CAPUT I.

De determinationis ejusdem problematis per tocum a disparatis.

Sic autem determinato problemate de accidente sive inesse ut accidens per inspectionem ad intrinseca eorum quae sunt in problemate, sicut subjectum et prædicatum : nunc, ut magis abundemus, docendum est qualiter terminatur inspiciendo ad extrinseca eorumdem. Et quia extrinseca magis inter omnia sunt opposita, videndum est qualiter terminari habeat problema de accidente respiciendo ad opposita. Quia vero locus a disparatis reduci habet ad locum ab oppositis, cum omne oppositum sit disparatum et non convertitur, ideo in loco a disparatis est inspiciendum in hoc tractatu.

Dicemus igitur, quoniam eorum accidentium quae insunt subjectis ut prædicata, aliae res quidem insunt ex necessitate cum modo necessitatis determinata, vel sine modo necessitatis secundum rei necessitatem proposita. Aliae autem insunt ut in pluribus, sicut ea quae insunt contingenter secundum contingens natum. Secundo etiam cum modo vel sine modo contingentis proposita. Aliae vero res sunt posita inesse secundum contingens ad utrumlibet, sicut illae quae sunt de contingenti infinito vel cum modo vel sine modo proposita: tunc tamen quod est sine habitudine prædicati ad subjectum

sicut de tali contingenti : haec omnia in ter se ad invicem sunt disparata, ita quod constructo uno destruitur reliquum de eodem, nec aliquod unum est susceptibile horum simul. Considerandum ergo si prædicatum quod de necessitate inest, ut in pluribus ponat respondens inesse, aut e converso quod ut in pluribus inest, ponat ex necessitate inesse, sive ponat contrarium ejus, quod est vel inest in paucioribus, ex necessitate inesse : contingens enim in pluribus et contingens in paucioribus contraria sunt secundum modum : quæcumque ergo horum ponat ut ex necessitate inesse, vel e converso id quod inest ex necessitate, contingenter ponat inesse, sive id contingens sit ad utrumlibet sive natum, semper dat locum argumentationis opponenti, ut per locum a disparatis in contrarium arguatur. Quod patet per singula. Nam si quod ex necessitate est vel inest ponatur ut in pluribus esse vel inesse, tunc manifestum quoniam dicendo ut in pluribus vel in paucioribus inesse, dicit non omni inesse : cum id tamen quod necessario inest, omni inest : necessitas enim prædicati cum subjecto secundum inesse, causat quod prædicatum inest secundum totam communitatem suam subjecto, ut omnis homo de necessitate est animal : et hoc est in omnibus in quibus prædicatum est de substantia subjecti. Propter quod peccavit respondens cum dixit quod in pluribus inest, omni inesse : cum non insit omni secundum quod inest ut in plu-

<--- Page Split --->

ribus tantum: quoniam ut in pluribus inesse cum sit determinatio ejusdem contingentis nati, etiam disparatum est ab omni inesse : et ut cum praecisione accipiatur, ut dicatur tantum ut in pluribus inesse, quod confirmatur a diffinitione contingentis nati. Similiter autem et perlocum a majori patet, quod peccavit si contingens ut in paucioribus, quod est contrarium ei quod est ut in pluribus, ex necessitate dixit inesse : semper enim contingens quod est ut in paucioribus, est contrarium ei quod est ut in pluribus : quia contingens natum secundum aliquid est dispositum vel ad aliquid adest dispositum : sed contingens infinitum non est dispositum : et ideo de eodem dici non possunt, sed de disparatis et contrariis.

Cujus exemplum est, ut si de contingenti nato ut in pluribus sunt pravi homines, et haec, sunt pravi homines, est de contingenti nato, dicetur bonos homines ut in paucioribus. Propter quod etiam amplius magis peccavit, qui contingens ut in paucioribus dixit ex necessitate inesse, quam qui contingens ut in pluribus dixit ex necessitate inesse. Propter quod amplius magis peccavit si bonos homines ex necessitate esse dixit, quam ille qui pravos esse dixit ex necessitate : quia in pluribus sunt pravi homines ex contingenti nato, in VII Ethicorum probatur, ubi ostenditur qualiter violentia incontinentiae licet secundum sensibilem animam adveniat, ligat rationem ita ut non videat quemadmodum oporteat eam videre : eo quod violentior sit motus incontinentiae quam rationis, quamvis ipse incontinens habeat rationem.

Similiter dat locum argumentationis respondens et peccat, si dedit id quod ad utrumlibet est, vel utrumque oppositorum aequaliter, ut contingens infinitum, dixit inesse ex necessitate vel ut in pluribus inesse, neque id quod inest ad utrumlibet, inest ut in pluribus : neque quod inest ut in pluribus, inest ad utrumlibet : sed sunt disparata. Hoc autem peccatum contingit cum modo necessita-

tis et contingentis utriusque apposito, ut dictum est.

Contingit etiam in problematibus et propositionibus, quae secundum esse et habitudinem prædicati ad subjectum sunt tales, quamvis ipse respondens non dixerit eas determinatas cum modo necessitatis vel utriusque contingentis in sermone, ita quod determinat sermonem utrum ut in pluribus vel ex necessitate prædicatum insit subjecto. Sit enim res de qua proponitur propositio ut in pluribus : tunc disputare contingit ad oppositum, ac si dixerit id respondens esse ex necessitate propter similitudinem ejus quod est in pluribus, cum eo quod est ex necessitate : ut sialiquis dixerit pravos esse exhæredandos, quod est in pluribus secundum habitudinem realem prædicati ad subjectum, et dixerit hoc non determinans per modum necessitatis : tunc contra talem positionem disputare contingit, sicut si apposuisset modum necessitatis : propter hoc quod prædicatum similiter se habet ad omne contentum sub subjecto, et ideo de omni inesse videtur : de omni autem inesse relinquitur a necessario inesse : quoniam modus est prædicati determinatio, et non determinatio compositionis : si enim determinat compositum, neque cadunt de omni, neque cadunt etiam semper in tempore sicut in propositione modali : sicut quando est determinatio prædicati, causat totalitatem tam subjecti quam temporis : cum enim dicitur quod omnis homo de necessitate est animal, oportet quod homo omni tempore sit animal, et quod quælibet pars subjectiva hominis sit animal.

Si autem aliquis objiciat, dicendo quod obiectio. si ex necessitate inesse, semper causat omni inesse : tunc cum ista propositio, omnis homo de necessitate est animal, convertitur in hanc, quod animal de necessitate est homo : et sic omne animal est homo. Dicendum quod propositio Solutio. Quomodo conversa in quantum stat sub converex necessitate inesse tate inesse non semper causat omni inesse.

<--- Page Split --->

tali propositione non oportet quod ex necessitate inesse causatur omni inesse et semper : sed propositio dialectica est, in qua prædicatum quod est accidens, vel genus, vel proprium, vel diffinitio, refertur ad subjectum quod est species : et in omni tali necessarium causat totalitatem subjecti et temporis sive sit de necessitate cum modo, sive sit talis secundum rem et sine modo : si enim homo est animal, omnis homo est animal : ex quo genus de specie prædicatur. Contingens autem ut accidens prædicatur de subjecto, neutrum horum potest causare totalitatem.

Amplius autem tertia consideratio trahitur a disparatis, quod peccavit respondens si idem sub alia voce etiam ipsi inesse ut accidens posuit : idem enim etiam inesse ut prædicatum necessitate cohærentiæ : quamvis forte ponat illud ut alterum,non tamen sit : eadem enim essentia aliis et aliis nominibus nominatur. Quemadmodum peccavit Philosophus nomine Producus, qui dividebat voluptatem : hæc enim omnia unius et ejusdem voluptatis nomina sunt : et hæc dicere et accidere voluptati, est dicere idem et accidere sibi. Sed voluptas hæc refertur ad quietantia desiderium et pascentia ipsum.Gaudium est dilatatio cordis in conceptu boni, quod est voluptas. Jucunditas autem per effectum hilaritatis redundans in corpore gesticulatio. Lætitia autem quæ a loco dicitur, nominat eamdem voluptatem prout est dilatatio temperati caloris et spiritus et sanguinis. Si ergo aliquis respondentium ei quod est gaudere, dicit accidere id quod est lætari, idem dicit sibi accidere.

Et est notandum, quod idem accidentale potest accidere ei cui est idem, sed non secundum quod est idem, sed secundum quod est ei accidentale alterius generis quam id cui accidit. Et sic patet solutio ad id quod objici posset, quod nihil accidit etiam ipsi : quia aliter substantia esset accidens alicui. Adhuc autem notandum quod quatuor modi supe-

riori divisione innuuntur, licet tres expresse ponantur in divisione disparatorum, etiam necessario inesse unus : contingenter inesse, tres etiam, in pluribus, in paucioribus, et ad utrumlibet. Quia omne quod inest ex inhaerentia naturali et substantiali, aut inest contingenter : et si inest ex inhaerentia naturali et substantiali, tunc inest necessario : quia necessitas causat et totalitatem subjecti, ita quod inest omni, et totalitatem temporis, ita quod inest semper, quod est de ratione ipsius cui inest : quæ ratio fundatur in substantia quæ subjectum non relinquit. Si autem inest accidens ab accidente communi : aut inest cum dispositione inclinante ad illud : aut inest ei, ita quod non est dispositum ad illud. Et si est dispositum ad illud : aut dispositio est fortis et fere ad necessitatem inclinans, et sic est contingens in pluribus : aut non est fortis, sed inchoata tantum, et sic est contingens in paucioribus. Et sic quatuor sunt, et de necessitate inharens, et contingens in pluribus, et contingens in paucioribus, et contingens secundum potentiam et non secundum actum inhaerens, quod est contingens ad utrumlibet.

Fiunt ergo partiales considerationes duodecim, quamvis Aristoteles non ponit nisi unam in communi. Potest enim id quod est necessarium, poni ut contingens ad utrumlibet : et id quod est contingens ad utrumlibet, poni ut necessarium : et sunt duæ considerationes. Et potest necessarium poni ut contingens in pluribus, et e converso : et sunt iterum duæ. Et potest necessarium poni ut contingens in paucioribus, et e converso : et sic sunt iterum duæ. Et sic videlicet fiunt in universo comparatione primi ad reliqua tria, et e converso in quibus fit peccatum in sic vel sic ponendo. Et quod necessarium ponitur ut contingens alii, et e converso contingens ut necessarium: ideo fieri potest, quod omne quod contingens est uni, alicui alii est necessarium simpliciter. Contingens in pluribus

<--- Page Split --->

potest poni in contingens ut in paucioribus, et e converso : et sic sunt duae considerationes. Et potest poni contingens in pluribus in contingens ad utrumlibet : et iterum sunt duae. Et sic sunt quatuor in comparatione secundi ad tertium et ad quartum. Iterum potest poni contingens ut in paucioribus, ut contingens ad utrumlibet, et e converso : et sic duae comparationes tertii ad tertium : et quatuor et duae simul junctae faciunt duodecim. Sed una est ratio peccati in omnibus etiam, quia disparatum in dispaparatum. Propter hoc ista sub una comprehenduntur consideratione : et ideo secundum rationem unus locus est a quo omnes istae trahuntur considerationes. Sic ergo sufficit quod dictum est de disparatis : quia una communis ratio in omnibus eis locum dat argumentationi.

CAPUT II.

De inspectione ad inhærentiam et ad complexionem ad invicem contrariorum.

Nunc ergo videndum est qualiter problema de inesse ut accidens determinetur de inspectione ad locum ab oppositis. Et quia duo considerantur in oppositis, etiam oppositorum inhærentia, et oppositorum consequentia : ideo primo determinabimus de oppositis secundum suam inhærentiam, et postea docebimus inspicere ad opposita quantum ad suam consequentiam.

Dicamus igitur quod ideo oportet contraria sive opposita accipere, et ad inhærentias eorum accipere, quolibet modo fuerit utile opponenti ad locum argumentationis sive ad construendum sive ad destruendum : ideo oportet videre quot modis contraria complexa per inhærentiam ad invicem faciunt contrarieta-

ita quod alterum repugnet alteri, sed quatuor modis contrarietatem faciunt, ita quod repugnant ad invicem et se expellunt ab eodem subjecto.

Quod autem sex modis complectantur ad invicem, patet ex hoc quod si quatuor accipiantur contraria secundum inhærentiae complexionem, aut complectuntur quod contrarium prædicetur de contrariis subjectis divisim, aut quod eadem prædicentur de contrariis. Si primum, contrarium inducerem secundum naturalem repugnantiam, sicut si dicam, amici et inimici sunt duo contraria, et benefacere et malefacere sunt duo contraria. Et secundum naturalem inhærentiam benefacere est amicis, et malefacere est inimicis, ut dicit Socrates. Hæc enim natura omnia animalia docet. Hæ sunt ergo duæ complexiones quæ contrarietatem non faciunt, amicis benefacere, et inimicis malefacere : quæ ideo contraria non sunt, quia sunt unius complexionis, quia sunt ejusdem moris : quia secundum jus naturale est, quod natura omnia animalia docuit, ut in Zenone dicit Socrates, et Plato dicit id de Socrate. Aut complectuntur ad invicem indirecte secundum repugnantiam naturalem, ut amicis malefacere, et inimicis benefacere : et sic iterum non faciunt contrarietatem : quia sunt ejusdem mali moris contra jus naturale instituti, quod est contrarium in facie naturali, quam natura omnia animalia docuit. Aut si sic complectuntur, quod ambo contraria divisim ponantur de uno contrariorum, et ambo de reliquo, ut amicis benefacere, et amicis malefacere : ita quod hæc duo contraria prædicantur de hoc unico quod est amicis, et ambo de reliquo quod est inimicis, ut inimicis malefacere, et inimicis benefacere : et utroque modo faciunt contrarietatem : quia amicis benefacere non est ejusdem moris cum eo quod est amicis malefacere : nec ejusdem moris est inimicis benefacere, et inimicis malefacere. Aut sic complectuntur, quia contraria prædicantur de eodem : et hoc dupliciter,

<--- Page Split --->

ut amicis benefacere, et amicis malefacere : et hæc complexio facit iterum duas contrarietates, eo quod hæc sunt contrarii moris : quia unum est de justitia naturali, et alterum dispositi secundum justitiam naturalem. Prima ergo complexio non facit contrarietatem, sed aliae quatuor faciunt contrarietatem, sicut ea quae sunt contrariorum affectuum habituum.

Et si aliquis objiciat quod contraria nata sunt fieri circa idem : benefacere et malefacere sunt contraria : et ideo si amicis benefacere circa idem natum est fieri, etiam id quod est contrarium ei, quod est malefacere. Dicendum quod contraria potentia nata sunt fieri circa idem, et non actu simul : et sic subjectum et susceptibile contrariorum est non secundum formam ultimo perficientem constitutam : et de ista verum est quod contraria nata sunt fieri circa idem et non actu simul : et si est susceptibile per formam propriam constitutum et perfectum, nihil prohibet per formam illam inclinatum esse ad unum contrariorum, et non ad alterum : et tale susceptibile est amicus et inimicus : et ideo est amicis benefacere, et non est secundum morem amicis malefacere. Hujus autem causa est, quod susceptibile horum contrariorum non est materia ex qua vel in qua fiant contraria, sed potius objectum circa quod : et tale objectum est ratio actus et finis : et ideo est amicis benefacere, et ratio et causa propter quam est amicis benefacere, est quia amici sunt : unum autem et idem non potest esse ratio oppositorum : et ideo etiam hæc procedunt a contrariis habitibus : et ideo contraria opera, quod est amicis benefacere sit moris justitiae naturalis, et amicis malefacere sit ejusdem moris, patet per Tullium in fine suæ primæ Rhetorice dicentem, quod jus et justitia naturalis est quod non opinio genuit, sed innata quaedam vis inseruit. Et Isidorus, quod jus naturale est quod natura omnia animalia docuit : omne enim animal bene-

facit amico, vel malefacit inimico, vel fugit ab eo. Propter quod in diffinitione hominis posuit Socrates, quod homo est animal rationale amicis benefaciens et inimicis malefaciens, sicut legitur in primo Zenonis.

Et si aliquis instet per hoc quod lex dicit quod inimicis benefiat. Non habemus contra hoc dicere, quia hoc ex principiiis philosophiae non probatur, sed potius ex gratia supergreditur ad naturam et ad rationem, et. ad majorem ordinat perfectionem, ad quam non potest se extendere Philosophus.

Ex dictis autem patet, quod duæ primæ complexiones non faciunt contrarietatem : nam illud quod est amicis benefacere, ei quod est inimicis malefacere, non est contrarium : quia hæc ejusdem moris sunt, ut dictum est, et habitus : utraque enim hæc eligenda sunt, et ejusdem moris sunt, ut dictum est : nec illud quod est amicis malefacere, contrarium est ei quod est inimicis benefacere : per eamdem rationem, quia hæc utraque sunt fugienda, et sunt ejusdem mali moris : videtur enim quod spernendum et fugiendum non sit contrarium spernendo, nisi sit unum ut abundantia, alterum ut defectus. Taliter autem non sunt contraria benefacere et malefacere, sed sunt opera et effectus contrariorum propter prædicata contraria de eodem : hæc enim de contrario sunt more, et ita sunt per se et proprii effectus contrariorum : et horum duorum, amicis quidem benefacere est eligendum ; amicis autem malefacere, spernendum : et unum tantum eorum boni moris.

Palam ergo ex his quæ dicta sunt ex incidenti, quoniam eidem subjecto accidit plura esse contraria, non quidem secundum plura quæ sunt in ipso. Cujus probatio per exemplum est : quia ei quod est amicis benefacere, et illud quod est inimicis benefacere, contrarium est ex parte subjecti, quia est de contrario subjecto : et ideo etiam quod est amicis malefacere, contrarium est ex parte prædi-

<--- Page Split --->

cati : sed contraria prædicata ad idem referuntur. Similiter autem se habent et in aliis apparebunt singularium dictorum, eodem modo, ut dictum est, ex parte subjecti vel prædicati considerantibus : semper enim unum ut hoc modo consideretur, pluribus est contrarium, et semper unum contrarium erit duobus. Et ideo ab opponente est accipere illud contrarium quodcumque ad positionem erit magis utile, hoc est, quo magis est argumentari ad positionem.

immobiles esse et insensibiles : nam moventibus nobis, necessarium per motum per accidens ad minus omnia moveri quae in nobis sunt. Palam autem et quoniam sensibiles sunt omnes formae ad minus per accidens sensu visus quae sunt in nobis. Visus per se aut per accidens accipit omnes primas formas quae sunt in nobis : nam per sensum qui visus est, omnem eam quae in unoquoque est, formam cognoscimus vel per se, vel per accidens.

Amplius autem in dispositis secundum complexionem contrariorum ponende sunt considerationes, quaecumque trahi possunt a tali complexione contrarii. Considerandum ergo primum si illi accidenti quod inesse dicitur alicui subjecto, est aliquid contrarium. Et considerandum est si illud contrarium inest secundum actum illi subjecto cui dicitur inesse accidens : et accidens quod ponebatur inesse, non inerit ei tunc, quia contraria secundum actum simul non possunt inesse eidem. Impossibile enim est contraria simul eidem inesse secundum actum. Haec igitur est in contrariis consideratio. Considerandum etiam secundo si quid talium accidentium dicatur inesse eidem, quo inhaerente necesse est contraria eidem inesse : tunc enim per locum a contrariis non contingit inesse illi cui inesse dicebatur : ut si quis cum Platone formas ideales in nobis ponat, dixerit esse ut formales causas, quae secundum Platonem et per accidens et per se sunt immobiles et insensibiles. Si hoc quidem detur, accidit et sequitur quod eadem formae et moventur et quiescunt : in se enim sunt immobiles et insensibiles : secundum esse quo sunt in nobis, moventur ad minus per accidens. Et eadem ratione accidit eas sensibiles et insensibiles esse : formae enim ideales secundum se universaliter quiescere sive immobiles esse et intelligibiles his qui ponunt formas, Socratici et Platonici et Stoici : cum autem sint in nobis, sequitur quod impossibile est eas in nobis

Rursus tertia consideratione considerandum est si positum est a respondente aliquod accidens inesse alicui subjecto, quod habet aliud contrarium, si illud contrarium potentia insit eidem subjecto vel non : si enim inest accidens, contrarium accidenti eidem potest inesse : quia idem est susceptibile contrariorum, nisi alterum insit natura : si autem aliud non est susceptibile contrarii, nec accidentis quod etiam inesse dicitur, erit susceptibile. Cujus exemplum est, ut si aliquis dixerit odium sequi iram quantum ad inesse in eodem subjecto secundum positionem, tunc sequitur quod odium erit in specie furoris quod est irascibilis, sicut in subjecto ira est in irascibili. Prospiciendum ergo si et contrarium odio est in specie furoris sive irascibilis (contrarium autem odii amor est), et ideo inspiciendum est si amor est in eodem sub-jecto : nam si non est amor, sed irascibilis est, eo quod in concupiscibili est, alias secundum Platonem : tunc patet quod odium iram non sequitur, sed eidem inesse : quia odium et amor sunt contraria, quae secundum unum et idem subjectum habent fieri circa animam. Similiter autem in alio exemplo, si dixerit respondens in concupiscibili anima esse ignorare, tunc enim sequitur quod in concupiscibili anima sit disciplinae perceptibile, sicut contraria vel opposita privative sunt vera fieri circa idem : et si non videtur disciplinae esse susceptibile id quod est concupiscibile, tunc nec ignorantiae susceptibile.

<--- Page Split --->

Iste autem locus considerationis tertiae non valet astruenti, quoniam inest : quia si contrarium continget inesse, non sequitur quod propositum inest, sed tantum quod contingit inesse : unde ad accidentis propositum contingit inesse, locus utilis est : sed valet ad contingere inesse propositum propter hoc quod contraria contingunt eidem inesse : ostendentes enim quoniam susceptibile subjectum contrarii, ostendentes erimus quoniam non susceptibile accidentis propositi quod inesse dicebatur et quod nec inest, nec contingit inesse : si autem ostenderimus quoniam inest contrarium, aut quod subjectum susceptibile est contrarii quod contingit eidem inesse, nondum ostendentes erimus quoniam contrarium illius inest subjecto : quia non sequitur, si unum contrariorum contingit alicui inesse, quod contrarium illius insit : sed sequitur tantum quod contingit inesse, et hoc ergo tantum sequitur, et non illa, quod insit secundum actum. Sic ergo considerandum est in contrariis secundum inhaerentiam accidentalem vel potentialem consideratis.

Attende tamen quod ultima consideratio maxime tenet secundum Platonem, cujus dictum fuit, quod irascibilis et concupiscibilis et rationalis essent diversae animae 1, in diversis partibus sitae, ita quod rationalis sita esset in capite sive in cerebro, concupiscibilis in hepate et inguine quodammodo sepulta, irascibilis in felle : et secundum hoc istae animae non erunt unum in subjecto, ex quo possint esse unum subjectum alicujus accidentis. Etiam quod odium dicitur dupliciter: est enim odium inveterata ira, et sic odium in eodem subjecto est cum ira, et ab eadem irascibili anima. Est etiam odium malevolentia ex ira causata, et sic opponitur amori qui est benevolentia voluntatis in amatos, et sic est in concupiscibili anima. Sciendum etiam quod hoc quod dictum est in contrariis, intel-

ligendum est etiam in omnibus oppositis : quia opposita elargato inesse contrariorum contraria dicuntur, etc.

CAPUT III.

De consideratione problematis de accidente, quomodo multipliciter construi et destrui potest ex inspectione ad consequentias oppositorum.

Idem esse problema de accidente et construi et destrui potest multipliciter ex inspectione ad consequentias oppositorum sive contrariorum. Et in omnibus generibus oppositorum est ostendendum, quod consequentia omnis est in complexione, et contradictorie opposita sunt in complexis : ideo primo ostendatur hoc in contradictoriis : et ideo maxime se habent in oppositione.

Sed praemittendum quod consequentia Nota multiplicitier capi consequentiam. unum sequitur ad aliud, et e converso reliquum sequitur ad reliquum. Et in hoc differt a consequentia simplici, quorum unum sequitur simpliciter ad reliquum, et non e contra : eo quod antecedens non sequitur ad consequens. Sed consequentia est inter ea proprie, quorum utrumque aliquo modo affirmatum vel negatum, et antecedere potest et consequi reliquum.

Et talis consequentia in communi loConsequentia in ipso quid. quendo est duplex, in ipso, et e contrario. Consequentia in ipso est, quando eodem ordine terminorum consequens sequitur ad antecedens, et oppositum consequentis sequitur ad oppositum anprecedentis : et hoc non potest esse nisi inter paria et convertibilia, ut si homo est, risibile est : et si non est homo, non est risibile : si risibile est, homo est : et si risibile non est, homo non est : in qua consequentia sicut ad affirmationem anprecedentis sequitur affirmatio consequentis, ita ad negationem antecedentis se-

<--- Page Split --->

quitur negatio consequentis, et utrumque antecedit et sequitur alterum. Consequentia autem e contrario est, quando non eodem ordine contrariorum sequitur affirmationem affirmatio et negationem negatio, sed ordine e contrario sumpto, ut si affirmationem antecedentis sequitur affirmatio consequentis, ita e contrario negationem consequentis sequitur negatio antecedentis. Ita tamen quod antecedens non sermone tantum, sed realiter antecedit, et consequens naturaliter consequitur : quia sic consequens erit in antecedente et per substantiam velut causa est in ipso. Et causa hujus est, quia in omnibus talibus antecedens est sicut pars subjectiva ad consequens, et consequens ad totum universale, et sic se habet ad antecedens.

Est autem regulariter verum, ut dicit Michael Ephesius, quod si in talibus a ffirmatio antecedentis est pars subjectiva consequentis, in negativis negatio consequentis est sicut pars subjectiva negationis antecedentis, et negatio consequentis infert negationem antecedentis, sicut substantiva pars infert suum totum 1 : cum enim dicitur non animal et non homo, non homo de pluribus dicitur quam non animal, et non animal est pars subjectiva ejus quod est non homo. Et cum in talibus non sit consequentia nisi de parte ad totum et contrari e se habeant secundum totum et partem in talibus afirmatio et negatio, oportet consequentiam esse e contrario: et haec est vera causa consequentiae in ipso, et consequentiae e contrario : non homo enim de omni dicitur quod est non animal, et de pluribus quae sunt animal : non animal autem de omni non dicitur quod est non homo : quia asinus est non homo, et tamen non est non animal. Haec igitur est causa consequentiae in ipso, et consequentiae e contrario : et quia quidquid est consequens naturaliter et generaliter ad alterum, oportet

quod id quod est consequens, sit in antecedente : quia aliter non posset inferri ex ipso, etc.

CAPUT IV.

De inspectione problematis de accidente circa oppositorum consequentias.

His habitis in consequentiis oppositorum dicamus ergo, Quoniam autem oppositiones sunt quatuor secundum genera divisae, ut in Prædicamentis determinatum est, considerandum in terminatione problematis de accidente ex contradictionibus (hoc est, ex his quae opponuntur ut contradictoria) quemadmodum a consequentia e contrario facta et interimenti problema et construenti. Sed quia ad maximam istius loci probandam non est via nisi ex posterioribus, ideo sumendum est hoc ex inductione : et quod si aliquod naturaliter sequitur ad aliquod absque hoc quod antecedit ad ipsum, quod ad oppositum contradictorie consequentis sequitur oppositum contradictorie antecedentis. Cujus exemplum est, si homo est animal, non animal est non homo. Similiter autem est et in omnibus aliis sicut dictum est se naturaliter antecedentibus et naturaliter se consequentibus : nam haec in talibus est e contrario consequentia. Et consequentia in ipso in talibus esse non potest, propter causam quae dicta est : nam hoc modo hominem animal sequitur : et sicut sequitur animal hominem secundum naturalem consequctiam, sic non animal sequitur non homo. Hic ergo modus consequentiae in omnibus hujusmodi concedendus : ut si bonum sive voluptuosum sive delectabile est suave sive conveniens, et e contrario erit non suave non bonum : et est exemplum secundum Epicuros. Manifestum autem est, quoniam ad utrumque (hoc est, ad construendum et destruendum) con-

<--- Page Split --->

vertitur in contradictione consequentia, non in ipso, sed e contrario facta. Si ergo aliud dicatur sequi ad aliud secundum inesse, considerandum est utrum oppositum antecedentis consequitur ad oppositum consequentis: et si consequitur, sic sequitur propositum ad propositum : et si non sequitur oppositum contradictorie antecedentis contradictorie oppositum consequentis, neque propositum sequitur propositum : et sic valet construi et destrui.

Sumendum autem est istud in quantum est utile in omnibus, nisi in causis immediatis et effectibus suis,in quibus quamvis naturaliter causa antecedit effectum et infert eum, tamen propter terminorum convertibilitatem sicut causa antecedit effectum, ita negatio causae antecedit negationem effectus : quia in talibus sicut affirmatio est causa affirmationis, ita negatio est causa negationis : sicut enim ad habere pulmonem sequitur respirare, ita ad non habere pulmonem sequitur non respirare : et sic patet, quod sicut consequens sequitur antecedens, ita oppositum antecedentis sequitur ad oppositum consequentis.

Quod dicunt quidam, quod ejus quod dictum est, quod in contradictoriis non est consequentia in ipso, sed e contrario, causa est quod omnes contradictiones sunt aequales : eo quod in omni contradictione alterum contradictoriorum dicitur de omnibus quae sunt et non sunt, et de nullo simul : et omnino oportet esse aequales contradictiones consequentis. Si autem consequentia in ipso esset in talibus oppositis, sequeretur quod contradictiones antecedentis et contradictiones consequentis essent non aequales : sed sicut consequens est in plus quam antecedens, ita negatio consequentis esset in plus negatione antecedentis. Potest quidem dici, quod haec non est causa, sed potius est illa vera causa quae dicta est superius.

In contrariis autem quae plus accedunt ad oppositionem contradictionis, ideo quod in illis est et consequentia in ipso,

et consequentia e contrario, post contradictoria consideratio ponenda est in contrariis. Considerandum si aliud dicatur sequi ad aliud, utrum contrarium illius quod dicitur sequi, sequitur ad contrarium alterius, aut secundum consequentiam in ipso, aut secundum consequentiam e contrario factam: et si sic, construitur problema : si non, destruitur : et sic valet ad construendum et ad destruendum in contrariis ubi ipsa consequentia est, ut in fortitudine et debilitate sive timiditate : nam fortitudinem sequitur virtus sicut totum universale sequitur partem, debilitatem sive timiditatem sequitur vitium sicut totum universale sequitur partem, et virtutem sequitur esse de eligendis, vitium autem de spernendis : ergo consequentia istorum est consequentia in ipso : contrarium enim est eligendum spernendo. Si ergo dicatur fortitudo eligenda, per consequentiam sequitur eodem ordine contrarium consequentis ad contrarium antecedentis secundum consequentiam in ipso factam. Similiter autem etin aliis hujusmodi est contrariis.

Sed hic hujus consequentia accipienda est in quantum est utile, quia non tenet in omnibus : quamvis enim avaritia et prodigalitas sint contraria, non tamen sequitur, si avaritiam sequitur vitium et spernendum, quod prodigalitatem sequitur virtus et eligendum. Sed tenet in his quibus aliquid per se causa vel aliquid sui causa est ad inferendum, et non in aliis, sicut fortitudo (quae est virtus) causa est quod sit eligendum, et debilitas per aliquid sui causa est quod sit spernendum per hoc quod est excessus medii : causa autem eligendi est virtus per hoc quod est medium. Avaritia enim non est causa eligendi, neque prodigalitas. Formetur ergo sic consideratio, si contrarium dicatur sequi aliquid, considerandum est si contrarium consequentis sequitur ad contrarium antecedentis secundum consequentiam in ipso : et sic constructum est problema. Si autem non, sic interimitur problema.

<--- Page Split --->

In contrariis autem quae se ad invicem habent sicut totum integrale et pars integralis, inspiciendum est in antecedente et consequente secundum consequentiam e contrario factam in talibus: quia pars integralis non ponit totum, sed e contrario totum ponit partem, et pars negata negat totum, et totum negatum non negat partem, ut patet in Topicis Boetii: et ideo in taliter contrariis non potest esse consequentia in ipso, sed e contrario. Cujus exemplum est, euechia et cachechia opponuntur contrarie: et euechiam sequitur sanitas, cachechiam autem non sequitur ægridudo, quamvis sanitas et ægridudo opponantur: unde non sequitur, euechia et cachechia sunt contraria, sanitas et ægridudo sunt contraria: et euechiam sequitur sanitas: ergo cachechiam sequitur ægridudo: e contrario sequitur, cachechia sequitur ægridudinem: unde sic valet consequentia: si euechia est sanitas, et infirmitas sit cachechia, ita quod sicut consequens sequitur ad antecedens, ita ad contrarium consequentis sequitur contrarium antecedentis: quae (sicut dictum est) consequentia est e contrario. Et hujus causa est, quod euechia est totum integrale ad sanitatem, et sic infert eam ut totum integrale infert partem. Quoniam enim densitas carnis est ex bona dispositione interiorum et exteriorum causata in complexione et compositione: cachechia autem mala dispositio est in exterioribus et mala habitudo causata in naturali augmento, ut in supra modum pinguibus: et tamen non sequitur quod infirmi sint simpliciter, quia inter sanum et ægrum est medium. Sic ergo in talibus est consequentia e contrario, si euechia sanitas est, infirmitas cachechia erit.

Et nota quod in illis contrariis aliud est signum convertentis, et aliud signum convertibile cum causa : cachechia enim est signum imperfectum, sicut id quod in parte est, ejus quod est in toto : et ideo manifestum est quod in talibus est consequentia illa quae dicitur e contrario. Raro autem et in paucioribus contrariis

fit consequentia in e contrario : quia non adcidit nisi in his quae se habent ad totum integrale ut pars, ut dictum est : sed in pluribus aliis fit consequentia in ipso. Sic ergo consideratio formetur, si propositum dicatur sequi ad propositum, considerandum est si oppositum antecedentis et oppositum consequentis se consequuuntur aut secundum consequentiam invenitur problema : si enim in contrariis et antecedentis et consequentis invenitur talis consequentia, tunc in propositis quae dicta sunt, necesse est alterum sequi ad alterum.

Similiter autem ut in contrariis perspiciendum est in privatione et habitu quantum ad consequentiam : sed in privationibus non tenet consequentia e contrario, sed consequentia in ipso : ut si visus et cæcitas opponuntur ut habitus et privasi visus est sensus, cæcitas est insensibilitas quædam, ita quod insensibilitas sumatur a rivatione cujusdam sensus et non a privatione sensus in communi, sicut visus ponit quemdam sensum et non omnem : oppositum enim sensus est insensibilitas ut privatio et habitus : nam hic sensus est habitus, et alterum cæcitas privatio : et sic patet quod in privatione et habitu est consequentia in ipso tantum. Cum autem in contrariis sit etiam et consequentia in ipso et e contrario, in privatione autem et habitu consequentia in ipso tantum, reducuntur contraria ad privationem et habitum aliquo modo, et non e converso : et ideo consideratio in oppositis secundum privationem et habitum, est post considerationem in contrariis. Si ergo dicatur aliquid quod ut privatio et habitus se habet sequi ad alterum, considerandum est utrum oppositum consequentis sequitur ut oppositum antecedentis : et sic construitur problema. Si autem non, interimitur problema.

Similiter his secundum privationem et habitum oppositis his quæ sunt ad aliquid sive relativis, utendum est : in oppositione enim eorum quæ sunt ad aliquid,

<--- Page Split --->

eadem consequentia est utendum, hoc est, in ipso consequentia ut in privatione oppositis : ut si triplum est multiplex, subtriplum quod correlativum antecedentis dicitur, est submultiplex : dicitur autem opponi relative triplum ad subtriplum, et multiplex ad submultiplex dicuntur relative opposita in consequente. Et hoc quidem exemplum est in his quae sunt secundum esse et non secundum dici relativa, quae relativa sunt et vere relative opposita : sed exemplum (in his quae secundum dici relativa sunt) est, ut si scientia est opinio, et scibile est opinabile : et si visus est sensus, et visibile est sensibile : cum scientia dicatur ad scibile, et scibile ad opinabile, si sequitur consequens ad antecedens, sequitur correlativum consequentis ad correlativum antecedentis, quae est consequentia in ipso.

Instantia autem quae contra hanc consequentiam videtur esse, propter quam non necesse in his quae sunt opposita ut ad aliquid, consequentiam in ipso fieri generaliter quemadmodum dictum est. Nam sensibile quod ad sensum dicitur, scibile est quod dicitur ad scientiam : et tamen sensus non est scientia. Sed hujus solutio est, quod instantia quae dicta est, non est vera instantia contra prædictam consequentiam : multi enim sunt qui non dicunt sensibilium ut sensibilia sunt esse scientiam, sed sensibilium ut abstracta sunt a sensibus communibus et facta sunt intellectiva, dicunt esse scientiam : et ideo sicut sensibile non est scibile, ita sensus non est scientia.

Amplius ergo dicunt, quod non minus est hæc consideratio utilis ad contrarium quod est secundum negationem, quam ad propositum quod est secundum affirmationem : nam sequitur, sicut sensibile non est scibile, ita nec sensus scientia. Consideratio autem talis, si aliquid relativorum dicatur sequi ut aliud, considerandum si opposita his correlative sequuntur se invicem secundum consequentiam in ipso factam : et sic construitur problema : et si non,interimitur. Hæc

igitur in consequentiis oppositionum dicta sunt : alia enim et in Prædicamentis et in aliis dici habent.

CAPUT V.

De inspectione problematis de accidente ad extrinseca ejusdem, sed tamen convenientia cum illo.

Sic ergo terminato problemate per locum ab oppositis qui extrinsecus est et oppositus subjecto vel prædicato problematis, vel utrique, inspiciendum est ad illa quae extrinseca sunt prædicato vel subjecto problematis, sed tamen convenientia sunt cum illis. Et primo respiciendum est ad illa quae cum ipsis habent similitudinem essentialem, et postea ad illa quae eiusdem similitudinem habent accidentalem. Similitudinem autem essentialem cum prædicatis et subjectis problematum habent conjugata cum ipsis et casuali inflexione derivata ab ipsis : et ideo primo videndum est quae sunt conjugata et casualia, et qualiter ad invicem comparantur.

Dicemus igitur, quod rursus ad terminationem problematis de accidente tam id interimere volenti quam construere, considerandum est in his quae ex eis abundabit argumentationibus. Videamus Quae dicantur conjugaitur quae dicuntur conjugata. Sunt auta, et quarere sic appellantur tem conjugata principale et sumptum a principal per concretivam denominationem, quamvis secundum grammaticum (qui modos in formatione vocum attendit) principale descendit a sumpto, ut justus justi, addita tia, fit justitia : considerando tamen ad rem et naturam compositum descendit a simplici. Principale simplex est abstractum a quo derivatur concretum, et sumptum ab ipso dicitur et dicuntur conjugata quasi sub uno jugo principalis significationis conjuncta secundum modum significandi diversum. Casus autem qui a cadendo dicitur, inQui dicantur casus, flexio adverbialis a principali descendens et sumpto quae in his quae prime et se-

<--- Page Split --->

cundæ derivationis, ut justitia, justus, justi, juste. Quandoque regulariter cadit per inflexionem ultimæ syllabæ, et quandoque cadit irregulariter, ut a bonis, boni, bene, in quo prima et ultima syllaba inflectuntur.

Dicuntur igitur conjugata quæ sunt hujusmodi a justitia, justus, justa, justum, quæ sunt conjugata, sunt sub uno et eodem jugo principalis significati, quod est justitia conjuncta, a quo non differunt nisi per modum significandi diversum. Dicuntur ergo conjugata hujus quæ sunt ut justus, sta, stum, justitiae : quod principali significato conjuncta, et a nominibus tertiæ declinationis sumpta, sicut fortia et fortis conjugata sunt fortitudini. Similiter perfectiva, aut considerativa alicujus habitus corporalis vel spiritualis derivata non per inflexionem, sed per denominationem dictam, propter aliquem modum quo se habent ad illum habitum vel formam, dicuntur illi habituali formæ conjugata, sicut diæta vel urina dicuntur sanitati conjugata, cujus sunt perfectiva et conservativa, ut salubria sive sanitatis effectiva sana dicuntur et conjugata sanitati : et euechiva, hoc est, euechiae factiva vel conservativa, conjugata sunt euechiae. Eodem autem modo in omnibus aliis. Ergo quæcumque conjugata qualiter (hoc est, aliqualiter) ut sumpta a principalibus denominatione (ut in communi dicatur) taliter (ut dictum est) solent dici. Casus autem per inflexionem venit in adverbium, qui modus actus verbi terminat, ut juste inflexum a nomine secundæ declinationis, vel fortiter vel salubriter derivatum a sumpto tertiæ declinationis, hi casus dicuntur : et est in eis modus adverbialis qui est modus verbi.

Licet autem sic dicantur conjugata, tamen non modo proprio, sed communi dicuntur quæ sunt secundum casum quodammodo conjugata esse, ut juste conjugatum videtur esse quodammodo justitiae, et fortiter fortitudini dicitur vel videtur esse conjugatum : quia casus a prin-

cipali descendit, quamvis per medium : sumptum autem a principali sine medio descendit. Conjugata enim dicuntur omnia quæ sunt secundum eamdem conjugationem ad principalia respicientia, ut justitia conjugata sunt hoc modo communi justus, sta, stum, et juste.

Hoc modo determinatis conjugatis et conjugationis formando considerationem, manifestum est, quoniam uno quolibet ostenso accidente et de aliquo quod conjugatum est alteri, aut velut casus se habet ad aliud, ostensum erit illud accidens in omnibus conjugatis inesse, ut si ostendatur aliud eorum bonum esse vel laudabile, et reliqua omnia ostensa sunt similia in eodem accidente, ut si ostendatur quod justitia est de numero laudabilium, ostensum est quod justus laudabilis, et quod juste fit laudabiliter, et conjugata justitiæ et casus ejus sunt de numero laudabilium : sed casus per inflexionem nominis in adverbium dicetur juste et laudabiliter secundum casum ab eodem principali cadens, et dicuntur isti a laudabili secundum eumdem modum casus, sicut justus dici a justo ostensum erit, et casus ostensus erit de casu : et si non dicitur principale de principali, neque sumptum dicetur de sumpto, neque casus de casu.

Considerandum tamen si in casibus et conjugatis est non solum in ipsis principalibus et sumptis et casibus, sed etiam in contrariis illorum contraria inspicienda sunt. Cujus exemplum est, quod si conjugatum habens contrarium dicitur de conjugato habente contrarium, si contrarium de contrario dicitur conjugato, et propositum dicitur de proposito, et si non, non. Verbi gratia, bonum et malum sunt contraria, suave et triste contraria, si bonum est suave, et bonitas est suavitas, et bene suave, et malum triste, et malitia tristitia, et male triste sit vel tristanter, et si non, non : et in eo judicio bonum et malum sunt prædicata, et suave et triste sunt subjecta. Est autem suave delectabile, et triste molestum,

<--- Page Split --->

quod tamen aliquando non est malum, sed bonum utile, sicut aduri vel incidi : unde si triste est malum, et suaviter est bonum : et si triste aliquando non est malum, et suave aliquando non erit bonum : neque suavitas bonitas, neque suaviter bene : aut si hoc triste est malum, et suave bonum. In principalioribus exemplum est Socratis qui dixit virtutes esse scientias, eo quod malus est ignorans, sic arguens : injustus est ignorans : ergo injustitia est ignorantia : et in contrario justitia scientia : quia si justitia est scientia, et injustitia erit ignorantia : et si quod juste est vel fit scienter vel experienter fit, sequitur tunc quod injuste est vel fit, ignoranter est vel fit. Sic autem in conjugatis in contrario non est verum.

Nec ista quæ de conjugatis posita sunt (quæ nunc dicta sunt) vera sunt, et quod justitia est scientia, et justum scitum et expertum, et juste scienter : magis enim apparebit si quis ethice principia vitiorum considerat, quod illud quod injuste fit, experienter et ex certa scientia fit magis quam quod fiat inexperienter : quia nisi scienter fieret, esset involuntarium quod est injustum : quod non est verum : sed fiunt scienter particularia in quibus est actus.

Hic autem modus qui nunc dictus est prius, etiam est dictus in contrariorum consequentiis, quamvis nunc consideretur contrariorum sequentia in conjugatis et casibus : quod superius similiter in contrariis ostendimus : eo quod nunc nihil ostendimus, sicut dictum est, in conjugatis quam quod ad contrarium conjugato sequitur contrarium per oppositionem contrariorum. Si ergo in conjugatis in se et in suis contrariis est inspiciendum ad terminationem problematis de accidente, et in casibus similiter : quia casus quodammodo sunt conjugati.

CAPUT VI.

Qualiter in consideratione problematis de accidente intendendum est in generationibus et corruptionibus, et in efficientibus et corrumpentibus et in similibus.

Amplius autem opponenti ad problema quid per gede accidente intendendum est, sive connerationem nestruere volenti sive interimere volenti, in tentigentationem. dunt. generationibus et corruptionibus. Et generatio vocatur quicumque motus inducens in esse, sive substantiale, sive accidentale : et per oppositum dicitur corruptio motus quicumque educens ab esse. Et generationes et corruptiones dicuntur esse manentes in tali motu, et in hoc differunt ab eo quod simpliciter est causa, quorum generationes bonæ sunt, et sic ipsa bona sunt : et sic construitur problema quod ut accidens dicitur inesse generato : et e contrario etiam tenet, quod si generata bona sunt, et generationes bonæ sunt : quia bona est inductio boni ad esse, et e converso : et quorum generationes sunt malæ, et ipsa sunt mala, et e converso. In corruptionibus autem est contrarium quantum ad inferens et illatum : nam si corruptiones aliquorum sunt bonæ, et ipsa sunt mala, et e converso.

Eadem autem ratio consequentiae quantum ad inferens et illatum, est in efficientibus et corrumpentibus : quia quorum effectiva sunt bona, et ipsa sunt bona. Et hoc intellige de effectivis per se et non per accidens : sic enim diximus, quod boni est bona adducere : et quorum corruptiva sunt mala si per se sunt corruptiva, illa quorum corruptiva sunt, bona sunt.

Per amplius in ejusdem problematis de Quæ sint sinilia et quid accidente terminatione considerandum sit similibudo. est in similibus, et est considerandum, quod quorum inest una qualitas, similia sunt : quia unum in qualitate est simile, ut dicit Aristoteles, et Boetius dicit quod

<--- Page Split --->

similitudo est rerum differentium eadem qualitas : similitudo autem habituum duorum vel plurium ad unum vel unius ad plura vel plurium ad plura faciens proportionem et proportionalitatem secundum omnis proportionis differentias : quia quamvis proportio proprie sit in quantitate, tamen extenso nomine secundum quod locus a proportione accipitur in similitudine habitudinum quorumcumque similiter se habentium ad unum, et in communi in talibus omnibus est inspectio ad similia secundum inesse, vel in habitudine una sive similia. Ut verbi gratia, si disciplina una ponatur plurium et opinio est una, auditum habere est audire : quia disciplina et opinio una habitudine simili se habent ad ea in quibus sunt : et si visum habere est videre in habitu, ad minus est videre in habitu, auditum habere est audire : quia una simili habitudine habitus visus et habitus auditus se habent ad suos actus et habitus in usu acceptos. Similiter autem et aliis similibus istis, et in una proportione ad unum se habentibus, et in his quae sunt secundum rem sic similia, et in his quae similia esse videntur.

Potestas hujus loci a proportione est utilis ad utrumque et ad construendum et ad destruendum problema : nam si in aliquo aliquod similium se habet affirmative, et in aliis sic se habebit : et sic constructum est problema. Si autem in aliquo similium non sic se habeat, similiter in aliis similibus non sic se habebit : et sic destructum erit problema. Haec autem consideratio est in his quae singulariter se habent ad unum in communi. Considerandum etiam est in uno ad quod similiter se habent et in pluribus, sicut quando plura eodem modo se habent ad unum. Si dicatur scire idem est quod intelligere, inspiciendum est qualiter ambo se habeant ad idem sicut ad multa, hoc est, si eodem modo scire se habeat ad multa sicut intelligere, hoc est, utrum contingat multa intelligere simul, sicut contingit multa scire : intelligere autem

non contingit multa simul. Si autem hoc non contingit, manifestum est quod scire non est intelligere. Et in uno et eodem si scire dicatur secundum habitum, multa contingit simul scire : et si scire dicatur secundum actum, tunc scire est conclusionis, ad quod sciendum multa oportet scire actualiter relata ad ipsam, ut principia, et illationem quae est ut in agere. Similiter si intelligere accipiatur in actu, tunc intelligere est simpliciter intueri intelligibile : simplex autem virtus non potest esse nisi ad unum simplex, sicut linea terminatur ad unum punctum. Si autem in habitu accipiatur, tunc intellectus est habitus principalis, qui est in uno et non in pluribus secundum quod simplex habitus. Sic ergo considerandum est in similiter se habentibus ad aliquid.

Amplius in his quae una qualitate similia sunt, considerandum est ex magis et minus inesse per intentionem et remissionem qualitatis inhaerentis. Sic autem ejus quod secundum magis et minus inest, sunt loci quatuor a quibus trahuntur argumentationes ad problematis de accidente terminationem. Unus quidem locus est in comparando ad alterum : quia si praedicatur accipiendo ad subjectum est magis : quia si praedicatum est magis, sequitur ad subjectum simplex : et ideo unus locus est, si magis sequitur magis : sicut si voluptas bonum est, magis voluptas est magis bonum : et si injuriam ferre malum est, magis injuriam ferre, magis malum est : et hic comparatur magis ad inesse simpliciter, et magis inest et simpliciter inest. Hic autem locus utilis est ad utrumque, ad construendum problema et destruendum. Nam si consequens (hoc est, praedicatum) est accidentis incrementum (hoc est, intensum est secundum magis) hoc subjecti incremento (hoc est, intensionem subjecti) quemadmodum in exemplo inducto dictum est, manifestum quoniam accidit. Simpliciter autem ponebam inesse accidens. Si autem sequitur cum incremento praedicatum, quando incrementum accipit

<--- Page Split --->

subjectum : tunc manifestum est quod simpliciter non accidit. Hoc inductione autem sumendum est, quia haec maxima hujus loci est, et non nisi ex posterioribus probari potest.

Amplius autem secundus locus est uno prædicato de duobus subjectis dicto, sicut per locum a majori qui destructus est : si enim cui magis videtur prædicatum inesse, non inest, nec cui minus videtur inesse, inerit : sicut expugnare castrum videtur inesse regi et militi : et regi non convenit : ergo nec militi : et e converso tenet affirmative per locum a minori : si inest ei cui minus videtur inesse, inerit ei cui magis videtur inesse, ut si expugnatio castri inest militi, et regi.

Rursus tertius locus est de duobus prædicatis sive accidentibus de uno subjecto secundum magis et minus dictis, iterum per locum a majori et per locum a minori. Si enim in talibus prædicatur, quod magis videtur inesse, non inest : nec quod minus videtur inesse, inerit : et si prædicatum, quod minus videtur inesse subjecto, inest, et quod magis : sicut imperatori inest expugnatio castri et civitatis : et magis videtur inesse imperatori expugnatio castri quam civitatis, minus autem expugnatio civitatis quam castri : quia castrum a civitate defenditur, et non e converso. Et hic est tertius et constructivus et destructivus.

Amplius quartus locus est ejus quod est magis et minus duobus prædicatis et duobus subjectis cum magis et minus dictis, iterum per locum a majori et minori arguendum. Si enim prædicatum quod magis videtur inesse subjecto suo et non inest, nec quod minus: et si quod minus et quod magis, ut expugnatio castri inest regi, et expugnatio civitatis inest præsidi vel duci: si enim præses potest expugnare civitatem, quod minus videtur, poterit et rex expugnare castrum, quod magis videtur inesse: et si rex non expugnat castrum, nec præses civitatem, quod minus. Illorum enim quatuor locorum considerationes sumun-

tur ex comparatione ejus quod est magis et minus inesse ad simpliciter inhaerens. Secundus ex comparatione minus prædicati ad duo subjecta. Tertius ex comparatione duorum prædicatorum ad unum subjectum. Et quartus ex comparatione duorum accidentium sive prædicatorum ad duo subjecta.

Amplius autem adaptando tres ultimas considerationes ad similiter inesse, vel quod videtur similiter inesse quemadmodum in eo quod magis et minus et in posterius dictis tribus locis fieri dicebatur: sive enim unum quidem prædicatum duobus subjectis secundum magis et minus inesse dicebatur. Similiter autem inesse videtur: tunc si cui magis videtur inesse, non insit, sequitur quod nec inest alteri cui minus videtur inesse: et si cui minus, et cui magis. Si etiam duo prædicata similiter insunt eidem subjecto, si quod magis videtur inesse subjecto, non inest, nec reliquum quod minus videtur inesse, inerit: et si quod minus, et quod magis. Et si duo prædicata accidentia duobus subjectis simpliciter insint: nam si alterum illorum prædicatorum quod magis videtur, alteri subjecto non inest, nec reliquum quod minus videtur inesse subjecto suo, inerit: et si quod minus, et magis sequitur, sicut dicit tertia consideratio.

Ergo epilogando dicatur, quod magis et minus, et similiter inesse tot modis, ut dictum est, contingit argumentari ad problema de accidente. Manifestum ergo ex dictis et ex similibus dupliciter contingit argumentari , et ex similibus se habentibus ad aliquid vel ad aliqua, et est a proportione : et ex similiter inharentibus, et est locus a simili : et quia non a similiter inhaerentibus inhaerentia suscipiunt magis et minus, ideo consideratio secundum magis et minus non est nisi in similiter inhaerentibus cum magis et minus, et non in similiter se habentibus in proportione, ut patet : magis enim se habent ad invicem correlativa quam subjectum et passio : et tamen non

<--- Page Split --->

sequitur, si passio dicitur de subjecto, quod correlativum dicatur de suo correlativo. Item cum dicitur, quod si magis ad minus, et simpliciter ad simpliciter, et e converso, et si simpliciter ad simpliciter, et magis ad magis : non enim suscipiunt magis et minus, nisi quae similiter et accidentaliter insunt, et in his in quibus unum est per se causa alterius: aliter enim sequitur, si homo est animal, magis homo est magis animal : et si bibere est bonum, sequitur quod magis bibere est magis bonum, quod est falsum : sed sequitur, si voluptas est bonum, quod magis voluptas est magis bonum : quia voluptas per se est causa boni delectabilis.

Adhuc notandum quod argumentum a majori et minori et conjugatis et a simili, cum sit ex quatuor terminis, non potest reduci ad syllogismum categoricum ostensivum : sed oportet quod reducatur ad syllogismum hypotheticum. Unde cum sic arguitur : voluptas est bona : ergo magis voluptas est magis bona : non conceditur nisi sub hypothesis, si aliud de altero dicitur, utroque sumpto simpliciter, dicitur alterum de altero, utroque sumpto cum magis et minus : et sic fit syllogismus hypotheticus, et non categoricus ostensivus. Hæ autem omnes considerationes constructivæ sunt et destructivæ.

CAPUT VII.

Qualiter construitur problema de accidente per locum ab appositione.

Amplius autem construitur problema de accidente ex inspectione appositionis alicujus virtutis accidentis ad aliud quod est subjectum ipsius quod apponitur, ut si debeat ostendi de aliquo quod ipsum sit aliquale, considerandum est si aliquod quod est quale vel qualitas, apposi-

tum alteri facit ipsum magis quale, ita quod auget vel intendit qualitatem in ipso repertam : et si quod alterum est ab ipso quod appositum facit ipsum magis tale quam erat intrinseca qualitate ipsius, constructur problema, quod ipsum cujus ex appositione augetur qualitas, fuit et est aliquale et tale 1. Similiter autem et in quanto et aliis prædicamentis, vel in aliis quæ circa hæc considerantur, ut in separatione : quia si separatum ab ipso facit ipsum minus tale, constat quod et ipsum erit aliquale.

Secunda consideratio juxta idem est si aliquod appositum ad alterum facit ipsum magis tale quam fuit prius, sequitur quod ipsum erat aliquale, sicut bonum appositum alicui facit ipsum bonum vel magis bonum, et album appositum alicui facit ipsum album vel magis album, et quod ipsum sit album et bonum quod apponitur. Nec valet instantia quam quidam afferunt : sequitur ex illa, vinum facit ebrium, et magis ebrium, quia hoc intelligitur de agentibus univoce : univoce autem agunt ea in quibus agens et actum sunt in forma una et eadem secundum quam agit agens, et quam recipit patiens secundum actionem : sic autem non agit vinum ebrietatem.

Potestas autem hujus loci non est utilis in omnibus appositis, sed tantum utilis est in his quæ secundum intensionem et remissionem suscipiunt magis et minus, in quibus ejus quod est, magis incrementum accidit fieri ex appositione, hoc est, in his quæ secundum intensionem et remissionem suscipiunt magis et minus. An plius autem iste locus non habet potestatem ut convertatur ad problematis destructionem, et constructivus est tantum : nam si non facit aliud ad quod appositum est bonum id quod apponitur, nondum manifestum est si ipsum non bonum : nam bonum malo appositum, non ex necessitate et semper totum bo-

<--- Page Split --->

num facit : neque album nigro appositum, ex necessitate album vel magis album, sed forte medium vel medio colore coloratum.

Rursum alia consideratio et parte et toto in modo tracta, cujus pars fit ex aliquo apposito ad totum, ut legere bene pars est ejus quod est legere : sic enim considerando, quod magis et minus dicitur secundum partem inesse, hoc et simpliciter infert suum totum. Unde quod magis est album, est album : et quod magis est album, nec magis nec minus est bonum, vel bonum est bonum: et totum destructum destruit partem : quod enim non est bonum vel album, nec magis nec minus est bonum vel album 1. Ideo totum modale et pars modalis sunt sicut totum universale et pars universalis sive subjectiva se habentia : nam malum quod non est bonum, neque magis neque minus bonum de aliquo dicetur, sed dicetur magis vel minus malum. Et non convertitur hic locus ad problema destruendum : quia multa quae non dicuntur magis, insunt simpliciter : homo enim non dicitur magis et minus homo, non propter hoc sequitur, quod non sit simpliciter homo : a parte enim in modo ad suum totum simpliciter acceptum non valet processus nisi affirmative. Sic ergo construitur problema dialecticum per media constructiva tantum, quae habent convenientiam et similitudinem cum subjecto et praedicato problematis accidentalis.

CAPUT VIII.

Qualiter construitur problema per media partim dialectica et partim sophistica ex appositione.

Eodem modo etiam considerandum est in his quae sunt appositione , determinationis secundum quid (hoc est, secundum aliud et ad aliud) et secundum quando,

et secundum ubi. Nam si aliquid secundum quid contingit frequenter, sequitur quod contingit simpliciter, quamvis in aliquo habeat instantiam : sequitur enim, iste est crispus secundum caput, ergo est crispus : iste legit aliquando, ergo legit : iste disputat aliquando, ergo disputat. Videtur autem haec consideratio per quamdam elargationem dari pracedentis et parte in modo et toto : destructivus enim est locus iste sicut a toto modali : quia quod simpliciter non convenit ut impossibile, hoc nec convenit secundum quid, nec secundum quando, nec secundum ubi, vel alicubi.

Hic autem locus quia partim sophisticus instantiam habet, et instantiam quidem ad id quod est secundum quid est, quod homines sunt secundum quid studiosi, sicut secundum quid liberales, et secundum quid sunt casti : quia naturaliter nati sunt istas virtutes suscipere. Simpliciter autem non sunt studiosi vel liberales vel casti, qui sic naturaliter sunt studiosi vel boni vel casti vel liberales. Similiter autem instantia est ad id quod est quando : contingit enim secundum quando aliquid de numero corruptibilium non corrumpi, ut tempore augmenti : simpliciter tamen nihil corruptibilium contingit non corrumpi : omne enim corruptibile corrumpetur de necessitate. Eodem modo instantia est in ubi : alicubi expedit uti diæta, ut in locis ægrotativis : simpliciter autem non expedit ea uti ut ubique. Amplius autem aliud exemplum de instantia ab ubi : alicubi enim non est possibile nisi unum esse tantum, ut in loco uno : simpliciter tamen non est possibile tantum unum esse, sed necesse est esse multa. Eodem modo instantia est contra ubi : quia ubi sive alicubi bonum est hoc, ut macare patrem in Trivallis : non tamen simpliciter est bonum vel pium macare patrem. Hæc autem ultima instantia non significat duplicem instantiam contra ubi, sed signi-

<--- Page Split --->

ficat quibusdam gentibus esse bonum : ubi enim non facit differentiam ad simpliciter : nihil enim differt si illæ gentes sint ubique, bonum enim erit eis mactare partes, sicut et bonum est eis in Trivallis : et ideo ubi in hoc non facit differentiam ad simpliciter, sed quibusdam esse bonum. Rursum autem instantia quae contra quando dicta est, ut quando sive alicui expedit medicari, ut quando ægrotat, non tamen simpliciter expedit medicari : aut forte nec hoc quando significat illud quod instet per quando ad simpliciter, sed instet per cuidam, sicut in eo qui afficitur aliquo modo ægritudinis : nihil enim differt quandocumque secundum tempus, dummodo affectus sit secundum ægritudinem.

Et quia jam saepius diximus simpliciter esse et secundum quid, oportet exponere quid simpliciter esse, et quid secundum aliquid. Dicimus ergo quod simpliciter dicitur esse quod est nullo addito quod determinat ad restringendum quod dicis, sicut simpliciter dicitur quod est bonum sine determinatione, aut de quo dicis simpliciter contrarium boni, ut patrem mactare non dicit simpliciter bonum esse, sed dicit quibusdam gentibus esse bonum, et religione hoc putare pietatem : sed non dicit hoc simpliciter bonum esse, sed dicit honorare deos simpliciter honum esse, nihil addens determinationis : simpliciter enim bonum est quod nullo addito est vel videtur esse bonum, et simpliciter pravum est vel videtur esse, vel aliquod talium prædicatorum, quod nullo addito determinante vel restringente simpliciter dicitur illi inesse vel non inesse.

Ad intelligentiam autem horum notandum, quod in problemate de inesse vel de accidente, aut prædicatum gratia sui convenit subjecto, aut ratione determinationis, aut ratione utriusque. Si gratia sui convenit : tunc determinatum infert simpliciter, ut Socrates est homo albus : ergo Socrates est homo : vel Socrates est hic homo : ergo est homo : et sic sem-

per est locus dialecticus. Si autem non gratia sui prædicatum inest subjecto vel gratia utriusque : tunc est locus sophisticus, qui dicitur secundum quid et simpliciter, si simpliciter inferatur ex ipso. Exemplum autem quod gratia determinationis refertur ad subjectum, ut Socrates est albus pede : ergo est albus : non sequitur. Exemplum ejus quod est in ratione utriusque referri ad subjectum etiam gratia sui et determinationis est, Socrates est homo mortuus : ergo est homo : non sequitur, sed est fallacia secundum quid et simpliciter.

Adhuc est notandum quod determinatio addita, aut nihil addit supra id quod simpliciter est et indeterminatum nisi ens rationis, ut cum dicitur, Socrates est unus homo, hoc quod est unus, non addit nisi rationem indivisionis : et talis determinatio infert simpliciter, ut Socrates est unus homo : ergo est homo. Aut addit aliquod restringens et determinans id quod est simpliciter : et tunc id additum, aut salvat inesse ipsum quod est simpliciter et solum determinat ipsum et restringit : et hoc iterum infert suum simpliciter, ut Socrates est homo albus : ergo est homo. Aut illud additum destruit et diminuit ipsum simpliciter, et hoc non infert suum simpliciter, ut Socrates est homo mortuus : ergo est homo : non sequitur. Aut non totaliter salvat, nec totaliter destruit, sed diminuendo trahit ipsum ad partem, ita quod cum illo salvatur in ipso determinationis contrarium : et hoc iterum non infert simpliciter, ut Æthiopis est albus secundum dentem : non sequitur, ergo est albus : pluit in Anglia, ergo pluit, et sic de aliis.

Ad intelligentiam vero de Trivallis scias, quod littera corrupta est quæ dicit, Trivallis per duas post II mediam syllabam positis : sed vitio scriptoris v littera quæ in figura duæ II videtur quando duæ lineæ quæ sunt in v littera protrahuntur in longum in duas II transformata. Dicitur enim gens illa Trivau,

<--- Page Split --->

Nota consuetudinem illius gentis quae dicitur Trivau.

quod in Latinis sonat mactatores vel occisores. Est autem gens Sclavorum in Dalmatia inter Graecos et Ungaros versus Orientem habitans, cujus quidem duces cum parte gentis super fluvium quae Albia dicitur in terra quae nunc Saxonia dicitur, veniens, ibidem usque hodie habitat, et locum suae habitationis a prima a qua venerunt, nominaverunt Trivavia. Est autem usque hodie servans illud pro religione, quod miserrimos in vita reputant pium esse occidere. Propter quod gibbosos, claudos et caecos vel aliter inu-

tiles filios occidunt, et patres senio confectos, et senes ne in miseriis vivant, occidunt et sepeliunt : et hoc reputant pietatem in terra ista. Igitur ego pro meipso et hoc ab incolis perquirens didici, et oculata fide aspexi, et tumulos sic occisorum, filiis (qui patres et matres occiderait) indicantibus aspexi. Sunt autem proceri homines, fortes et pulchri, usque hodie religionem patrum suorum in occisione parentum suorum observantes.

<--- Page Split --->