CAPUT I.

Quatenus procedendum, et quid observandum, et quid cavendum in hac arte.

Jam autem quantum præsenti sufficit intentioni, determinatis his circa quæ et de quibus est syllogismus topicus sive dialecticus, quæ est ars généralis : jam accingi debemus ad determinandam artem specialem, quæ est. ars terminandi singula problemata in speciali. Sed quia omnia problemata per inesse sic vel sic, terminari habent : inesse perfectissime est inesse ut diffinitio, quia hæc inest per se et essentialiter et secundum esse completum et convertibiliter : ideo omne quod per diminutionem ab hoc inesse est, clare refertur ad ipsum, sicut proprium quod per se et conversim inest, sed non essentialiter : et sicut genus quod essentialiter inest et per se, sed non secundum

esse completum : et sicut accidens quod neque essentialiter, neque per se, neque secundum esse incompletum vel completum inest, sed inest tantum non conversim. Propter quod, ut dicit Boetius in Divisionibus suis, quidam Peripatetici id quod inest ut accidens, inesse ut genus dicebant : propter hoc quod simplicis inhaerentiae est. Et primum elementum ad inesse, ut diffinitio, problema de accidente primo ponemus : quia accidentis diffinitio prima inesse accidentis determinat : quia neque inest ut genus, neque ut proprium, neque ut diffinitio : inest autem rei, ita quod simpliciter inest, aut ab inesse habet esse, eo quod causatur ab eo : ideo cum accidente dicto simpliciter, determinabimus hanc et quamdam universalem artem, sicut in præhabitis quantum ad determinationem ejus quod inest, diximus : et ideo rationabiliter aliis est anteponenda.

Ab hac ergo incipientes, primo quæ servanda et quæ cavenda sunt in hac arte

<--- Page Split --->

dicamus. Supponentes igitur diffinitionem problematis ante habitam , secundum eam problema primo dividimus dicentes, quod sunt problematum alia universalia, signo universali affirmativo vel negativo distributa : alia vero particularia signo particulari in suis subjectis determinata, in quibus infinita comprehenduntur : utraque autem sunt vel affirmativa vel negativa. Exempla autem horum sunt, ut (quoniam omnis voluptas est bonum) propositio cui apposito modo dubitationis ad compositionem, formatur problema universale affirmativum. Exemplum autem propositionis a qua formatur problema universale negativum, est quoniam nulla voluptas bonum : in quod negatio feratur ad compositionem, ut quoniam quaedam voluptas non est bonum.

Quamvis sic per quantitatem problemata dividantur, tamen in ipsis problematibus potentiora sunt universalia quam particularia : et quia universalia communia sunt et ad concludenda universalia, et ad concludenda particularia, et constructive, et destructive. Nos enim ostendentes quoniam omni inest, et quoniam alicui inest ostendentes erimus : et per universale concluditur particulare. Similiter in negativo modo ostendentes quoniam nulli inest, ostendentes erimus quoniam non omni inest, quod æquipollet alicui non inesse. Ordo igitur consequentiae expostulat, quod primum ostendamus de universalibus qualiter terminentur, quam de particularibus : et inter universalia primum de negativo universali, quam de affirmativo, quia negativum destructivum est : et eo quod communia sint hujusmodi universalia problemata, ut diximus, ad universalia et particularia. Negativum autem præponitur affirmativo, quia magis est de intentione opponentis negativum quam affirmativum : quia respondentes magis afferunt de inesse affirmativo quam de non inesse : disputantes opponentes destruunt (hoc est, destruere conantur) et sic intendunt conclu-

dere negativam problematis. Iste igitur unus modus procedendi.

Secundus autem modus , quo inest quod inest ut accidens, observandus est, hoc est, quod notandum est quod difficillimum est converti eam convenientem nominationem quæ est in accidente, quia inesse probatur, hoc est, quod difficilimum est probare quod simpliciter convertitur inesse ad denominationem ab inesse : hic enim vocatur converti, ubi sequitur denominationi ad inesse simpliciter, sic sequatur ab inesse simpliciter ad denominationem : sequitur enim, iste est albus : ergo isti simpliciter inest albedo : sed non convertitur, isti simpliciter inest albedo : ergo est albus. Dico autem simpliciter inesse, quod supra inesse nihil addit, ita quod inesse est simplex non determinatum aliquo modo inhaerendi, hoc est, quod non inest ut genus, nec ut proprium, nec ut diffinitio, sed simpliciter inest rei, ita quod simpliciter modum dicat inhaerendi, a privatione modi qui aliud addit supra inhaerentiam : sic enim albedo secundum dentem simpliciter inest Æthiopi , et nigredo secundum pedes simpliciter inest cygno. Hujus autem causa est, quod in his solis quo, hoc est, secundum quid inest, et non universaliter, hoc est, et sine determinatione in solis convenit accidentibus. Et hujus prohatio est, quod prædicationem factam a genere, proprio et diffinitive, necessarium est converti. Sequitur enim, risibile inest ut proprium homini : ergo homo est risibilis : et e converso, ergo risibile est in homine : et iterum hoc inest ut genus, ut animal homini: ergo homo est animal, et e converso, ergo animal inest homini : et similiter in eo quod inest ut diffinitio, ut si inest alicui gressibile bipes, est similiter . Similiter autem convertitur a genere : nam si animal inest alicui, illud similiter est animal. Eadem autem conversio est etiam in proprio : si enim inest alicui hoc proprium, grammaticæ susceptibile esse , erit similiter prædicatum, quod est grammaticæ susceptibilis : nihil

<--- Page Split --->

enim horum trium praedicamentorum contingit secundum quid inesse et non simpliciter, vel non inesse secundum quid: sed simpliciter contingit haec tria vel inesse, vel non inesse.

In accidentibus autem nihil prohibet aliud secundum quid inesse, et non simpliciter, ut justitiam secundum quid inesse, ut albedinem convenit inesse secundum quid, quando non inest nisi secundum partem non principalem a qua denominari non potest totum: et justitia secundum partem, hoc est, imperfecte, et non simpliciter secundum perfectum esse justitiae, quod est inesse secundum habitum, et secundum suae causae perfectionem, quae est assuetudo. Propter quod non sufficit ostendere, quoniam inest albedo, vel justitia, ad ostendendum quoniam aliquis justus simpliciter vel albus est simpliciter. Propter quod non est necessarium in omnibus generaliter quibus aliud inest ut accidens, denominationem fieri quae est ab eodem quod est in accidente. Causa autem hujus est, quamvis ex dialecticis determinari non possit, tamen ut facilior sit doctrina, interponatur ex aliis. Dicamus igitur quod sunt quaedam formae subjectum determinantes, ita quod sunt esse subjecti vel causatae a subjecto simpliciter, ita quod non secundum partem, vel secundum quid: et ab illis omnibus convertitur praedictio ab inesse, et e converso, ut genus et diffinitio quae simpliciter sunt esse subjecti et formae totius, et proprium causatur a principiis propriis subjecti simpliciter, et non secundum partem: et ideo in talibus convertitur ad invicem praedicari simpliciter, et inesse, et e converso. Sunt etiam formae non determinantes subjectum simpliciter, sed secundum quid: et hoc dupliciter, vel quia insunt secundum quid subjecti, vel quia insunt secundum quid causae causantis ea in subjecto: secundum quid subjecti, ut albedo in dente Æthiopis: secundum

quid causæ causantis in subjecto, ut justitia inest disposito et non perfecto secundum justitiam: et ab his non convertitur ab inesse ad praedicationem: quia talibus licet insint albedo et justitia, non sequitur quod albi et justi sint.

Fiunt tamen instantiae ab his quae Objectio. dicta sunt: crispus simpliciter dicitur cui inest crispitudo secundum caput, et simus vel aquilus, cui insunt illæ passiones secundum nasum. Et quod quidam Solutio quorumdam ridicunt, quod hoc est, quod licet talis dicula. forma insit secundum partem ut subjecto, tamen causa talis formæ (quam dicunt esse secundum complexionem) inest secundum totum. Ridiculum est et non verum: non enim oportet crispitudinem capitis a tota causari complexione, nec etiam simitatem in naso. Et ideo dicendum est, quod sicut in anatomia est, quod quaedam partes corporis universalis sunt virtutis, influentiam super alias partes habentes, ut cor, hepar, et cerebrum, et vasa genitalia, a quibus totum denominatur: unde totum corpus calidum dicitur a calore hepatis, totum vivum vita cordis, totum masculum a sexu genitialium: sic et denominationate, quod a parte a qua totum denominatur, ut a capite homo crispus, et a naso simus: a formis autem aliarum partium quibus totum non est natum denominari, non fit talis totius denominatio: et hæc est solutio vera 4.

Determinare autem ante alia nos oportet etiam peccata quæ sunt in problematibus impedientia disputationem: quoniam hæc sunt duo vitia, vel in eo quod mentiuntur proterviendo contra requisitum sensum aliud ponentes, vel in eo quod transgrediuntur positam nominationem locutione nominum aliter utentes quam ad significandum instituta sint. Nam et mentientes etiam, quia dicunt aliquid inesse quod non inest, peccant: quia impediunt consequentiae opus. Sed hoc peccatum remediabile est, quia cor-

<--- Page Split --->

rigi potest disputative ducendo ad inconveniens respondentem mentientem. Et quia extraneis nominibus res (de quibus est sermo) appellant, ut qui hominem dicunt plantam propter proceritatem et spissionem. Et illud peccatum non est remediabile per disputationem, quia ex tropis et metaphoris nullus est processus syllogisticus : eo quod transgreditur positam locutionem sive nominationem : et peccatum mendacii est in voce relata ad rem : aliud vero est in sermone relato ad loquentem. Hæc igitur duo peccata in problematibus cavenda sunt.

Et si objicitur quod nemo ponit id quod est omnino falsum, ut in primo hujus scientiæ libro dictum est, Dicendum quod mendacium quod est peccatum in problematibus, maxime est in mendaci consensu respondentis, ut dicat se consentire in affirmativam, quando consentit in negativam : vel dicat probabile quod non est probabile : per hoc enim impeditur consequentiæ opus et est pravisimus.

CAPUT II.

De determinatione problematis de inesse ut accidens per locos intrinsecos per respectum ad prædicatum.

Problema igitur de accidente primo per locos et considerationes a locis tractas determinandum est. Dico autem per locos et considerationes speciales, ideo quia hoc quod inest ut accidens, ab inesse habet esse, et denominationem, et generationem : quod non est in aliis prædicatis : quia quod inest ut genus, per hoc quod inest, est causa, et similiter quod inest ut diffinitio : et quamvis proprium a subjecto trahat esse et causam, hoc tamen non fit nisi ex substantialibus subjecti : propter quod genus vel aliud principium essentiale ponendum est cum proprio, quando bene assignatur proprium : et ideo addit modum inhærendi specialem super inesse, et quoad hoc non totum esse suum accipit ab inesse simpliciter : sicut accidens propter

quod inest ut accidens, non vere inest ; et ideo inesse simpliciter habet determinari cum eo quod inest ut accidens. Primo igitur oportet ponere considerationes tam destructivas quam constructivas ad inesse vel non inesse simpliciter : et tandem in sequenti libro determinabimus problema de inesse ut accidens, non absolutum, sed ad aliud comparatum. Procedendo autem ad determinandum problema de inesse ut accidens, primo sumemus considerationes a locis intrinsecis, et postea a locis extrinsecis ; et a locis intrinsecis sumendo primo considerabimus in his quæ sunt intrinseca ut pars essentia, et postea in his quæ sunt tota essentia : sed quia hæc omnibus intuentibus, vel a quibus trahuntur considerationes manifesta sunt, amplius in his non est immorandum.

Cum autem accidentis duæ diffinitiones assignatæ sunt in libro præcedenti, quarum prima data est de accidente secundum quod actu inest, altera secundum quod potentia inest : primus locus erit et summus, si aliquid assignatur inesse ut accidens, tale prædicatum tunc considerandum est, si id quod ut accidens inesse dixit respondens, secundum aliquem modum alium alterius prædicati inest : tunc enim sequitur quod non inest ut accidens, cum accidens sit quod neque est genus, neque diffinitio, neque proprium, sed inest rei simpliciter, ita quod ab inesse trahit esse suum. Hoc autem modo maxime peccatur contra genera : eo quod utrumque horum prædicatorum inest non conversim : et ideo habent similitudinem hæc duo prædicata ad invicem. Propter quod dicit Boëtius quod aliquando quod inest ut accidens, inesse ut genus alii dicebatur : quia quantum ad inesse non conversim simpliciter insunt ut genus et accidens. Hujus autem exemplum est, ut si quis albo accidens dicat colorem esse : album enim ratione formæ sumptum, species est coloris, et non subjectum : et ideo non accidit ei inesse colorem, sed est substantiale ut genus dans esse speciei : non enim accidit ei sicut subjecto colorem

<--- Page Split --->

inesse, sed genus albi sic sumpti color est. Hoc autem peccatum contingit determinare eum qui ponit, sive eum qui respondet positum concedendo secundum nominationem. Quamvis non semper exprimat sermone, quod inest ut accidens id quod ponit inesse: ut quando dicit, quod accidit justitiae virtutem esse, quamvis non addat quod inest ut accidens. Saepe enim non determinate respondente modum inhaerendi, manifestum est quod id quod inest ut genus, assignatur inesse ut accidens, ut in praedicto exemplo si dicat justitiae accidere virtutem esse, cum virtus non sit accidens justitiae, sed genus ejus, et quod in ipsa. Hoc fit etiam in modo praedicationis, quando id quod est genus et substantia alicujus, denominative praedicatur de substantia speciei, ut si quis dixit albedinem colorari, ita quod praedicet colorem denominative non aliquid coloratum: non enim color alio et alio albedo motu a generante fit, sed eodem: quia color est substantia albedinis, et eodem fit albedo et color.

Si autem albedo diceretur colorari proprie: tunc oporteret quod albedo esset substantivum inesse in toto motu, et color alio quodam motu inferretur in ipso, ut probatur quinto Physicorum : et hoc modo denominatio non fit nunc ab accidente quod per motum sit in subjecto. A nullo enim genere, eo quod ipsum est quid non inductum per modum motus, denominativa fit praedicatio de sua specie. Idem est si dicat aliquis ambulationem moveri: ambulatio enim species est motus, et motus est genus ambulationis. A nullo enim genere praedicatio denominativa dicitur de specie secundum dictum modum denominationis : sed omnia genere praedicantur univoce nomine et ratione quae secundum nomen generis sumuntur de suis speciebus : nam species in praedicando suscipiunt et nomen et rationem. Respondens igitur qui dixit, album est coloratum, non assignavit praedicatum ut genus, eo quod id assignavit praedicari denominative, quod generi non

convenit, quando ut genus praedicatur : nec assignavit ut proprium neque ut diffinitionem praedicari, eo quod diffinitio neque proprium alicui alii inest, nisi ei cujus est diffinitio vel proprium : sed multa etiam de numero aliorum ab albis colorantur, ut nigrum et medio colore colorata, ut lignum, lapis, homo. Manifestum ergo est quod id quod denominative dixit inesse, ut accidens inesse assignavit.

Si quis autem objiciat quod saepe denominative praedicatur et genus, ut videtur. Omnis enim linea brevis vel longa : omne longum vel breve quantum : ergo omnis linea quanta vel quantum. Omnis numerus multus vel paucus : omne paucum vel multum quantum : ergo omnis numerus quantus. Et sic est in multis. Dicendum quod denominatio fit proprie, et communiter. Denominatio autem propriedicta non fit nisi a forma quae altero motu alterationis inducitur subjecto jam perfecte in esse constituto : motus enim est de subjecto ad subjectum. Et hoc ostendit ipsum nomen denominatio : de enim proprie, cum transitionem et diversitatem notet, alicujus diversitatis ad nominationem importabit : et cum nominis communis, ut homo est animal, substantia fiat a forma substantiali, consequenter denominatio ab accidentali forma fieri debet : et haec est proprie denominatio, quae fit per motum ad formam alio motu introductam praeter substantialem : per talem enim formam proprie fit denominatio, et sic quod ut genus, non praedicatur denominative. Et iterum denominatio large et non proprie dicta, quae non habet rem denominatam, sed modum tantum, sicut principium qualitatis est, secundum quam quales dicuntur : et tamen per unam formam accidentalem proprie fit denominatio a forma generis, et a forma differentiae, et a forma speciei, et alii ab hujusmodi forma quae ut habitus communiter significatur. In tali enim forma duo sunt : et inclinatio ad id quod substat ei quod large loquendo vocatur sub-

<--- Page Split --->

jectum, et quo est dispositio ad actum vel finem : et quoad primum substantialis forma constituit subjectum, et quoad secundum est dispositio ipsius, quae habet modum qualitatis, et ab hac accipit modum denominationis, ut cum dicitur homo humanus qui humana agit, et animalis homo qui totaliter suas prosequitur concupiscentias, et sic de aliis. Et linea dicitur esse faciens quantitatis dimensionem, et breve et longum hoc modo quanta dicuntur : et hoc modo unitas dicitur una, quia facit actum unitatis in unitate sicut in aliis, facit enim eam in se indivisam, et ab illis divisam : et hoc modo dicitur unitas una, et bonitas bona. Et in talibus, ut diximus, non est vera denominatio, sed modus denominationis. Hoc tamen modo non dicitur albedo alba, et scientia sciens, vel sapientia sapiens : quia tales formae accidentales non habent talem differentiae respectum ad subjectum, et ad actum vel finem per inclinationem ad subjectum non constituunt subjectum, sed constituuntur ab eo : et ideo sunt dispositiones ad actum vel finem respicientes : pro pter quod non ita reflectuntur in seipsis denominative. Et haec est vera solutio dubitationis, quamvis quidam aliter dicant, de quorum dictis non est curandum.

CAPUT III.

De eodem per locum a partibus sufficientter enumeratis.

Alius autem locus est inspicere ad aliqua subjecta quibus inesse dicitur prædicatum : et est locus iste a partibus sufficienter enumeratis. Si enim universaliter dicitur aliquid alicui inesse ut accidens, aut omnibus affirmative, aut nulli negative, considerandum est illud secundum species sub subjecto distributo acceptas : et sic sub subjecto accipiendo non oportet accipere statim infinita singularia accidentia in infinitis singularibus existentia : quia a genere non statim descenden-

dum est ad singularia, quia infinita sunt : quia hoc difficile esset vel impossibile considerare sigillatim in universis singularibus. Unde statim ad species considerandum est an inveniatur instantia vel non : in his enim est via magis et facilior : et ideo est via magis in talibus, quia in paucioribus consideratio est facilior ad propositum concludendum. Oportet enim considerare et incipere sic a prioribus partibus et speciebus, et quae immediate sunt sub genere communi : et si in illis non invenitur instantia, deinde sub speciebus oportet descendere usque ad individua, in quibus stat divisio ipsius totius subjecti, circa quod aliud universaliter inesse vel non inesse dicitur. Cujus exemplum est ut si aliquis dixerit onnimu oppositorum eamdem esse disciplinam, perspiciendum primo in generibus et speciebus oppositorum hoc modo, si eorum oppositorum quae sunt ad aliquid, sit eadem disciplina : et si eorum quae sunt opposita secundum contradictionem, sit eadem disciplina : et si eorum quae secundum privationem et habitum sunt opposita, sit eadem disciplina.

Et si in his quæ sunt specie soppositorum nondum sit manifesta instantia, rursus ulterius est dividendum, et sub speciebus oppositorum accipiendum usque ad individua ; in quibus ut in ultimis stat divisio. Verbi gratia, et si justi et injusti sit eadem disciplina, quæ sunt sub specie contrariorum : vel si dupli et dimidii sit eadem disciplina, quæ sunt sub oppositis eorum quæ sunt ad aliquid : vel si cæcitatis et visus sit eadem disciplina, quæ sunt sub oppositionis specie dictæ secundum privationem et habitum : vel si esse et non esse sit eadem disciplina, quæ sunt sub oppositione dicta secundum affirmationem et negationem. Nam si sic descendendo ad partes subjectivas ostendatur probando, quoniam non est eadem disciplina aliquorum oppositorum : tunc interimentes erimus problema propositum, et quod non omnium oppositorum est eadem disciplina : quoniam omnium opposi-

<--- Page Split --->

torum esse eamdem disciplinam et aliquorum oppositorum non esse eamdem disciplinam sunt contradictoriae : et ideo non possunt simul esse vera : quia aliter de eodem numero esset affirmatio et negatio vera : quia signum universale facit, quod eodem numero affirmatur in universali et negatur in particulari oppositio. Similiter autem est faciendum, quando praedicatur nulli inesse in negativa universaliter, quia instantia quae in partibus ad interimendum vel construendum propositionem.

Iste autem locus a partibus, vel consideratio tracta a loco, convertitur per oppositas qualitates et ad destruendum et ad construendum propositionem. Hoc patet, quia si in omnibus partibus videatur inesse praedicatum, quae proferuntur per divisionem ad individua, vel in pluribus, ita quod non videatur instantia : tunc est concedendum, et universaliter est ponendum praedicatum inesse subjecto : aut oportet respondentem instantiam ferre, quia in aliquo contento sub universali sic non fit, sicut universaliter est propositum: nam si neutrum horum faciat respondens, et quod nec universaliter concedat, nec ferat instantiam per quam id interimat quod universaliter proponitur, et tamen neget propositum, inconveniens videtur non ponere universaliter quod est positum : et sic videtur esse pravus socius, et peccans peccato mendacii contra problema.

Si autem hic objicitur, quod quaedam propositiones universales non supponunt nisi pro generibus singulorum, ut cum dicitur, omne animal fuit in arca Noe : in quibus non habet descendere ad individua. Adhuc autem quaedam videntur verae universales, nullam habentes singularem veram, ut omnis homo de necessitate est animal ; cum tamen haec, Socrates nec Terta. Plato de necessitate sit animal. Adhuc autem in descendendo sub oppositis relative duplum et dimidium, et sub contrariis ad album et nigrum, non est descensus ad individua. Et ad individua descenditur ad infinita, de quibus non pot-

est fieri disciplina, ut dicit Plato : et sic videtur ista consideratio esse falsa et inutilis.

Dicendum est cum dicitur descendi solutio prinare. habere sub universalis distributo, intelligendum quod tantus debet esse descensus quanta est distributionis divisio : quando autem distribuitur pro generibus singularium, non fit divisio sub nisi in partes ad formas divisas : et ideo ultra istas in tali divisione nihil accipiendum : et si aliquid ulterius accipitur, tunc fit descensus ad id quod non est sub distributione, et non valet talis processus. Quando autem fit distributio pro singulis subjecti materialis : tunc ad omnia materialia sub subjecto existentia descendendum est.

Hæc autem propositio, omnis homo de Solutio secundæ. necessitate est animal, sicut multi dicunt, duplex est : ex eo quod potest esse de re, vel de dicto. Et si est de re, dicunt quod est falsa. Si autem est de dicto, dicunt quod est vera, sub hoc sensu, omnem hominem esse animal de necessitate est verum, vel hominem esse animal est necesse. Potest tamen dici quod necessariam esse propositionem dicitur dupliciter : aut necessitate rei, vel necessitate cohærentiæ prædicati cum subjecto : siccut et hæc, necesse est Deum esse ipsius rei necessitate : et sicut dicimus, quod necesse est hominem esse animal necessitate cohærentiæ prædicati cum subjecto : et hoc mediate vel immediate. Immediate quidem, ut quando inter subjectum et prædicatum non est medium, per quod prædicatum inest subjecto, ut cum dicitur, homo est animal. Mediate autem quod per medium aliquod essentialem substantiam participat, ut cum dicitur, Socrates est animal : quia Socrates est homo, et homo est animal : et hoc modo Socrates de necessitate est animal, quia Socrates essentialiter est homo.

Cum autem sic descenditur ad partes solutio tertiae et quarformaliter divisas, et non materialiter : tæ. scensus ad individua. Et ad individua detæ. scenditur ad infinita, de quibus non pot-

<--- Page Split --->

quia stat in ipsis divisio formalis : et sic duplum et dimidium, et album et nigrum dicuntur individua : et similiter dicendum est in aliis, etc.

CAPUT IV.

De determinatione ejusdem problematis de accidente per inspectionem ad diffinitionem subjecti vel prædicati problematis vel utriusque.

Alius autem locus intrinsecus ad determinandum problema de inesse sive modo accidentis (ita ut non exprimatur per sermonem, quod insit ut accidens, sed quod simpliciter insit, vel non insit) est diffinitiones facere accidentis seu prædicati quod inesse dicitur, vel utriusque subjecti etiam et prædicati aut alterius eorum : et factis diffinitionibus oportet considerare in diffinitionibus, si aliquid subjecti et prædicati non verum secundum rem, ut verum in propositione sumptum sit : et hoc primum considerandum est in diffinitione prædicati. Cujus exemplum est, ut in problemate quæsitum est, si inest Deo non justitiam facere (hoc est, si hoc prædicatum, injustitiam facere, inest Deo) hoc est, insit vel possit inesse Deo : diffiniendum est prædicatum sic : Injustitiam facere est proximo nocere sponte et sine causa : statim erit manifestum quoniam non est (vel convenit) Deo hoc prædicatum quod est injustitiam facere : non enim hoc convenit inesse Deo quod est nocere sponte : quia sic Deus esset malus et vitiosus, quod 'non potest esse. Similiter considerandum est in diffinitione subjecti, quis sit invidus, et quæ per diffinitionem sit invidia : quia unum conjugatorum scitur per alterius diffinitionem : nam si invidia est tristitia in apparenti prosperitate alicujus, et studiosus nullos ad mala provocans : tunc manifestum quod invidus non est nec esse potest : sequeretur enim, quod studiosus esset pravus : et si pravus, non studiosus.

Iterum diffiniatur utrumque, et prædicatum et subjectum, et diffinitio unius referatur ad diffinitionem alterius. Cujus exemplum est, fiat problema conveniens si reprehenser sit invidus : diffinitione notificetur uterque, et reprehenser, et invidus : manifestum erit ex comparatione diffinitorum, utrum verum vel falsum est quod dictum est prædicatum inesse subjecto : videtur ergo si invidus est qui tristatur in bonorum prosperitatibus, reprehenserom esse illum qui in malorum prosperitatibus tristatur. Et sic palam est quoniam invidus non est reprehenser. Impedimentum hujus considerationis posset esse, quod aliquid positum est in divisione non manifestum, propter quod a respondente negaretur tota diffinitio : et hoc impedimentum removendum est sic, quod pro his nominibus (quæ sunt non manifesta in diffinitionibus) oportet sumere diffinitiones : et si adhuc in illis diffinitionibus pro nominibus sumptis sunt iterum quædam non manifesta, pro illis sumendæ sunt diffinitiones : et hæc oportet non dimittere, sed continue facere, donec ad notum veniat, ita quod respondens per notum habeat occasionem negandi propositionem. Et hoc quidem facere est necessarium : quia sæpe fit in disputatione dialectica, in qua ex probabilibus proceditur, quod tota diffinitione assignata adhuc non palam est quod quæritur : quia quæ in diffinitione ponuntur, non sunt manifesta, vel de aliquo illorum quæ in diffinitione ponuntur, non est manifestum, quod in problemate quæritur inesse subjecto. Quando autem diffinitio ponitur pro aliquo eorum quæ posita sunt in propositione (hoc est, pro aliquo nominum in diffinitione positorum) manifestum tunc fit utrum insit vel non insit quod inesse quærebatur aut dicebat : et ideo utile est diffinitionem pro nomine obscuro ponere, cum per hoc problema determinetur, et per hoc respondens non habeat negandi occasionem. Hic autem diffinitionem dicimus omnis nominis declarationem, sive sit diffinitio, sive decla-

<--- Page Split --->

ratio, sive descriptio, sive nominis interpretatio : eo quod haec omnia prout sunt principium inferendi in syllogismo dialectico, per unum modum communem sunt dispositio mediisyllogismi dialectici. Et ideo non distinguitur diffinitio a descriptione vel nominis interpretatione : quia prout sunt dispositio medii uno modo ad inferendum dispositionem. Sed si referuntur ad rem quam notificant, oporteret ista distinguere : quia aliter notificant rem ista tria, et aliter diffinitio, quia per substantialia : et aliter descriptio, quia per accidentalia : et aliter nominis interpretatio, quia per causam quae illa imposuit : et hoc modo haec tria sunt tres loci intrinseci, sicut in Topics suis dicit Boetius. Sed haec non considerantur sic, sed ut unumquodque istorum, sicut notum faciens manifestum ad considerandum hic sumitur : et ideo uno nomine indistincte haec signatur idoneitas istius considerationis quae penes rem sumpta est hic : quia adhuc praeter ea quae dicta sunt.

Amplius oportet eum qui opponit, quod non secundum inesse ad prædicatum accidentale proponitur universale, propositionem considerare apud se, utrum ista propositio habeat instantiam : et si aptam habeat instantiam, tunc proponit eam cum ipsa instantia: quia tunc respondens facilius admittit eamdem gratia aliorum: nam instantia erit argumentum mentem arguens respondentis ad propositum destruendum: et hoc cavetur per hoc quod ab opponente ponitur instantia, quia tunc non habet respondens occasionem propter quam neget propositionem gratia aliorum. Est autem hic locus de inesse vel de diffinitione accidentis, pene idem cum penultimo sive cum eo qui immediate ponitur ante istam considerationem, et docet aliquid inesse, ut accidens eis subjectis, quibus vel omnibus inest vel nullis, secundum quod dictum est inesse vel non inesse: nam et ibi docetur si aliqua est instantia universalis propositæ per divisionem usque ad singularia. Dif-

fert autem in modo quodam : quia ille considerat prædicatum ut accidens inesse subjecto universaliter, hic autem constituit prædicatum inesse subjecto non determinando modum etiam quod ut accidens insit, sed ut simpliciter prædicatum in subjecto esse universaliter. Idem ille docuit considerare utrum insit aliquid ut accidens, hic autem docet considerare, utrum insit ut diffinitio. Adhuc autem quia ille est per comparationem ad opponentem tantum, hic autem per comparationem ad opponentem et respondentem. Alia autem idoneitas qua idonei erimus secundum hunc locum, est sumpta ex parte sermonis.

Amplius præter ea quæ dicta sunt, opportet opponentem determinare quæ sunt illa quæ oportet dicere ut plures, et quæ sunt quæ non oportet dicere ut plures. Hoc enim utile est ad destruendum propositum et ad construendum, et sic major est potestas sive facultas istius considerationis quam alterius. Verbi gratia, quoniam nominationibus res ipsas nominandum sive nuncupandum ut plures, sive communitas hominum nominat ipsas easdem. Sed quæ rerum sint hujus virtutis vel effectus, jam non attendendum est pluribus qui vires et naturas rerum ignorant. Cujus exemplum est, ut istud nomen quod dicitur sanativum: quod autem sanativum perfectivum sit sanitas, dicendum est ut plures : ad hoc enim significandum utimur dicto nomine: utrum vero res proposita, scilicet dicat vel medicina secundum actum sit sa nitas perfectiva vel non, non dicendum ut plures dicunt, quia non per interioria rei judicant : sed dicendum est de talibus rebus ut dicit medicus sapiens, qui scientiam talium experimentalem habet et artem, quod non est plurium, sed paucorum et sapientium. Propter quod dicitur communiter, quod loquendum est ut plures, sentiendum autem ut pauci : quia sapientes sunt pauci.

Si autem alius objiciat quod nomina imposita sunt a rerum proprietatibus et formis, et sic a sapientibus, et sapientis

<--- Page Split --->

est hoc considerare, et loquendum est vocabulis et utendum proutsunt imposita: et sic videtur quod loquendum sit ut sapientes. Dicendum quod hoc verum est, quod a rerum proprietatibus sapientes imposuerunt et imponunt vocabula, sed ab exterioribus rei imposita sunt et communibus : et sic sunt in usu communiter loquentium : et hoc modo etiam in loquendo sumenda sunt vocabula : sed sapientes in usu vocabulorum profundantes in rebus inspiciunt proprietates, et ad illas referunt vocabula, et ideo transgrediuntur positam locutionem, et ideo peccant in problematibus. Propter quod non est loquendum ut sapientes, maxime in rerum diffinitionibus et descriptionibus quae loco nominum sive vocabulorum ponuntur, ut ista docuit considerare : idoneus ergo sic efficitur in dicta consideratione opponens, si apertam non in universali proponit instantiam, et si vocem nominum refert ad plures, et rerum virtutes et causas et effectus refert ad sapientes et paucos qui secundum intentum judicant de rebus propositis.

Amplius si obscuritas sit in propositione proposita : aut est obscuritas propter multiplex aliquid in oratione proposita, aut aliter obscuratur oratio, propter quam causam non conceditur a respondete: et siquidem est multiplex, oportet quod illud sit multiplex non valens ad disputationem dialecticam, cum non deserviat nisi deceptioni sophisticae, sicut est multiplex in compositione et divisione et figura dictionis. Si autem in propositione vel problemate proposito dicatur aliud esse multiplex sive dicatur sic, quoniam inest praedicatum subjecto in propositione negativa, hoc est dupliciter in æquivoco multiplici : aut vero multiplex latet respondentem, aut non latet illud multiplex ad propositum. Si quidem latet respondentem ipsum multiplex : tunc sufficit alterum sive unum sensum manifestare sive probare eorum quæ multipliciter dicuntur, si non possit in utroque sensu ostendere : si enim in utroque sensu potest

ostendere, tunc omnis occasio negandi aufertur respondenti. Si autem non valet in utroque sensu ostendere propositionem, ostendat saltem in altero : quia tunc conceditur a respondente : quoniam latet multiplex omnis sensus multiplicitatis. Hoc modo est utendum in multiplicibus æquivocis quæ latent respondentem : nam si respondentem non lateant quæ multipliciter dicuntur, tunc in alio sensu quam probent instabit respondens, dicens quoniam non monstratum est quod ipse dubitabat, hoc est, in hoc sensu non est probatum in quo ipse dubitando negabat. Potestas autem hujus loci est sive considerationis, quod ad utrumque, scilicet ad construendum et destruendum convertitur. Nam construere volentes propositum, ostendemus quoniam alterum, hoc est, in uno sensu inest quod propositum est inesse : quia totum universale construitur una sui parte constructa. Construemus ergo alterum inesse si ambo non poterimus. Destruentes autem sive destruere volentes propositum, ostendemus quoniam ipsum multiplex alterum (hoc est, in altero sensu acceptum) non inest, si non poterimus ostendere ambo (hoc est, in utroque sensu) non inesse, et tunc destruere secundum omnem sensum inesse. Sic ergo et ad construendum et ad destruendum valet ista consideratio, et locus considerationis qui est locus a partibus.

Sed differentia est inter haec, quod alicui opponenti in destruendo nihil oportet uti praeconfessione respondentis ad destruendam universalem propositionem, sive sit affirmativa, sive negativa : non enim oportet uti in disputando praeconfessione respondentis, quod si velimus destruere omni inesse, sive velimus destruere nulli inesse. Si enim ostenderimus uni alicui singularium non inesse; sive quod secundum unum sensum non inest, sive praeconfiteatur respondens sive non, interemptum est omni inesse, sive secundum omnem sensum multiplicitatis inesse. Similiter autem in proposito. Si enim

<--- Page Split --->

ostenderimus, quoniam uni alicui inest secundum unum sensum multiplicatiis inest, interimemus nulli inesse, sive secundum nullum sensum verum esse. Sed construentibus, hoc est, construere volentibus universale ex particulari, praeconfitendum, hoc est, praeconfessione respondentis utendum et in negativa et in affirmativa, ut quod confiteatur respondens, quod sicut est in uno, ita est in aliis : vel sicut non est in uno, ita non est in aliis : et hoc est ideo, quia non aliter ex uno particulari infertur universale universaliter distributum. Praeconfitendum ergo si uni inest, omni inesse. Et si similis sit propositio, hoc est quod sicut se habet in uno, ita se habeat in omnibus propositio posita : non enim sufficit disputasse si uni inest, omni inesse, nisi ex praeconfessione : ut si ostendatur quoniam anima unius hominis est immortalis, quod sequitur quoniam omnis hominis anima est immortalis.

Hoc autem non semper faciendum in universalibus problematibus, sed in aliquibus quando non facile est unam dictarum rationum dicere vel ostendere, secundum quam singularia respiciunt universale, sicut faciliter potest ostendere geometer unam communem rationem, quod omnis triangulus rectilineus habet tres angulos æquales duobus rectis. Sic ergo procedendum, quando respondentem latet æquivocum in propositione proposita.

Si autem respondentem non lateat æquivocum quod multipliciter dicitur, tunc ut respondens negandi vel concedendi non habeat occasionem ab opponente, tunc dicendum est vel distinguendum multiplex secundum omnem sensum, et contingit interimere si concedit respondens secundum omnem sensum, et construere si negaverit respondens. Cujus exemplum est, si quæritur, si opportunum est expediens vel bohum sive honestum. Si hoc negaverit respondens, vel tentandum ambo interimere de proposito problemate si ea concesserit

respondens, si opportunum neque bonum est neque expediens. Si autem non contingit utrumque (hoc est, in utroque sensu construi vel destrui) tunc alterum inest (hoc est, quod in altero sensu est verum) id autem non inest, hoc est, in alio sensu falsum est. Eadem autem ratio est, etsi plura sint in quæ dividatur (hoc est, si in plures quam in duos dividitur sensus) id quod est multiplex : secundum enim omnes sensus distinguendum est, et secundum omnes sensus est construendum vel destruendum, si fieri potest : vel secundum aliquem construendum vel destruendum si secundum omnem sensum construi vel destrui non potest, propter superius assignatam rationem. Secundum enim modum totius universalis construi vel destrui habet multiplex æquivocationis : quia sicut totum universale se habet ad sua significata : et ideo sicut totum universale construitur ex sui parte, et sic multiplex construitur ex suo significato : et sicut interimitur universale universaliter sumptum si alicui uni non inest, et sicut interimuntur nullis alicui uni inest, sic multiplex secundum omnem sensum esse verum destruitur si secundum unum sensum verum non est, et secundum nullum sensum esse verum destruitur si secundum unum aliquem sensum verum est. Propter quod etiam similia sunt in construendo vel destruendo totum universale universaliter sumptum, et totum multiplex. Sic ergo proceditur multiplicari secundum æquivocationem.

CAPUT V.

Qualiter procedendum sit in multiplici amphibologico.

Rursum quoque in his quæ sunt secundum æquivocationem, dicuntur multipliciter, sed alio modo, accidentali tamen multiplicitate, sicut secundum amphibiologiam : sicut dicitur disciplina una plurium : hoc enim secundum multiplicitatem amphibologiae dicitur : multipliciter

Quomodo haec propositio, disciplina est una plurium, est multiplex.

<--- Page Split --->

enim dicitur disciplina una plurium, ut quod plura sint unius finis totius disciplinae, et ejus quando est ad finem : sic enim unius est ut finis, et alterius ut ejus quando est ad finem : ut medicina dicitur una disciplina plurium, quia est disciplina sanitatem faciendi, ut finis, et cibandi et diætandi, ut ejus quod est ad finem: et sic est plurium quæ non in una penitus habitudine construuntur, et hoc quod est disciplinam unam esse plurium. Dicitur etiam una disciplina plurium velut amborum finium : et tunc genitivus plurium ratione suppositorum in una dependentia se habet ad nominativum, qui est, una disciplina est plurium. Vel ad accusativum, quando dicitur unam disciplinam esse plurium. Sic dicitur, contrariorum eadem disciplina, ut medicina sanorum et ægrorum : et sic enim disciplina una speculativa plurium est quæ æqualiter contraria, ut fines in periculosis considerare : quamvis disciplina practica non sit nisi unius ut finis, et alterius per accidens ut caveatur. In speculativis autem nihil magis unum contrariorum est finis altero : quia per speculationem non potest finite cognosci unum contrariorum, nisi cognoscatur alterum. Aut etiam dicitur una disciplina plurium : quia est unius, ut ejus cujus est per se, et alterius, ut ejus cujus est per accidens : sicut disciplina, quoniam triangulus habet tres angulos æquos duobus, etc. ; quæ disciplina relata ad subjectum plurium est, quia est trianguli et æquilateri : sed trianguli secundum se, æquilateri per accidens, quoniam accidit triangulo esse triangulum æqualiterum, et contingit triangulo per id quod est consequens esse totum trianguli. Quæcumque autem totum esse sequuntur, accidunt 1 : eo quod non sunt de substantia illorum quorum esse sequuntur, quamvis in seipsis sint substantialia. Sed quod accidens quidem dicunt opponi ad per se et non ad subjectum, et vocant ipsum accidensad visendum quamvis substantiale sit ad es-

sendum : quia non per se, sed per extraneum participat prædicatum, cognoscimus, quod æqualiterus habet tres æquos duobus rectis, per hoc quod est triangulus, et non per hoc quod est æqualiterus.

Sic ergo amphibologice dicitur ad multiplex : nec dicitur, quod hic multiplex sit non secundum æquivocationem, eo quod nihil sit æquivocum : quia hoc esset falsum : cum unum nomen unius per se et alterius propter aliquid, vel unius per se et alterius per accidens, non possit esse nisi æquivoce. Sed dicitur non secundum æquivocationem : quia multiplicitas hic non consideratur in æquivocis, sed in diversa dependentia generum quæ est plurium ad nominationes vel accusationes præcedentes.

Usus autem hujus considerationis in destruendo quidem problema quod oportet destruere, multiplex secundum quemlibetsensum est: quia sinullo modo secundum quemlibet sensum est una disciplina plurium, tunc universaliter destructa erit propositio quæ dicit disciplinam esse plurium : tunc enim manifestum est quoniam omnino (hoc est, universaliter) non erit una disciplina plurium. Inconstruendo autem sufficit uno aliquo modo disciplinam unam plurium esse. Exemplum propositionis propositæ proprie loquendo non est multiplex : sed nomine multiplicis extenso, multiplex dicitur propositio, quæ plures causas habet veritatis, cujus veritas non destruitur nisi omnibus modis et causis veritatis destructis. Construitur autem veritas, causa una constructa veritatis ejusdem.

In talibus autem multiplicibus quæ non latent respondentem, utile est dividere sive distinguere multiplex quoties dicitur secundum omnem modum suæ multiplicitatis, ne respondens negandi habeat occasionem, aliquo modo non divisim accepto. Sed si construere volumus propositionem, addendi et accipiendi sunt a nobis omnes sensus veri, ut accipia-

<--- Page Split --->

mus quæcumque contingunt et vera sunt : et dividendum est propositionem in ea tantum quæ vera sunt, hoc est, in sensus multiplicitatis veros, omittendo sensus falsos : quia sic accipimus quæcumque utilia sunt ad construendum : quia sensus falsus ad construendum non est utilis. Si autem destruere volumus, accipiendi sunt omnes sensus multiplicitatis falsi, ita quod accipiamus ex sensibus multiplicitatis ea quæ non contingunt et falsa sunt, et reliqua quæ sensus veri relinquamus : quia verum non valet ad destruendum, cum ex vero non sequitur nisi verum. Taliter autem faciendum est in multiplici, quod non latet respondentem : quia aliter negabitur propositio propter multiplex indivisum.

Hæc autem multiplicitas non consideratur tantum in his quæ sunt plurium, sed etiam in hoc quod est unius. Unde esse hoc hujus, vel non esse hoc hujus, eadem multiplicitate multipliciter dicitur : et ex eisdem locis considerationis est construendum et destruendum. Et si propositio formato problemate dicat disciplinam hanc hujus esse : aut erit hujus ut finis, aut ut alicujus eorum quæ sunt ad finem : aut alicujus essentiae dicitur ut ejus cujus est per se, aut ut ejus cujus est per accidens. Similiter etiam dicitur in negativa quæ dicitur hoc non esse hujus aliquo modorum prius dictorum. Eadem autem ratio est in alio exemplo quo desiderium dicitur hujus, et eadem ratio in aliis omnibus quæcumque dicuntur vel pluraliter vel singulariter, hoc hujus est ubi desiderium horum vel hujus et eorum quæ sunt ad finem, ut cognoscere medicinam vel cibum ad sanitatem ordinatum. Est etiam desiderium aliquorum ut unius per se et alterius per accidens, velut in vino vel vini disiderium est in eo quod amicus dulcis : hujus enim est desiderium quidem vini per accidens, sed est dulcis per se ut finis : non enim appetit vinum quia vinum est, sed appetit idem quia dulce est : talis enim per se dulce desiderat, vinum autem per

accidens : si enim austerum esset, jam non desiderabit illud amicus dulcis. Patet ergo quod per accidens desiderat vinum per hoc quod accidit vina dulcia esse. Cum enim omnia relativa dicantur alicujus vel aliquorum, patet quod maxime utilis est locus hic et consideratio ab eo sumpta in his quæ sunt ad aliquid sive relativa alicujus vel aliquorum : omnia enim quæ sunt ad aliquid et sunt de numero relativorum, pene talia sunt. Et dico pene propter quædam relativa quæ expresse determinant sua correlativa : et ideo in talibus non potest esse talis multiplicitas.

Si autem obscuritas sit in proposito non ex multiplici, sed ex nomine ignoto, transferre oportet propositionem in nomine illo ad aliud nomen idem significans quod sit notius vel evidentius quam primum : sicut si dicatur, quod certum in opinione hominum non est notum, proponitur planum : planum enim in notitia est, quod leviter cognoscitur a quolibet : et si dicatur investigari, ponet pro eo perquirere, quia aliter sæpe respondens negandi accipit occasionem pro non noto nomine pro evidentiori facto quod dictum est, in proposito facilius argumentabilis est propositio sive problema : quia respondens faciliter consentis in id quod evidenter notum. Est autem hic locus sive consideratio ab expositione nominis tracta, ad utrumque habens potestatem communis ad destruendum et construendum.

Et attende quod quamvis hic locus sit Quomodo diversimode a transmptione quæ extrinsecus est , utuntur multiplici tamien hic ponitur inter locos intrinsecos dialecticus et sophista. a substantia rei tractos : eo quod non sumitur hic a transmptione ut dispositio medii ad inferendum, sive ut locus a quo trahatur argumentum, sed ut idoneitas quædam opponentis. Adhuc etiam intelligendum, quod multiplici utitur sophista, prout et etiam dialecticus : sed sophista utitur eo prout est dispositio medii ad decipiendum, sed dialecticus prout est in altera extremitatum ad inferendum illud.

<--- Page Split --->

Extremum autem infertur dupliciter ut convertibile, ita quod stet pro eodem pro quo stat medium : et est locus dialecticus a convertibili dictus : vel infertur alio modo, et est locus sophisticus. Adhuc autem cum dicitur, quod ex uno sensu probato infertur aliquid esse multiplex, hoc potest esse dupliciter. Uno modo si inferatur pro eodem sensu pro quo stet medium : tunc non sequitur quod multiplex sit. Si autem pro alia significatione pro qua non stat medium : tunc non utamur quod multiplex in uno sensu probatum est. Adhuc quod si protervus est respondens, non est discedendum ab opponente multiplex : quia destructo multiplici protervus respondens magis proterviet : sed quando non est protervus, discedendum, quia ex hoc expeditur opus commune.

CAPUT VI.

De transactione problematis de inesse per inspectionem ad locos intrinsecos, quae sunt partes esse vel esse incompletum.

Ad cognoscendum autem sive ostendendum problema de inesse, cujus exemplum sit, si problema fiat, an contraria eidem insunt, et velimus ostendere quoniam contraria insunt eidem subjecto, eo quod nata sunt fieri circa idem secundum simpliciter inesse sive secundum simplicem inhaerentiam : considerandum est primo consideratione in genere ejus cui ponuntur inesse, hoc non consequens ad subjectum, considerationes hic trahemus a locis intrinsecis, quae sunt substantia rei incompleta. Hi simpliciter post locum a diffinitione (quae totum esse rei dicit) sunt ponendi. Inter hos prima consideratio sumitur a genere, quod est essentiale et non convertibile. Consequens prius non est, quam antecedens causa ipsius per esse et essentialiter praedicatur de subjecto. Sic ergo volentes ostendere,

quod aliquid essentialiter inest accidenti sive speciei, quoniam essentialiter contraria sunt vera sive circa idem in genere subjecti, accipiemus primo considerationem. Verbi gratia, si velimus ostendere quoniam circa sensum secundum actum et secundum agere factum est rectitudo et peccatum : sentire autem est in genere ejus quod est judicare : judicare quidem circa diversa et circa aliud est, scilicet circa recte et non recte, et essentialiter et per se convenit hoc ei quod est judicare, secundum quod est a principiis informantibus judicium : quia sic omne judicare vel recte vel non recte sequitur, ita quod etiam circa sensum in agere est recte et peccatum : et sic in hoc consideratio est sumpta ex genere circa speciem deducto : quoniam hoc quod essentialiter et per se inest generi, probatur inesse speciei, per genus illud quod est essentialiter species participat : nam judicare est genus ejus quod est sentire : et ideo pars ejus quod est judicare, probatur inesse ei quod est sentire : quia sentire est quoddam judicare : sicut habere tres æquos duobus, etc., probatur inesse isosceli, per hoc quod est triangulus : nam qui sentit, judicat aliquo modo.

Est autem intelligendum de sentire sensus communis qui componit et dividit signata particularia, et componendo et dividendo judicat de ipsis per mixtionem æstimativæ potentiae æstimantis nocivum vel conveniens in acceptis per sensum componentem et dividentem : et non est intelligendum de sentire sensus particularis, quia iste non peccat in proprio sensato. Hæc autem in principio philosophiæ, in secundo de Anima 1, habent probari, et ex logicis probari non possunt : quamvis ex logicis disputari possint ad problema de simpliciter inesse speciei, quia essentialiter inest generi.

Rursum autem consideratio trahitur ex specie ad probandum aliquid inesse generi simpliciter : generaliter enim verum

<--- Page Split --->

est quod quæcumque insunt speciei, similiter insunt et generi : cum genus secundum actum et intellectum sit in specie. Cujus exemplum ut problema fiat, si est in genere prava et studiosa dispositio, et arguatur sic. Disciplina est prava et studiosa : ergo et dispositio est prava et studiosa : quia dispositio genus est disciplinæ : et passio speciei probatur inesse generi per speciem. Sumitur autem disciplina generaliter pro quacumque doctrina, quæ prava esse dicitur, quando est pravi alicujus, sicut ad furari et mechari, de quibus dicit Aristoteles in XI prinse philosophiæ 1, quod melius est vilia nescire. Et sic dicitur disciplina prava ratione adjuncti, sive ejus de quo est, et non ratione suiipsius in quantum disciplina est : adjunctum autem ipsius (ratione cujus prava est) est pravitas ad malum quæ incitat ad malum, scito malo, quod non faceret si malum nesciretur. Omnis enim scientia in se bona : quoniam dicit Boetius quod scientia mali bono deesse non potest. Sumitur autem hic dispositio generaliter non prout distinguitur contra habitum, sed prout est qualitas disponens.

Si autem has duas considerationes a genere et specie tractas secundum generalem potestatem inferendi suas conclusiones comparemus ad invicem, tunc primus locus a genere ad speciem tractus, falsus est, sive fallit ad affirmative concludendum : quia affirmative non proceditur semper a superiori ad inferius, nec tenet in affirmando nisi in essentialibus generi, sicut dictum est. Secundus autem locus a specie ad genus, secundum generalem inferentiam sumptus, est verior ad concludendum in affirmativis : quia affirmmativus est processus ab inferiori ad superius. Cujus probatio est, quia non est necessarium, quod quæcumque prædicata generi insunt, et speciei insint. Et instantia est, quia animal in ambitu suæ generalitatis est et volatile et quadrupes : et

utrumque horum inest generi : homo autem species est animalis, neque est volatile, neque est quadrupes : et sic non sequitur a genere semper ad speciem affirmando. Sed quæcumque insunt speciei, similiter illa ut tota insunt etiam speciei et generi : et sic a specie ad genus proceditur affirmando . Si enim detur quod homo est studiosus, sequitur quod animal est studiosum, ad hoc quia homo est animal. Ad destruendum primus quidem locus a genere tractus universaliter est verus : quia a superiori ad inferius proceditur negando. Secundus autem ad destruendum est falsus, qui trahitur a specie ad genus : quia non valet procedendo ab inferiori ad superius negando. Hujus autem ratio est : quia quæcumque universaliter generi non insunt, illa non insunt speciei alicui generis illius : sed quæcumque non insunt huic vel illi speciei, non necesse est etiam non inesse generi.

Si quis autem objiciat, quod nulla specie existente potest intelligi substantia animata sensibilis : et ut sic a genere omnis substantia animata sensibilis est animal : et tamen non est necesse descendere ad speciem in essentialibus. Patet quod non valet, quia considerationes inductæ sumuntur de genere prout dicit ambitum communitatis ad continendas species. Quando autem diffinitio generis ponitur de genere, non sumitur genus nisi secundum simplicitatem substantiæ ipsius, prout genus divisum a specie secundum substantiam et esse generis : et hæc quidem consideratio sumpta a genere sicut consequenti, et alia sumpta a specie sicut antecedente, de genere et specie tractæ sunt, prout non in concretione, sed in simplici et abstracto et substantia considerantur.

Et in concretione secundum denominationem factam ab ipsis considerata, talis est consideratio a genere sumpta : quoniam quidem primum pro maxima sup-

<--- Page Split --->

ponendum , quoniam necessarium est quod de quibus genus prædicatur, et specierum aliquam illius generis oportet prædicari : eo quod nihil est in genere, quod non sit in aliqua ejus specierum : et quæcumque genus habent, et dicuntur inesse generi, vel quæcumque denominative a genere aliquo dicuntur, et aliquam specierum necesse est habere, vel denominative dici ab aliqua specierum illius generis : ut si de aliquo prædicetur hoc genus, disciplina; necesse est quod de eodem prædicetur vel grammatica, vel musica, vel aliqua aliarum disciplinarum in specie determinatarum. Similiter si aliquis habendo disciplinam denominatur a disciplina ut disciplinatus, sequitur etiam quod grammaticam habebit, aut aliquam aliarum in specie determinatarum, vel ab aliqua denominabitur.

Consideratio tracta a genere sic in ambitu suarum specierum accepto , talis est : et si aliquid ponatur dictum vel denominatum a genere quolibet modo dictorum modorum, ut, gratia exempli, dicat animam moveri sive etiam motivam sui, ut Plato dixit animam esse numerum seipsam moventem, et sic denominat animam a motivo et motu : consideretur in speciebus motivi et moti, si secundum aliquam specierum convenit animam moveri a seipsa, verbi gratia ut si contingat ipsam augeri vel minui a seipsa generari vel corrumpi, quæ sunt fines vel termini motus, vel quæcumque aliæ species sunt motus : si secundum nullam speciem ipsius motus contingit animam moveri a seipsa, palam est quoniam anima a seipsa non movetur. Hic autem locus sic tractus a genere ad aliquam specierum, communis est secundum potestatem ad utrumque et construendum et destruendum. Et si enim secundum aliquam specierum movetur anima, palam est quoniam anima movetur a seipsa, et sic valet construendo: et si secundum nullam speciem motus anima movetur a seipsa, patet quoniam non movetur, et sic valet destruendo.

Attendendum tamen hoc quod Plato non dixit animam esse numerum seipsum moventem motu qui est actus imperfectus, sed motu qui est actus perfectus, secundum quod motus est actus moventis, et non actus mobilis. Si enim est anima principium et causa vitæ et motus talis in quo per essentiam sublevatur supra naturam, et ex hujus principio animæ perfectio principium et causa est motus talis, probatur esse numerus a Platone et Socrate. Hoc autem qualiter fiat, alibi considerandum est.

Juxta autem has considerationes sunitur idoneitas ad arguendum : opponente enim non idoneo conari (hoc est, ut conetur) abundare arguendo ad positionem intrinsecam circa id quod inest generi vel speciei, inintendum est ex diffinitionibus antecedentis sive speciei, et ex diffinitionibus consequentis sive generis, sive istae diffinitiones sint verae et essentiales diffinitiones proposita rei qua continetur in problemate proposito, sive esse videantur et non sint, sicut descriptiones qua virtutem videntur habere diffinitionis : et si non possit conari ad propositionem ab una diffinitione, ponat plures, et ab illis conetur. Quia tales diffinitiones (sic large diffinitiones vocata) plures possunt esse ejusdem rei. Sic vero ipsis opponentibus diffinientibus antecedens et consequens facile erit arguere de proposito : quia facile est argumentari ad diffinitionem, eo quod ex multis construitur et destruitur. Nam ad diffinitiones facilis est consideratio. Haec igitur consideratio differt ab ea quae in ante habitis inducta est : quoniam ista inducitur inspiciendo ad aliud quam ad diffinitionem, ante habita autem ad ipsam diffinitionem fit inspectio.

Adhuc autem in antecedente et consequente secundum compositionem antecedentis ad consequens, et e converso fit inspectio sive consideratio : aut quia in proposito considerandum est ad antecedens, quo existente necessarium est propositum consequens esse, eo quod ante-

<--- Page Split --->

cedente posito ponitur : aut quod est illud consequens quod necesse est esse si propositum antecedens est. Quia construere quidem affirmative volenti consideratio erit ad illud pro existente et supposito propositum consequens erit de necessitate. Nam si illud antecedens ostendatur esse, etiam propositum consequens erit : quia ab antecedente ad consequens proceditur affirmando, sicut a specie ad genus. Sed destruere volenti considerandum est ad genus etiam quid est consequens si propositum antecedens esse ponatur : nam si ostenderimus illud non esse quod est consequens proposito antecedenti, sequitur etiam quod antecedens non erit, et interimetes erimus propositum antecedens : procedetur enim a superiore ad inferius negando.

bilium retentum. Scientia autem est eorum quae necessaria sunt, et semper praesentia sunt, vel in seipsis, vel in necessitate ordinis suae essentiae, ut eclipsis solis : scimus enim hoc modo et praesentia et futura, ut quando est eclipsis solis defectussive eclipsis : quia defectus Latine, ελεειψις est Graece. Reminisci autem non contingit nisi praeterita, cum reminiscentia sit reditus recordative posita super prius notum et oblitum ex medio propinquo, vel antiquo, vel remoto. Et sic duae considerationes trahuntur ab antecedente et consequente : una consideratis antecedente et consequente secundum seipsa, et alia consideratis eisdem sub differentia temporis in qua conveniunt vel dissonant.

Amplius autem in his quae essentialiter et simpliciter insunt, perspiciendum est ad tempus, si aliquando (hoc est, secundum aliquam differentiam temporis) dissonat. Cujus exemplum est, si respondens concessit omne quod nutritur, augeri ex necessitate. Palam enim quoniam hoc aliquando dissonat, ut in virili aetate post juventutem : augentur 'secundum quidem tempus juventutis quo mollia sunt ossa, et calor fortis ad extendendum secundum longitudinis diametrum : in omni autem aetate nutriuntur secundum substantiae conservationem, et deperditi reparationem a cibo qui potentia substantia est, quamvis non potentia moventis sit quanta substantia. Similiter autem in exemplo spirituali, si respondens dixerit scire idem esse quod reminisci, sicut dixerunt Socrates et Plato, hoc est, quod reminisci praeteriti temporis est, scire autem est praesentis tantum et futuri. Reminiscin enim (ut dicitur in libro de memoricor diiferan risci et reminiscentia) dicitur reflexivus actus rationis secundum potentiam recordativam redeuntis ex aliquo medio super partem obliti : et ideo est cum interruptione habitus : in quo differt memoratio qui est reditus super prius in sensu acceptum et in thesauro formarum sensi-

CAPUT VII.

De consideratione ad antecedens vel consequens cum digressione ad modum sophisticum.

Amplius autem digredi liceat dialectico ad modum sophisticum in cautelis : tunc sophisticus modus est ducere respondentem ad tale antecedens vel consequens, ad quod magis idonei sumus argumentari. Hoc autem erit tribus modis, sive uno, vel pluribus trium modorum. Est autem id ad quod ducitur respondens, quandoque quidem necessarium sive utile ad propositum : quandoque autem apparens necessarium sive utile ad propositum, quamvis secundum rem non sit necessarium : et hoc est quando est utile ad praeternессариаs propositiones, et non ad ipsam conclusionem propositam. Quandoque autem tertio modo neque necessarium, neque necessarium apparens, sed digressio fit ad ipsum propter pravitatem respondentis ut in aliquo. Fit autem propter respondentem, aut propter propositum. Propter respondentem in tertio modo. Propter propositum autem : aut in conclusione principali, et sic est modus primus : aut in praeternессариа pro-

<--- Page Split --->

positione, et sic est modus secundus. Secundum autem primum modum digressio fit : et quando negat ille qui respondet aliquid utilium proposito, tunc videt opponens illud tamen esse propositum confirmans. Sed cavendum est opponenti, quod id ad quod digreditur, sit de numero talium ad quod facile sit abundare argumentis : tunc respondens videns illud confirmari pluribus, de facili acquiescit proposito. Similiter autem transgrediendum est a proposito, et quando respondens est faciens inductionem instantiae propter quod propositum falsificatur, negatur tunc non simpliciter, sed cum instantia quam contra propositum fert : et sic per instantiam interimere conatur propositum : et tunc oportet digredi ut ostendatur non esse instantia quam inducit: quia aliter interimeretur propositum. Hoc autem cujus fert instantiam interempto, et propositum interimitur : ideo opponentem necesse occurrere instantiae quam affert respondens. Hic ergo est primus modus.

Secundus autem modus est apparens necessarium sive utile proposito ad quod digreditur ; quando autem illud ad quod digreditur, videtur utile proposito, vel positioni ad probandum propositum, et non est utile principaliter intento ad quod sumitur : contra quod fiunt apparentes disputationes, sic negante id respondente qui conclusionem sive disputationem sustinet, negante simpliciter sine instantia, sive etiam negante respondente id quod videtur utile ab inductione probabili : et per instantiam quam probabiliter inducit iterum respondens, per positionem apparentis ad id quod propositum est factam, et per instantiam illius interimere conatur id quod propositum est : et ideo ad id debet opponens digredi.

dentem, ut conclusus in aliquo confundatur, et sic faciem non habeat amplius proterviendi. Et quia postremus dictorum modorum ad hominem, non ad orationem est, oportet caveri a dialectico, nisi omnino aliter compesci non possit protervitas respondentis : omnino enim semotus et extraneus videtur esse a dialectico cupiente terminari problema secundum rem et ex proprietatibus rei. Propter quod etiam in dialectico negotio oportet etiam respondentem non discolum esse discolia protervitatis, sed ponere sive concedere non solum non utilia secundum veritatem et apparenter probabilia, sed etiam extranea a proposito etiam non utilia ad propositum sive ad positionem : protestando tamen et designando, quoniam ea quae ponit et concedit, non videntur utilia proposito : ponit tamen ea ut in omnibus opponentem adjuvare videatur: tunc enim ipsis interrogantibus sive opponentibus magis accidit dubitare quid ad propositum sumatur, omnibus talibus concessis eis a respondente, quando omnibus talibus concessis adhuc non concludunt propositum : et sic opponentes magis displacebunt et magis dubitantes erunt in seipsis, nescientes quod accipiant ad propositum concludendum.

Hic autem modus, ut dictum est, sophisticus est : sed est sophistication unum quidem a principio loci sophistici et fallibilis locus sophisticus. Aliud autem sophisticum dicitur a modo qui est in cautelis : et hoc secundo modo sophistico saepe utitur dialecticus : quia disputat a consensu respondentis, ad quem inclinandum ad assensum uti oportet cautelis : cum ex virtute propositionis dialecticae qua falsa et vera esse potest, ad consensum cogi non possit.

Reliquum vero (quod est tertium) est digredi ad id quod nec necessarium sive utile ad propositum, nec apparens utile ad illud, sed digreditur ad illud ad quod sint faciles multæ rationes, quæ sunt ad redarguere in aliquo protervum respon-

<--- Page Split --->

CAPUT VIII.

De considerationibus quae fiunt jpost factam digressionem in antecedentibus et consequentibus simplicibus quae sunt ejusdem essentiae.

Amplius facta jam digressione considerandum est in antecedentibus et consequentibus quae sunt unius essentiae vel substantiae. Omnis enim qui dixit quodlibet antecedens essentiale unum, quodammodo implicite dixit multa, quae in ipso sunt per intellectum consequentia ad ipsum : eo quod plura sunt quae ex necessitate insunt illi uni antecedenti consequentia secundum illationem, quamvis priora sint ipso secundum naturam, causam, et rationem : ut qui dixit hoc antecedens quod est hominem, dixit etiam per consequens quod est animal, et quod est animatum, et quod est consequens ad animal, et quod est bipes quod est differentia ipsius, et quod est disciplinae susceptibile quod proprium ipsius : et ideo ponitur ipso posito. Propter quod quolibet illorum consequentium unico interempto, interimitur antecedens ipsum. Si enim non est animal, non est homo : si non est animatum, non est homo, et sic de aliis. Quolibet ergo interempto, interimitur antecedens quod primo positum est esse. In tali autem consideratione in qua sic destruitur antecedens consequente destructo oportet cavere : quia alii consequentis assumptio difficilior est, ita quod plura exiguntur ad consequentis destructionem quam antecedentis : et ad magis difficile non debet digredi opponens : sicut si dicam, putasne homo est albus, cavendum est ne assumatur, quod homo non est disgregativus visus, quam homo non est albus : idem est quia magis difficile est destruere quod homo sit disgregativus visus, quam homo non est albus. Idem est si dicam, putasne homo est : assumam quod sit animal : magis enim est difficile respondere quod non

sit animal, quam quod non sit homo : cum plura ad destructionem quod hic non sit animal requirantur, quam quod non sit homo. Quandoque enim facile est interimere consequens, quando et est accidentale, et tunc assumendum est ad destructionem antecedentis : quandoque autem facile est interimere id quod praecedit, hoc est, antecedens.

In sequentibus autem quae sunt contraria in quibus alterum necesse est inesse subjecto antecedenti, ut homini necesse est inesse aegritudinem vel sanitatem, eo quod necesse est omne animal sanum vel aegrum esse, in his est aequalis facultas et ad construendum et ad destruendum : unde si ad alterum horum facile est disputare, quoniam inest vel non inest, eadem facilitate poterimus disputare ad reliquum illi contrarium, quoniam inest vel non inest eadem. Talis autem consideratio in contrariis vel oppositis immediatis convertitur ad utrumque inesse et non inesse : ostendentes enim quoniam non inest alterum immediate oppositorum, eo ipso ostendentes erimus quoniam reliquum inest : inter ea enim non est medium. Palam igitur est quoniam convertitur ad utrum que ad destruendum et ad construendum conclusiones. Locus autem iste ab oppositis sumptus hic ponitur inter locos intrinsecos : quia non trahitur consideratio ab oppositis secundum quod sunt opposita, sed ab antecedente et consequente quod est alii oppositum : et talis locus est intrinsecus sicut locus a genere et specie.

Consideratis autem et antecedente et consequente ejusdem essentiae vel opposita essentiae secundum rem, considerandum quod in voce qua significatur antecedens vel consequens : unde amplius praeter ea quae dicta sunt, oportet argumentari aliquando de proposito transferentes nomen antecedentis vel consequentis in orationem nomen illud declarantem, velut maxime congruum oppositum quod assumat orationem : quia magis congruit ei quam nomen impositum,

<--- Page Split --->

et facilius arguitur propositum ejus. Unde si nomen antecedentis sit æquanimus, non transferatur in unum nomen quod significat ex impositione, hoc est, in modestum, sed transferatur in hac oratione quæ est extra, æquam animam habentem esse æquanimum, quemadmodum magnanimum non transferat in fortem sicut impositum est, sed in hac oratione, magnum animum habentem esse magnanimum. Similiter et fortunatum in bene fortunatum secundum quod est una dictio non transferat, sed in orationem transferat dicens, quod bene fortunatus est cui

fuerit anima studiosa, quemadmodum Xenorates dixit fortunam esse : dixit enim hanc uniuscujusque fortunam esse qui habet animam studiosam : eo quod felicem fortunam, fortunam esse dixit : felicitatem autem posuit inessestudiosis. Hæc autem translatio nominis in orationem idem quod nomen significantem, sed clarius et apertius, differt ab ea quæ in præcedentibus habita est, in hoc : quia illa fuit nominis ad nomen, et sine digressione ad aliud : hæc autem est nominis ad orationem, et cum digressione.

<--- Page Split --->