TRACTATUS I

CAPUT II.

De electione per inspectionem ad eligibile et eligentem, et eligibile subjectum sive formam, etc.

Primum ergo intelligendum est, quod non dabimus maximas 1 de praeminentia eligendi ad non eligendum : quia haec plurimum habent differentiae distantiam : sed primo dabimus maximas ostendentes differentiam eligendi ad indifferenter se habens ad eligendum vel fugiendum : vel cum electio non sit finis, sed eorum quae sunt ad finem, possunt dari considerationes sumptae ex ipso eligendo, vel ex fine ad quem respicit electio. Respiciendo autem ad ipsum eligendum ponamus primo maximas quae omnibus notae

sunt, et in quibus subtili consideratione non est opus.

Considerando ergo bonum eligendum in se damus hanc maximam, quod id quod est diuturnius, est magis bonum secundum hoc eligendum. Comparando autem bonum eligendum ad nos damus istam, quod id quod certius est bonum, quoad hoc est magis eligendum, quam id quod est minus certum vel minus diuturnum. Iste ergo sunt duae considerationes in suis maximis determinatae inspiciendo ad eligibile in se consideratum et ad nos comparatum. Sunt autem aliae maximae per inspectionem ad eligentem et non ad eligibile acceptae : et sic accipiuntur septem maximae vel una ex sepetem constans.

Prima quidem est, quod magis eligendum est, ubi prudens eligit : quia prudens est, qui cum ratione agendorum habet prudentiam. Secunda est, quod id est magis eligendum, quod eligit vir bonus : quia bonus est cum virtute dispositus, ut in magnis Moralibus dicit Aristoteles, et qui non solum dicto, sed etiam facto probat per amorem honestorum verba et electiones suas. Tertia est quod lex recta praecipit eligendum : lex enim recta, ut dicit Tullius, est jus scriptum praecipiens justum prohibensque contrarium. Et ideo lex recta nihil praecipit agere nisi justum et honestum. Quarta est, quod studiosi dicti circa singula magis dicunt eligendum in eo quod tales sunt, magis eligendum : studiosi enim sunt optime boni et circa singula sunt optimi, circa singula studiosi : et his credendum est, quia experientia et affectu loquuntur. Quinta est, de unoquoque de specialiter eligendis in hoc vel in isto, hoc est, quod in unoquoque genere negotii vel artis praecipiunt esse eligendum, ut ad navigandum nauta sciens, ut Calypso, et sic de aliis. Sexta, in generibus bonis ad vitam ordinatis, ut quaecumque plures dicunt eligenda : et hoc diversificatur in

<--- Page Split --->

plures vel omnes, ut dicunt in medicina quæcumque plures vel omnes medici : quia plures vel omnes sunt experti plus quam unus. Septima est, quæcumque omnia entia appetunt : et hoc est de 'bono divino : omnia enim appetunt bonum divinum, et propter id agunt quidquid agunt. Hoc autem est esse secundum quod fluit esse a causa prima : hoc enim est simpliciter bonum in quantum est causa prima, et unicuique optimum in quantum a causatis est participatum. Hæ considerationes sumuntur ex parte eligentis. Eligens enim per exémplum est ratio et regula electionis debite. Aut igitur regula est habita a regente in ipsam electionem, aut regula quam eligit universaliter vel particulariter. Si universaliter : aut secundum virtutem intellectualem, vel moralem : et primo modo est prudens, secundo modo bonus. Si autem regula informante electionem ipsius : tunc est lex juxta. Si autem est regens electionem per exemplum particulare : tunc sunt studiosi, et circa singula dicti : et hoc exemplum vel est in uno vel in pluribus ut plures vel omnes. In eligibilibus enim magis imitandi sunt plures vel omnes quam unus : et si est in bonis divinis, tunc regula electionis sunt omnia.

In talibus autem quia electio regitur alio quodam eligente vel docente quid oportet eligere et non illud, ideo in talibus oportet ducere prudentem et virum bonum et studiosum circa singula, et ducere ad quidquid (hoc est, ad omne) quod fuerit utile, quod dicendum est, et debere eligi ad exemplum vel dictum ipsius in communi, cum sic est differentia. Item hoc simpliciter et universaliter melius est et magis eligendum, quod dictum est eligi secundum meliorem disciplinam, ut quod præcipit eligi disciplina scientiæ virtutis heroicæ, alicui autem eligibilius : et id magis est eligendum quod est eligendum secundum disciplinam propriam, ut fabro quæ fabrilis, et politico quæ præcipit civilis. Quare opor-

tet inspicere eligentem contradictiones eligibilis vel boni et essentiales et accidentales. In essentiales quidem in eas quæ sunt boni secundum causam.

Respiciendo ergo necessarium sive substantiam boni eligibilis, magis est eligendum quod in genere boni est fixum et stans secundum substantiam in hoc genere quod est bonum, quam id quod non secundum substantiam est fixum quid in genere boni, ut justitia est bonitas fixa et stans in genere boni ut bonitatis species, et est bonitas (ut in magnis Moralibus dicit Aristoteles) magis eligenda justo : et dico justus quod est opus justitiæ, vel effectus. Et ratio electionis est, quia hoc quod est justitia, secundum sui naturam est in hoc genere quod est bonum : illud autem quod est justum sicut actio vel effectus, non est in eodem genere, sed in genere actionis, et potest esse non bonum simpliciter, ut justitiæ opus quod est damnatio vel punitio. Aliquando non bonum est eligibile, ut si dicatur quod justus, ut homo justus : sed hoc non est ita evidens. Et tunc ratio electionis est : quia justitia est causa justi : et causa est magis eligibilis causato. Et quod non sit essentialis in bono sicut in genere, patet : quia sicut albus homo non est quid in genere coloris, quia non est color : ita justus homo vel justa actio, vel justitiæ effectus non est bonitas, sed bonum per informationem boni : non enim secundum prædicationem in recto factam dicitur hoc genus, ita quod genus recte prædicetur de ipso quod non est in genere essentialiter sicut quid ipsius generis. Unde albus homo non est color. Similiter autem est in aliis respondendum.

Est autem in conditionibus essentialibus : (cum enim bonum dividatur propriis differentiis in bonum propter se, et in bonum propter alterum) sicut sanum esse in habitu sanitatis magis eligendum, quam exercitare vel deambulare, quod fit propter sanitatem inducendam, ut motu corporis evacuetur et descendat humor

<--- Page Split --->

ab ore stomachi : sanum enim esse propter se, exercitari autem eligitur propter aliud. Et sic propter se dicit privationem relationis ad ulteriorem finem : et hoc potest esse dupliciter : et similiter in genere ordinis ad finem in illo ordine intentum in quo quiescit motus appetentis et nihil quaerit plus ad habendum finem illum, nisi forte ut conservetur, ut infirmus quaerit sanitatem ut ultimum in motu ad sanitatem. Similiter tamen ut ultimum quaeritur beatitudo, sed illa quaeritur ut ultimum ad quod refertur tota vita.

Adhuc autem dividitur bonum essentialiter in per se bonum, et per accidens bonum. Et per se bonum est, quod intra se habet causam et substantiam quod sit bonum, ut honestum, de quo dicit Tullius, quod sua substantiali vi nos trahit, et sua substantiali vi nos allicit. Hoc enim dicitur de natura sui movens ad eligendum ipsum. Per accidens autem bönum est, quod in se non habet causam electionis, sed in aliquo quodam ad quod ordinatur secundum aliquem modum sequendi ex ipso. Cujus exemplum est, ut amicos justos esse magis eligendum, eo quod est inimicos justos esse : quia amicitia, ut dicunt Aristoteles et Tullius et Theophrastus, fundatur supra virtutem quæ est causa electionis boni amicorum, quod est causa electionis virtutis et honesti. Bonum autem eligere inimicis cum non fundetur supra virtutem, sed vitium inimicitiæ, non potest esse inimicis, sed in alio quod est occasionatum ex ipso. Amicos ergo esse justos per se eligendum : inimicos autem esse justos secundum accidens eligimus, ut quod nihil nos noceant : quod occasionaliter, ex hoc quod justi sunt : quia justus non vult nocere alicui. Hic autem locus eligendi est idem cum eo quod immediate dictum est. Et quod id quod est propter se, magis est eligendum quam id quod est propter alterum. Sed modo quodam differt : quia ille est per respectum ad finem, iste est per respectum ad intrinsecam

boni eligibilis naturam et privationem ejusdem, in eo quod per accidens eligitur. Uterque tamen est per se, vel per accidens. Quia igitur per se dicitur dupliciter, et per accidens dicitur dupliciter. Per se enim dicitur quod opponitur ad propter aliud : et sic virtus non per se eligitur, sed propter habitudinem. Et quod opponitur ad id quod est per accidens : et sic virtus eligitur per se, et non per accidens, sed gratia suiipsius. Similiter per accidens dicitur, quod gratia accidentis, vel ex ipso occasionari intelligitur vel eligitur. Et hoc sic intellecto planæ sunt considerationes.

CAPUT III.

De inspectione causæ boni in generali et speciali secundum quod causa regimen electionis.

Considerandum est in causa boni : tamen in communi in bono causato secundum quod ordinatur ad causam in commune, non descendendo ad hanc causam vel illam. Sic autem causa boni per se magis est eligenda, quam causa boni per accidens. Quemadmodum virtus in eligendo differt a fortuna. Nam virtus est causa bonorum per se. Fortuna autem Bona fortuBona fortunæ sunt ornæ sunt orcausa bonorum fortunæ subjacentium, gana beatigana beatiquæ sunt divitiae, potestas et gloria, quæ tudinis. tudinis. sunt secundum se non bona, sed sunt bona ut organa beatitudinis et condecorantia beatitudinem. Et similiter in aliis si quid aliud est hujusmodi, ut fatum, et casus, et hujusmodi. Similiter autem in contrario per oppositum : nam quod est causa mali per se, magis est fugiendum quam quod per accidens est causa, ut vitium est causa mali per se, et per se magis fugiendum quam casus, vel infortunium, quod est causa mali per accidens, ut paupertatis vel miseriae, quæ sunt mala per accidens.

Et quod simpliciter et per se bonum est, magis est eligendum, quam quod est causa boni particularis et alicui, ut

<--- Page Split --->

sanum fieri vel sanari magis est eligendum quam secari, quod non est causa boni nisi indigenti sectione in quo (nisi fiat) putrescit membrum putridum.

Similiter inspiciendum est in causis specialibus, et post inspiciendum est in formali causa quæ est dans esse et rei naturam propriam : et hoc modo quod natura propria sive naturaliter eligendum est,quoad hoc magis eligendum est,quam id quod non natura sui eligitur,ut justitia quæ natura sui eligitur, est magis eligenda justo quod eligitur ut acquisitum : et dicitur justum et per justitiam communicativam vel distributivam ascitum et adeptum.

Et inspiciendum in causas naturales, non ex quibus fit bonum eligibile : quia talem naturam non habet in quantum est eligibile : sed inspiciendum in diversitatem causæ materialis in qua est bonum eligibile quod melius et prius : ita quod justitia est subjectum boni : et videtur quod bonum est proprium talis subjecti, quia hoc fluit de substantialibus subjecti illius.

Unde hoc modo quod meliori et honorabiliori inest ut proprium, magis est eligendum et melius, quam quod pejoris et ignobilioris est proprium. Est autem melius quod meliori virtute est perfectum,ut melior est virtus regis quam militis, et hominis quam leonis, et Dei quam hominis : unaquæque enim rerum bonum habet secundum aliquod ultimum suæ virtutis. Honoratius autem est quod in demonstratione operum suæ virtutis majorem meruit honorem recipere virtutis præmium : et sic quod inest Deo ut bonum suæ virtutis, melius est et magis eligendum, quam quod inest homini secundum suam virtutem, quæ propria hominis virtus est.

Et melius est quod inest Deo secundum Dei virtutem, quam quod inest homini secundum hominis virtutem : et quod inest animæ secundum animæ propriam virtutem, quam quod inest corpori secundum corporis propriam virtutem. In propriis enim considerandum est : quia

secundum communia quæ in utrisque sunt Deo et homine et anima et corpore, nihil differunt; quia commune non est ratio differendi, sed conveniendi : sed in propriis quæ ex subjecto fluunt, propriis differentiis alterum ab altero separatur, et efficitur melius quod inest meliori.

Aliter autem inspiciendo inspiciendum est in subjectum quoad subjecti principia constituentia ipsum : et sic habet triplicem inspectionem : quia aliquid inest prioribus subjecti principiis et est bonum fundamentale quod inest secundum virtutem primorum principiorum, et est bonum melius quod inest secundum virtutem meliorem construentium subjectum, et est bonum honorabilius quod inest secundum virtutem honorabiliorum principiorum constituentium subjectum. Et exemplum primi in corporabilibus bonis est sanitas, quæ magis est eligenda robore et decore: eo quod bonum fundamentale est et robur et decor: nam hæc etiam sanitas consistit in humidis et siccis prima complexione, quibus omnia membra et humores ex quibus omnia similia membra generantur, constant, quibus turbatis omnia necesse est turbari. Similiter priora esse dicendum est, ex quibus ut primis fundamentis constructum est animal. Robur autem et decor consistunt in posterioribus naturam complexionantibus: nam robur consistit in nervis et ossibus membra dissimilia componentibus: decor autem consistit in membro vel corpore disposito: eo quod decor videtur esse quædam elegans commensuratio componentium secundum decentiam proportionatæ qualitatis et congruentiam corporis.

Si autem quis objiciat, quod secunObjectio. dum hoc melius est quod inest secundum sensibilem, quam quod inest secundum rationalem : quia in generatione prior est sensibilis quam rationalis, ut videtur Aristoteles dicere. Non valet : Solutio. quia rationalis etiam in generatione propinquior est efficienti intelligentiae quam sensibilis. Vera tamen solutio est, quod Aliter.

<--- Page Split --->

in materialibus quæ ex materia educuntur, tenet consideratio. Anima autem non educitur de materia: quia non est corpus, nec harmonia corporis, nec ad harmoniam conveniens, sed umbra quædam et imago intelligentiæ. Hæc autem alibi probata sunt.

Inspiciendum etiam ad finem sicut ad causam: finis enim in omnibus magis eligendus et volendus est, quam ea quæ sunt ad finem: quia ea quæ sunt ad finem, non eligimus nisi ut sunt ad finem: unde appetitor est finis secundum quod appetitus est voluntas, quia voluntas est finis. Et sic quod in Ethicis dicitur, quod electio non est finis, non est contrarium: quia sumitur ibi electio secundum quod est acceptatio rationis ejus quod ex consilio determinatum est. Consilium autem est eorum quæ sunt ad finem. Hic autem sumitur electio secundum quod est actus rationis determinans in his melius, quæ secundum boni rationem comparantur et librantur ad invicem.

Hæc autem considæratio multiplicatur: quia ex quo finis gratia eliguntur et ea quæ sunt ad finem, sequitur quod inter ea quæ sunt ad finem, unum quod ordinatur duum sive duorum vel plurium, magis est eligendum quod fini est propinquius: quia hic in medicinis est bono finis.

Adhuc autem secundum hoc alia consideratio, quod id quod est ad vitæ finem, in quantum vita hominis secundum optimum virtutis est hominis optimum, et magis eligibile, quam id quod est ordinatum ad aliquid aliud sicut ad finem: et hoc modo mollius et eligibilius est, quod ad beatitudinem quæ est totius vitæ finis, contendit et ordinatur, quam quod ad prudentiam quæ est proprie eorum quæ conferunt ad vitam monasticam, vel œconomicam, vel civilem conferendam.

Et iterum inter ea quæ sunt ad finem, magis sunt eligenda possibilia quam impossibilia non adesse: quia sic electio non est de impossibili, sed voluntas, ut

in Ethicis dicitur, sed possibile et impossibile dicitur per quod potest haberi finis intentus.

Amplius autem in effectivis sive efficientibus causis considerandum est : et hoc multipliciter. Uno quidem modo : quia duobus existentibus causis duorum, aliud melius est, cujus effectivum bonum est melioris finis. Cujus enim efficientis est finis melior, et ipsum est melius et magis eligendum. Adhuc autem alia maxima quando duobus effectivis ad duos fines quos efficiunt ex proportione ad suos fines sumpta, quasi immutata proportione plus superat finis finem, quam iste alius finis superet proprium effectivum. Ut verbi gratia, beatitudo quæ est finis, plus superat sanitatem quæ est finis, quam sanitas superet proprium effectivum quod est sanitatis effectivum. Consideratio est, quod tunc sequitur : quia effectivum beatitudinis melius est sanitate, quæ est finis quidam. Hoc autem quod dictum est, quantum sive in quantum superet beatitudo sanitatem, cum tamen superet, et effectivum beatitudinis id quod est sanativum: sanativum autem minus superat quam beatitudo, beatitudinis effectivum: quare multo plus superabit effectivum beatitudinis, sanativum, quam sanitas superet sanativum. Palam ergo quod magis eligendum est effectivum beatitudinis quam sanitas, eo quod plus illud superabat beatitudo quam sanitas suum effectivum.

Argumentum autem a commutata proportione sic formandum est inter quatuor terminos: sicut se habet sanitas ad sanativum, sic beatitudo se habet ad beatificativum : ergo commutata proportione primi ad tertium, et secundi ad quartum, sicut se habet sanitas ad beatificativum, sic se habet sanativum ad beatitudinem: sed beatificativum superat sanitatem, quia beatificativum est secundum animam et ad meliorem finem quam sit sanitas: ergo multo plus superat beatitudo sanitatem : et sanitas superat sanitatem : ergo multo plus beatitudo sanativum, quam sanitas su-

<--- Page Split --->

perat sanitatem. Palam ergo, quoniam effectivum beatitudinis magis est eligendum quam sanitas : quod autem magis eligendum est magis eligendo, multo magis eligendum est minus eligendo. Plus autem eligendum in hac consideratione vocatur, quod magis eligendus est finis eo quod est ad finem, et magis eligendum est quod est ad meliorem finem, ut quod ad finem totius vitae et simpliciter, quam quod ad finem quemdam, et quod magis eligendum effectivum effectivo : sicut se habet beatitudo ad sanitatem et sanitatis effectivum : igitur effectivum beatitudinis magis eligendum, quam effectivum sanitatis : et sicut se habet beatitudo ad beatificans, ita se habet sanitas ad sanativum : sed ita se habet sanitas ad sanativum, sicut se habet beatitudo ad beatificans quod superat illud in bonitate et ratione electionis : ergo sanitas sic se habet ad sanativum, quod superat idem in bonitate et electione : ergo a permutata proportione, sicut se habet beatitudo ad sanam sanitatem, ita se habet beatificans ad beatificativum : sed ita se habet beatitudo ad sanitatem, quod plus superat eam in bono et eligibili, quam sanitas superat sanativum : ergo ita se habet beatificans ad sanativum, quod plus superat ipsum quam sanitas superat sanativum. Primum tamen melius est, et melius probat propositum.

Consideratis autem et sic ipsis causis boni et eligibilis, considerandum est in ipsum bonum causatum quoad ea quae insunt ipsi et quae sequuntur ad ipsum. Dico autem ad ea quae insunt ipsi gratia sui in quantum est bonum. Unde dicimus amplius praeter inducta considerandum esse in ea quae insunt bono, ut de ratione ipsius existentia : quod enim melius est inter bona et honorabilius et laudabilius, magis est bonum et magis eligendum : amicitia divitiis, et justitia est magis eligenda sanitate et robore : nam haec quidem, amicitia et justitia, sunt de numero eorum quae per se laudabilia sunt : ista vero, divitiae, sanitas et robur, sunt de

numero non per se laudabilium, sed propter aliud, in quantum et organa, et in quantum ad per se laudabilia referuntur. Nullus enim honorat vel reveretur vel veneratur divitias propter seipsas, sed propter aliud in quantum et sunt sufficientitiam ut necessitatis fidejussor promittens. Amicitia autem eo quod ipsa per se dulcis, venerabilis et honorabilis

Amplius vero id quod in ipso bono tantum essentialiter est tantum considerandum, sed etiam in consequens ad bonum : quando enim aliqua duo bona et valde in eligibilitate sibi convenientia, et non poterimus per eminentiam unius ad alterum prospicere ex his quae per se insunt eisdem, videndum est quod eorum praemineat ex his quae sequuntur ad ipsa : nam cujus per se consequens est magis bonum, hoc est magis eligendum. Dico autem consequens, quod secundum rationem sequitur ipsum in esse positum et in effectu existens : quod enim sic sequitur ex ipso, proprie est sicut effectus ejus : nobilioris autem causae nobilior est effectus. Hoc autem ideo est, quia consequens quod est magis bonum, magis est eligendum : et si fuit consequentia duorum effectuum mala, tunc cujus consequens est minus malum, magis est eligendum. Cum enim duo aliqua eligenda sunt, nihil tamen prohibet quin difficile aliquid sequatur vel altum vel utrumque in acquisitione ejus. Dupliciter enim trahitur ab eo quod sequitur consideratio : unum enim sequitur ex positione ipsius, et alterum sequitur ut causatum ab ipso : nam posito aliquo in esse, sequitur aliud fuisse prius ipso quod sequitur ex positione, et posterius sequitur aliud ex ipso quod sequitur ex ipso ut causatum ex ipso : praecedens autem sequitur ex ipso ut communiter accidens. Ut si ponas aliquem esse aliquid dicentem ut communiter accidens, sequitur quod antecedenter ignorant ut ne effectus sequitur ex ipso quod posterius fuit. Plerumque tamen melius est id quod posterius sequitur : quia hoc sequitur ut causatum ex ipso. Tamen de

<--- Page Split --->

anterioribus et posterioribus sequentibus sumendum est secundum hanc considerationem utrum vis in quantum ad propositum utilius est. Quod autem dictum est, quaedam esse meliora, et quaedam laudabiliora, et quaedam honorabiliora, in Ethicis sic distincta sunt, quod meliora sunt per quantitatem bonitatis virtutis quae est ex ipsis ad actum, laudabiliora sunt praeconio virtutis digna, honorabiliora autem quibus honor praebetur qui est virtutis praemium in denominationibus et magnificentia collatae dignitatis vel conferenda.

CAPUT IV.

De inspectione ad ea quae insunt bono, ita quod concomitantur ipsum.

Amplius autem terminare problema de accidente per ea quae ut concomitantia insunt eligibili et bono : sicut quantitas discreta in numero bonorum, et sicut voluptas bona ex convenientia cum eligente, et sicut tempus quod est mensurans exemplum hujus. Dicamus igitur, quod plura bona paucioribus in eadem ratione bonis existentibus magis sunt eligenda. Dico autem plura dupliciter : sive plura numero, sive quando pauciora sunt contenta in pluribus tanquam pars ipsorum.

Hoc tamen videtur habere instantiam, non quae impediat considerationem, sed quae rectum intellectum considerationis doceat. Et haec instantia est in pluribus, in quibus nihil est magis eligendum utrumque quam unum : quia in eo quod propter alterum est, non est conditio aliqua qua eligatur, nisi ea . quae est ex eo propter quod ipsum est : et sic unica ratio electionis est in ambobus et in uno, cum tamen duo sint plura uno. Sed haec instantia non instat, quod <consideratio procedat in illis in quibus unum propter alterum, ut sanitas et sanum fieri, ambo non magis eliguntur quam sanitas : cum sanitas causa sit electionis in ambobus,

sicut in uno. Et hoc modo secundum discretam quantitatem non bona, hoc est, duo quae ambo non sunt bona, nihil prohibet magis esse eligenda propter praeminentiam vel praeexcellentiam unius boni, quod inest non bonis : eo quod negetur bonum in ambobus divisim, sed in ambobus conjunctim, propter alterum quod in bono, non facit numerum in reliquo. Cujus est exemplum, beatitudinem et aliud aliquod parvum bonum, vel indifferens, nihil prohibet magis eligendum esse quam justitiam et fortitudinem : quia beatitudo praponderat bonis illorum, et non bonum beatitudini adjunctum non diminuit bonum ipsius. Et propter hoc dicitur in Ethicis quod beatitudo sive felicitas desiderativa est nihil : tamen dicit, quod cum in numero bonorum conjuncta magis eligenda sit. Haec etiam consideratio est referibilis ad circumstantiam temporum, et quod eadem bona cum voluptate, hoc est, in tempore quo voluptuosiora sunt, magis sunt eligenda, quam in tempore quo non ita voluptuosa sunt, vel cum tristitia : sicut frui deliciis in juventute magis quam in senectute, quando non est vigens sensus ad discernendum suave vel amarum, quando voluptates in tristitiam vertuntur.

Et hoc generaliter extenditur, quod unumquodque in tempore quo magis valet, hoc est, magis utile est, magis est eligendum. Cujus exemplum est, quod justitia magis est eligenda in senectute, quam in juventute : quia senum justitia propter stantem aetatem honorantes recipit : juvenum autem justitia stabilis fore non creditur propter juventutis fluxum et motum concupiscentiae. Secundum hoc autem et prudentia in senectute est magis eligenda quam in juventute, quia prudentia stabilis longo indiget experimento, et ideo magis creditur in senectute, et magis recipit honoris prudentia senum, ita quod ducatus et magistratus conferuntur eis. Nemo autem sapiens eligit juvenes esse duces : quia non constat eos esse sapientes secundum quod sapientia

<--- Page Split --->

dicit prudentiae ultimum et virtutem in optimo. Fortitudo autem e contrario magis eligenda in juventute, quia a juvenibus fortia requiruntur opera propter robur aetatis. Unde et Plato in Timaeo de re militari loquens dicit, quod ad rem militarem electa juventus est assumenda. Similiter et temperantia in juventute eligenda est, quia magis juvenes quam senes a concupiscentiis molestantur : et tunc necessarium est temperantia ut refrenetur motus concupiscentiae.

Adhuc autem quod in omni tempore vel in paucioribus temporibus est utile, et secundum hoc justitia magis eligibilis est, quam temperantia et fortitudo : quia justitia in omni tempore est utilis, temperantia autem et fortitudo in juventute tantum. Et hoc intelligendum de justitia et prudentia et temperantia et fortitudine in civilibus et politicis officiis et actibus, et respiciendo ad bonum et eligibilis sufficientiam, magis eligibile est quod omnibus hominibus habentibus nihil altero quod ad hoc cooperatur, indigeremus, quam habentibus id omnibus hominibus adhuc reliquo indigeremus : sicut justitia magis eligibilis est fortitudine civili, quae est in bello contra hostes pro defensione reipublicae. Nam si omnes homines essent justi, nihil utilis esset talis fortitudo civilis, quia nemo moveret bellum contra rempublicam. Si vero omnes homines essent fortes, adhuc necessaria esset justitia in distributione communium et communicatione. Haec igitur in eligibili considerantur concomitantia potius quam consequentia ad ipsum, etc.

nos, vel quoad ea ex quibus sunt motus, et ad quæ istae sunt considerationes. Generatio enim boni et corruptio sunt motus ad esse boni : sumptiones autem et abjectiones sunt motus ab acquisitione boni quoad nos : contraria autem a quibus et ad quæ motus. Simile autem est in motu quoad terminum ad quem generatum simile est generanti. Unde simile est consequens generatum in relatione ad genera vel differentias tales, valde facile est invenire cuilibet. Unde ex corruptionibus boni et abjectionibus et generationibus et sumptionibus et contrariis est boni inspicere rectas rationes eligendorum, quorum consideratio non est de intrinsecis de bono, sed de extrinsecis ipsi bono. Quorum enim bonorum corruptiones sunt magis fugienda, ipsa bona sunt magis eligenda : quia talium corruptiones melius bonum privant, cujus privatio est magis fugienda. Similiter autem in abjectionibus et in contrariis etiam : quia quorum abjectiones magis fugienda sunt, meliori bono destituunt, et hujus abjectio magis fugienda est, quam si minori bono destitueret : et quorum contrarium magis fugiendum, hujus contrarium melius bonum destruit, et ideo magis fugiendum propter ipsum bonum quod abjicitur : et cujus contrarium magis fugitur, melius est et magis eligendum.

In generationibus et sumptionibus e contrario : quorum enim sumptiones et acquisitiones et generationes sunt magis eligenda, magis bonum conducunt vel nobis, vel in esse, et ideo sunt magis eligenda.

CAPUT V.

In quo est inspectio ad bonum eligendum per motum ad ipsum et quantitatem, et a simili cum bono, et a contrariis istorum, et est per locos communes non proprios secundum id quod ante habitum est.

Amplius considerando in motibus ad bonum vel a bono simpliciter, vel quoad

Alius est locus ad idem considerando in ipsum generatum vel adductum per relationem ad optimum quod est habitudo : quod enim summo bono est proximius, magis est eligendum. Dicitur autem proximus summo, in cujusactibus magis est summum bonum : et prudentia magis est eligenda fortitudine, secundum quod actus prudentiae est felicitas civilis : et ideo haec dicitur virtus hominis, et optima virtutum in Ethicis.

<--- Page Split --->

Similiter in consideratione similium, quod similius est bono, melius esse dicitur, ut justitia quam justum magis est eligenda : quia magis similis est bono : cum justitia sit ens fixum et stans in genere boni : justum autem non est tale ens, ut prius dictum est : et ideo simiior est bono quod est genus in moribus.

Et si duo comparentur ad duo, id quod meliori duorum similius est, quoad hoc magis est eligendum : quia hoc informatum est bonitate melioris, quod aliter in bono non esset similis illi. Quemadmodum Ajacem Ulysse quidem dicunt esse meliorem, eo quod in bonis et in heroicis virtutibus similior erat Achilli, qui optimus fuit quam Ulysses.

Instantia autem hujus consimilitudinis quaedam esse videtur, quae non sophisticam fert considerationem, sed ad rectum adducit intellectum : videtur tamen generaliter verum quod dictum est, quod Ajax similior Achilli in eo quod optimus est (hoc est, in virtutibus heroicis) altero quidem, hoc est, Ulysse existente bono, non similiter autem in optimis virtutibus: et ideo consideratio intelligitur de similitudine et in optimis virtutibus, et non in quibuscumque.

Unde etiam in talibus considerandum est si in ridiculosioribus meliori sit simile vel simili, velut simia homini est similior quam equus : tunc enim non sequitur quod id quod similius est meliori sit melius : non enim simia melior est equo et quolibet bruto.

Rursum autem per hunc locum considerandum in duobus comparatis ad unum melius ipsis, si hoc quidem in meliori sit simile bono : illud autem aliud cui comparatur in pejori, sit simile eidem : erit enim melius quod in meliori est simile, quia hoc melioris boni informatum est qualitate.

Habere autem instantiam et in hoc videtur, non quae considerationem impediat, sed quae ad rectum intellectum ducat considerationis : possibile enim est quod Ajax Achilli optimo parum sit si-

milis in optimis. Parum autem dico in paucis esse similem. Ulysses autem Nestori bono minus sit similis in multis et valde. Sed hujus solutio est, quod intelligitur de similitudine in pluribus et melioribus : et sic procedit consideratio.

Adhuc autem instantia videtur esse si hoc quidem comparatorum est simile meliori in pejoribus quae insunt meliori : illud autem aliud comparatorum simile sit pejori in moralibus, ut equus et asino in melioribus asini similis est, et simia homini ridiculosioribus et pejoribus. Sed sicut dictum est, non sic procedit consideratio. Et iste consimilitudines, ut quidam dicunt, sumptae sunt in contracto bono ad quantitatem boni. Sed dicendum quod sumuntur, sicut dictum est in expositione earum.

Consideratio autem in qualitate boni accidentali : tunc id quod nobilius est secundum originem suam, magis est eligendum quam id quod minus est tale, et nobile, quod in origine est alterum ex principiorum et bonorum principio de quo procedit, ut dicit Victorinus.

Adhuc autem in boni acquisitione sive sumptione considerandum est : quia quidquid difficilius est sumere, est magis eligendum. Magis amamus cum habemus ea quae difficile est sumere. Et hujus causa redditur tertio Ethicorum : quia apud sapientes non ponitur difficultas in acquirendo, nisi bonitas acquisiti vincat in bono laborem acquirentis : et ideo difficiliter acquisitum magis eligendum est secundum prudentiam sapientis : et sic intelligitur consideratio, quia aliter electio stulta esset, ut dicitur in Ethicis.

Eodem modo magis est eligendum magis proprium secundum boni considerationem privati, quam quod minus est proprium, sed et alteri debetur : quia proprio in usu posito non contradicitur, sed communi contradicitur.

E contra comparando ad malum id quod est malum incommunius, hoc est, incommunicabilius, magis est eligendum quam id quod communicabilius est ma-

<--- Page Split --->

lum : et prudentia est sive calliditas, quae communicabilius est malum. Et hujus ratio est, quia magis eligendum est id quod nulla difficultas sequitur in processu ad bonum, quam id quod sequitur adhuc difficultas in processu ad bonum : divinus autem cum sit astutus circa ea quae sunt ad finem, difficultatem habet in processu : quia alias virtutes non habet conjunctas sicut prudens : et ista est vera considerationis intentio, et probatur ex sexto Ethicorum.

Amplius autem considerandum in bono naturali secundum excessum, si hoc in bono naturali in isto alio comparatur melius, et eo quod melius sui boni ad meliorem attingit virtutem, et melior est alii, magis est eligendum : quia suum optimum melius est eo quod in altero est suae speciei optimum : et sic melior est homo in naturali bono, quam equus erit : similiter homo melior equo. Et si optimum unius speciei secundum eamdem boni comparationem est melius optimo speciei alterius, sunt etiam similiter, hoc ideo melius erit, ut si optimus homo optimo equo melior, et similiter homo similiter equo est melior.

Amplius autem consideratio in communicatione boni accepti est : acquisitum enim bonum quod acquisitum est, erit vel contingit participari cum amicis velit et cupiat optima, magis est eligendum, quam id quod non contingit participari cum amicis. Similiter illud erit melius bonum, quod volumus ad amicos agere secundum legem amicitiæ, quam ponit Tullius in libro de Amicitia, quod prima lex amicitiæ censeatur, ut pro amicis non nisi honesta faciamus, quam quæ contingit agere ad quoslibet : hæc enim indifferentia sunt ad quoslibet agere cupimus quæ non sunt cordis nostri, volumus secundum veritatem magis bene facere et bene agere ad ipsos, quam ad faciem secundum exteriorem hominemvideri bene facere et bene agere ad ipsos, et non secundum veriätem : propter quod juste agere secundum quod amicitia est in justa

et reali communicatione, ut in IX Ethicorum dicit Aristoteles, magis quam in videri bene facere et bene agere quo utimur ad quoslibet secundum exteriorem faciem communicando, e contrario modo quo ambulamus ad amicos.

Adhuc comparando bonum naturale quod necessarium est, sine quo non salvatur natura, ad bonum morum quod est ex circumstantia bonum, vel bona quæ sunt ex circumstantiis actus et agentis et negotii, et sive bona sunt meliora in bono quam necessarium, et naturalia sine quibus non salvatur natura, et similiter magis eligenda : hoc enim modo melius est bene vivere ex circumstantiis quam vivere naturaliter : et similiter quod est sine circumstantiis bonum; melius est enim simpliciter vivere quam non vivere: Ipsum autem vivere aliquando tempore ægritudinis et aliter indigenti vita magis est necessarium.

Et ideo aliter et aliquando magis eligendum, et aliter ea quæ simpliciter sunt meliora sunt magis eligenda, non simpliciter, et non alicui, nec alii : propter quod non sequitur, quod si aliqua sunt meliora, et propter hoc sunt magis eligenda : philosophari etiam simpliciter melius est quam simpliciter ditari : sed non sequitur quod præ omnibus et magis semper sit magis eligendum alicui indigenti necessariis, quia indigens studere in liberalibus non potest, ut dicit Aristoteles primo primæ philosophiæ suæ, quod omnibus ad necessitatem et ad voluptatem habentibus prius sacerdos in schola intrare concessit ut liberalibus studeret : et ob hoc liberalia studia liberalia dicta sunt.

Et hoc est quod dicit Aristoteles quod bonum ex circumstantia quando jam existentibus necessariis, alia quidem non utilia sed per se et propter se quæsita, alia quædam de partibus honesti, de numero bonorum honestorum existentia : si quis enim ista diligenter consideret, pene in omnibus invenire magis eligendum, quando et alicui bonum quod necessarium est : melius tamen invenire

<--- Page Split --->

simpliciter esse bonum quod est ex circumstantia bonum : et hoc est honestum et propter se eligibilius. Dico autem pene, non propter hoc quod aliqua necessaria sunt meliora his quae sunt ex circumstantiis, sed quod una causa propter quam aliquando necessarium magis eligitur propter fugam sui contrarii quod magis est nocivum : et sic aliquando vivere magis eligitur quam bene vivere, non simpliciter, sed quando per vivere periclitatur bonum ex circumstantia : si enim per vivere illud periclitaretur, tunc esset mors bono et forti tali salute eligibilior, sicut dicit Aristoteles in III Ethicorum.

Amplius eo quod non est ab alio accipi posse, magis est eligendum in eo quod tale, quam quod est posse accipi ab alio. Quale quod secundum rationem eligibilis passa est justitia ad fortitudinem : et est exemplum Platonis in Politicis dicentis, quod justitia politica in republica et causis stare non potest, nisi per actum fortitudinis repellentis hostes hominum : et sic fortitudo habet posse a se, justitia autem a fortitudine : et ideo quoad hoc fortitudo est magis et prius eligenda : et ita quod sine alio prodest, aliud autem sine isto non.

Et magis est eligendum quod sine alio prodest : et secundum est potestas politica sine prudentia non est eligenda, quia imprudens abutitur potestate accepta : prudentia vero quod activus habitus est cum ratione agendorum, sine potestate politica utilis est et eligenda : et ideo magis eligenda quam potestas.

Adhuc autem comparatis duobus rationis et naturalis acquisitionis, unum abnegamus ut reliquum videatur inesse, melius est et eligibilius est illud propter quod ut inesse videatur alterum, abnegamus, sicut est ingenium et studium : abnegamus enim studium et studere ut ingeniosi esse videamur, etc.

CAPUT VI.

De comparatione boni ad absentiam vel praesentiam vel abundantiam ipsius.

Amplius operando bono secundum absentiam de quo dolemus et graviter ferimus : inter illa enim bona cujus absentia vel amissione minus nobis dolentibus et minus graviter ferentibus boni illius absentiam, increpandum est nobis et fortiter increpamus, eo quod minus dolemus de absentia ipsius, hoc est melius bonum et magis eligendum, quam de cujus absentia minus increpamur, eo quod non dolemus de absentia ipsius : quia nisi melius esset, non increparemur ab omni de absentia ipsius. Et ideo hoc magis eligendum : et sumitur ex comparatione boni ad perditionem ipsius juxta boni ablationem de qua prius dictum est. Et similiter hoc bonum cujus absentiam nobis non graviter ferentibus magis nobis increpandum, et increpationes duriores sustinere habemus, eo quod nos graviter ferimus, hoc est melius propter eamdem rationem et magis eligendum.

Amplius bona duo vel plura qua sunt sub eadem speciali ratione, si comparentur ad invicem secundum sui boni virtutem, melius est illud quod attingit boni proprii et speciei virtutem et habet eam, quam id quod non attingit, nec habet eam : quia id quod attingit virtutem, est perfectum : aliud autem est imperfectum. Et si duo comparentur ejusdem speciei bona, quorum utrumque attingit ultimum sua virtutis, melius est quod melius et magis attingit sua virtutis ultimum.

Amplius juxta idem siquidem habet propriae virtutis actum et effectum, et facit bonum illud cui adest ut subjecto, illud autem actum non attingens et effectum non facit id quod bonum, magis eligendum est id quod facit bonum, quam id quod non facit bonum : eo quod non facit propriae virtutis comparationem, est

<--- Page Split --->

destructum et deficiens in seipso : nam, ut dicit Damascenus, nihil nisi deficiens propria destituitur operatione. Probatur hoc a simili : quia in natura calidius est quod calefacit, quam quod calefacere non potest. Et si utrumque illud circa idem facit bonum, tunc a fortitudine actionis discernendum : quia tunc melius inter ista erit quod magis facit bonum, quam illud quod minus facit quantum ad hoc. Et juxta hoc considerandum, si ambo faciunt bonum illud cui adsunt, melius est quod in principaliori bono facit bonum, sicut in virtute heroica quam in virtute morali : vel si facit circa hominem unum circa corpus, et alterum circa animam, melius erit quod bonam facit animam quae movet et regit et continet corpus, quam id quod circa corpus. Iste autem considerationes sunt omnes a multiplicatione vel effectu boni vel actu sumpte, quibus praeminentia boni ab bonum intelligitur a consideratione virtutis boni.

CAPUT VII.

De comparatione boni ad bonum a casibus et usibus et actibus et operibus.

construunt inesse simpliciter : et ideo a talibus considerationes posita sunt in secundo libro hujus scientia, ut quidam dicunt, superiores : et altiores qua proprte sunt in moralibus, secundum quod ordinantur ad electionem, posita sunt hic et non in secundo : quia ad probandum inesse non valent. Et quamvis hic a generatione boni tracta sunt considerationes a corruptionibus et absentiis boni, non tamen tracta sunt a generantibus : et per se generans intelligitur in generatione : per accidens autem generans est infinitum : haec tamen in ista materia parum valent post multiplicationem boni per accidens. Actionem (quae a causa efficiente sumpta est) sequitur considerare in casibus et usibus et actibus et operibus boni. Est autem casus ut sumptum de principali derivatum, ut dictum est, quando est in adverbium inflexum. Usus autem est utilitas ipsius in alio. Actus vero proprium sua forma actionis effectus. Operatio vero dicit id quod est proprium ejus effectum in eo cujus vel in quo est bonum. Unde etiam dividitur in Ethicis in actum et operatum quod airotiAepta in Graeco vocatur, quod sonat operationis intentum ultimum, in quo quiescit operatio causa agentis.

Amplius autem comparandum est bonum ad bonum per locum a casibus et usibus et actibus et operibus boni, quod in praehabitis non fecimus : quia sunt circa bonum magis contractum, ut quidam dicunt, quam praecedentes, considerant sic, ut quidam dicunt. Vel dicatur melius, quod casus et usus et actus et opera sunt circa ea quae a bono derivantur per aliquem modum, praecedentes autem loci sunt circa bonum in se consideratum : in talibus tamen parva vis est : quia cuilibet patere potest de facili, unde trahuntur considerationes et a quibus locis.

Sed hoc notandum est, quod non posita sunt considerationes ab oppositis aliis, nisi contrariis : quia ab aliis oppositis tracta non valent ad electionem, sed

Sic ergo a casibusaccipientibus considerationem, dicimus quod a casibus et usibus et actibus et operibus considerandum est, secundum quod ab illis bonis, quorum praeeminentia consideratur, descendat : haec enim sequuntur se invicem ut conjugata vel casus descendunt ab aliquo : conjugata enim et casualia sequuntur se invicem : ut si quod juste est magis eligendum in actionibus quam quod fortiter, sequitur quod justitia magis eligenda quam fortitudo : et si justitia magis eligenda est, sequitur quod id quod fit juste, magis eligendum sit quam id quod fortiter fit. Similiter autem et in aliis bonis ad invicem secundum casus consideratis.

Amplius si duo comparentur ad idem aliquod quod bonum est : et hoc quidem

<--- Page Split --->

comparatorum sit magis eligendum, quam id cui comparantur illa duo : illud autem reliquum comparatorum sit minus eligendum quam id cui ambo comparentur: id quod magis eligendum respectu illius cui comparantur, quia quod magis est eligendum magis eligendo, etiam magis est eligendum minus eligendo. Sed etiam juxta hoc sumitur alia consideratio etiam, quod si duo aliqua sint comparata ad alterum et ambo magis eligenda quam tertium, sed unum plus excedit ipsum et alterum minus, erit magis eligendum quod respectu illius magis excedit, et sic magis eligendum respectu illius, hoc est, quod excedit plus in boni quantitate, quam id quod minus excedit, et ideo minus eligendum. Aut si aliquid est in bono majus majori, est etiam majus minori. Juxta idem etiam sumitur alia maxima, quod si aliqua duo bona inaequaliter in uno aliquo entia tertio, sicut magis apud sapientem eligendum, quod magis respectu illius eligendum est, similiter est eligendum. Et hoc differt a praecedente : quia illud refertur ad eligibile, id autem refertur ad eligentem.

Amplius de multitudine et incremento boni est, quod cujus superabundantia est boni, ut amicitiae in actibus et effectibus, magis est eligendum, quam pecuniae, cujus superabundantia non est bonum. Quamvis superabundantia et egestas circulatae ad medium virtutis causent vitium et fugant, tamen in bonis superabundantia in operibus et affectu et possessione bona est et eligenda, et ideo magis eligenda superabundantia amicitiae in actibus et affectibus, quam pecuniarum. Dico autem in operibus et affectibus : quia superabundantia in numero amicorum non eligenda, ut dicitur in Ethicis. Et juxta hoc sumitur alia maxima, quod hoc est magis eligendum in bonis, cujus magis eligit quis sapiens causam esse : quia gloria vera est in hoc quod quis est causa boni et magis boni : ut quis eligit se magis esse causam amicorum quam pecuniarum, eo quod hoc magis est natu-

ralis boni : quia dicit Aristoteles quod boni naturalis est philanthropia, quae naturalis amicitia ad homines perficitur, cum quis efficitur causa amicitiae.

Amplius incrementum quoddam fit ex genere boni ex appositione boni ad bonum : et ideo considerandum est, quod si idem appositum fuerit alicui, quod totum facit bonum vel magis bonum : tunc illud cui tale appositum fuerit, magis est eligendum quam cui tale non est appositum, vel appositum magis eligendum quam illud cui apponitur.

Cavere tamen oportet in hac consideratione, ne protendatur ad omnia quocumque modo sibi apposita. Si vero altero appositorum utitur communiter secundum substantialem actum artis vel officii sui, et alterum illi appositum quolibet modo est cooperativum illi et quasi adminiculans in aliquo non principali : reliquo autem utitur, et non est cooparativum in secundario, sed usus ejus est in principali : tunc non tenet consideratio vel maxima. Cujus exemplum est, ut si in fabrili lignaria arte quaeratur, utrum serra apposita cum falce, hoc est, instrumento falcante et dolante, magis eligenda sit ? patet statim quod sic : non tamen ex hoc sequitur, si serra in arte lignaria apposita falci et dolabro, si dolabrum magis eligibile est, quod simpliciter serra in ista arte falce et dolabro magis sit eligibilis, sed potius e converso : quia faber lignarius falce defalcante utitur communiter in omnibus, eo quod omnes figurae quas inducit in ligna, figurae sunt incisionis : sed serra non vocatur nisi in quibusdam dividentis adminiculum. Intelligenda est autem consideratio in his in quibus appositum perficit secundum boni rationem actus ejus cui apponitur, quod non facit serra apposita dolabro falcanti ligna.

Rursum juxta idem consideratio est, quod si aliquid de numero bonorum alicui minori bono appositum, totum facit magis bonum, in ejusdem boni ratione facit quod totum est magis bonum, et

<--- Page Split --->

melioris bonitatis quam prius fuit, id erit magis bonum quod apponitur, et magis eligendum : et sic sanitas magis est eligenda decore : quia id cui apponitur sanitas, facit in meliore et majori bonitate, quam decor faciat id cui apponitur decor.

Similiter autem considerandum est in bono a boni ablatione : si enim aliquid est, quo ablato ab aliquo, quod restat, est minoris bonitatis, non intensione, sed secundum speciem alterius bonitatis inferioris : sequitur sic, quod id quod magis est, magis eligendum est quam id cui apponitur. Cujus exemplum est in rationali, quod appositum sensui facit sensibile melioris bonitatis, et ablatum facit illud idem bonitatis inferioris : ergo rationale melius est sensibili. Aliter autem consideratio falsa est : quia beatitudo est magis eligibilis apposito etiam numero bonorum, quo ablato minus est eligendum : non tamen ablatum et appositum magis est eligibile quam beatitudo.

niis hominum in laude : et ideo nullo consciente illud cum faciente, non festinaret inesse : quia non cognosceretur, et non laudaretur. Dico autem festinare id quod propter gloriam fit, quia gloriatio calcaribus festinat et incitatur ad festinandum. Unde Ovidius,

Excitat auditor studium, laudataque crescit Virtus, et immensum gloria calcar habet.

Juxta hoc autem alia accipitur maxima, quod si duorum relatorum ad finem, hoc fit propter se et propter gloriam civilem (quæ non est vana nec mala), illud autem reliquum bonum fit propter alterum : illorum tamen melius est, quod est per se eligendum : quodcumque enim est magis propter se honorandum, hoc quidem est melius et magis eligendum. Honorabilius autem erit, quod per se est bonum, ita quod nihil aliud esse debeat per ipsum acquisitum : cum enim dicitur aliud esse bonum propter aliud, per hoc ipsum quod est propter aliud, diminuit rationem boni.

CAPUT VIII.

De considerationibus eligendi relati ad finem.

In considerationibus et regulis eligendi boni, quæ trahuntur ex ipso relato ad finem, considerandum : quia si unum quidem sit bonum propter se, quia sibi per se est finis in bono : alterum autem boni rationem habet, eo quod ad gloriam, sicut in corporalibus bonis sanitas est magis eligenda decore qui propter gloriam desideratur, cum sanitas desideretur propter seipsam. Diffinitio autem faciens cognoscere id quod est propter gloriam, et non gloriae diffinitio est, quod nullo consciente non festinat inesse : gloria enim, ut dicit sapiens, est clara cum laude notitia, ut est dictum Augustini. Tullius autem dicit, quod est late patens præconium, vel ore multorum celebrata laudatio. Et ideo patet quod id quod fit propter gloriam, quaerit innotescere præco-

Amplius in considerationibus boni per se et propter alterum, dividendum est per distinctionem quoties (hoc est, quot modis) quod eligendum est, dicitur, et quot modis dicitur eligendum aliorum finium gratia ad quos refertur : et verbi gratia, videtur eligendum gratia aut expedientis sive delectabilis, vel boni (hoc est, honesti) quod est secundum se bonum, vel delectabile quod est ex convenientia conjunctionis cum eligente bonum : nam quod ad omnia hæc vel ad plura est utile sicut causa boni, magis eligendum, sicut dicit Tullius de amicitia super virtutem fundata, quæ per se bona est et multam habet delectationem et utilitatem adjunctam : et hoc magis eligendum quam quod non est sic utile ad omnia vel ad plura.

Si autem aliquod bonum est, quod eadem causa utrisque bonorum comparatorum insint : tunc considerandum est utro vel uter magis hæc insunt inter duo vel plura comparata, et utrum sit delecta-

<--- Page Split --->

bilius vel melius, hoc est, honestius vel expedientius sive utilius : quia hoc erit magis eligendum.

Rursum juxta hoc accipitur consideratio, quod id duorum bonorum vel plurium quod propter melius est et quod concluditur ad ipsum, magis est eligendum. Si autem non includeret illud melius propter quod inest, non teneret consideratio, sicut melius est quod est propter virtutem, quam id quod est propter delectationem corporalem. Similiter autem per contrarium est in fugiendis : nam magis fugiendum est quod impedit virtutes, ut aegritudo quaimpedit actum virtutum exteriorem : quia magis fugienda est quam fœditas qua est in ablatione decorum corporalium : nam voluptatis qua est ex corpore vel ex virtutum actibus exterioribus, prohibentior est aegritudo quam fœditas.

Amplius hoc modo contingit ex similitudine monstrare eligendum magis vel minus eligendum et fugiendum quod positum est : minus enim eligendum est quod aliquis sapiens et eligit aliquando et fugit aliquando, quam quod eligen-

dum est tantum et non fugiendum : quia hoc similius est bono et eligibili, et substantialiorem habet rationem eligendi.

Epilogatur ergo dicendo comparationes boni contracti et comparati qua sent eligendorum ad invicem comparatorum, et qualiter facienda sunt comparationes eligendorum, et secundum quas maximas, jam satis dictum est. In his autem nullum dubium est : quia omnes intelliguntur non simpliciter, sed quoad hoc quod considerandum, unum est melius alio : et est superfluum disputare de talibus, et disputationes sunt ad nihil utiles. Penes autem quid accipiantur, facile elicitur, et si tituli capitulorum ad invicem comparantur, et videatur secundum quid diversum singulae considerationes sub uno communi titulo convenientes accipiantur : quia ex hoc procedit considerationum multiplicatio. Et sunt adhuc multo plura, qua? in talibus considerari possunt : sed haec satis ex his qua? dicta sunt, possunt intelligi et de facili considerari, etc.

<--- Page Split --->