem per duo determinet et per unam et per dictionem exclusivam tantum vel solum sic, una voluptas tantum est bona : tunc hanc positionem multipliciter erit destruere, quia plures quam duas habet causas veritatis : si enim ostenderimus quoniam omnis voluptas est bonum, ut Epicurus dicit, sive quoniam nulla voluptas est bonum : sive ostendamus plures voluptates esse bonas quam unam, semper interimentes erimus propositum : et sic interimitur quod determinatur cum dictione exclusiva : dupliciter autem determinant cum una sive dictione exclusiva. Positione autem aliqua ad hoc autem determinat plus quam per tria determinetur specificando et sub-

<--- Page Split --->

jectum et universali et dictione exclusiva, ut si dicatur sic, quoniam prudentia una sola virtute moralium est scientia, quadrupliciter contingit interimere : ostenso enim quoniam omnis virtus est scientia, ut dicit Socrates, vel ostenso quod nulla virtus est scientia, vel ostenso quod aliqua alia est scientia, ut justitia quæ est in rationabili parte animæ sicut et prudentia propter scientiam destruendi vel communicandi, vel si monstratur quoniam eadem virtus quæ est prudentia non est scientia, quolibet istorum modorum interemptum erit quod prudentia una sola virtutum est scientia.

Utile autem est et idoneum et abundantem facere opponentem, et in singula inspicere quæ sunt subjectorum partes subjectivæ, quibus et subjectis aliud dicitur universaliter inesse, vel non inesse : quia hoc ad constructionem particularis utile est.

Amplius autem in prædicato quod inesse dicitur, inspiciendum in generibus prædicati in quorum aliquo prædicatum continetur, et utile est hoc componenti et dividenti prædicata quæ insunt secundum species usque ad individua, sicut prius dictum est in hujus scientiæ libro in quo de universali problemate secundum inesse dictum est : nam sive omni dicatur inesse affirmative, sive nulli negative, opponente vel ea proferente per quæ probatur universale affirmative

vel negative probandum, necesse est respondenti universaliter confiteri inesse affirmative, vel universaliter non inesse negative, aut quod ferat instantiam in aliquo in quo non sit, sic universaliter proponatur.

Amplius id quod inest ut accidens, utile determinare per subjecta in quibus et qualiter insit, ut determinetur tempore et numero, ut sic videatur si secundum nullum horum est in subjecto, quæ sunt specie et numero sub accidente ipso. Hujus exemplum, ut si probare velimus quoniam tempus non movetur neque est motus, ut quidam dixerunt, valet opponenti inspicere in prædicatum, et dividenti quot sunt species motus. Nam si nihil horum quæ sunt species motus inest tempori, manifestum est quoniam tempus non movetur nec motus est. Similiter autem si probandum sit quod anima non est numerus, ut dixit Plato, valet hoc opponenti dividenti numeros in species, in quibus omnis numerus continetur, ut quoniam omnis numerus aut abundans, aut perfectus, aut diminutus. Nam si anima nullus istorum est, palam quod sequitur, quod non est numerus : et sic interemptum erit problema. Problema igitur de prædicato quod est accidens per hujusmodi locos, ut dictum est, et ex similibus his erit argumentandum, et caetera.

<--- Page Split --->