CAPUT II.

De propositionum sumptione, quod est propositiones dialecticas scire sumere.

Redeuntes ergo ad tractandum de singulis illorum quatuor, dicimus de primo, quod ex quo sic est, quod omnes reducuntur ad primum : ergo propositiones quidem eligendum inspiciendo ad principia essentialia et formalia propositionis dialecticae, ex ipsa propositione dialectica sumpta penes ea quae cadunt in diffinitione propositionis dialecticae, ut dialectica est propositio. Dicimus ergo quod ex dictis propositiones eligendum omnibus illis modis quoties (hoc est, quot modis) determinatum in probabili est (hoc est, quoties determinatio fit accipienda pro-

positionis in ipsa) propositiones, diffinitiones, vel opiniones proponenti (hoc est, quoties determinatur alicui qui proponit) opiniones, hoc est, propositiones opinabiles : ille enim vel proponit aut opiniones omnium, aut sapientium : et horum vel omnium, vel plurimorum, vel notissimorum inter sapientes. Et iste est unus modus sumendi propositiones per ea qua formaliter ponuntur in diffinitione propositionis dialecticae.

Exemplum autem quod videtur pluriExempla probabilem probabilitum num, bus, est hoc quod dixerunt Democritus

et Seneca in libro de temporibus naturatibus, quod ventus apud vulgares nihil aliud est quam motus aeris per loca in quibus est aer coarctatus. Hujus autem quod videtur pluribus, exemplum est quod verius scit aliquis aliquid, sciens illud per artem, quam per experimentum : hoc enim dicunt omnes sapientes. Hujus autem quod plures sapientes dicunt,exemplum est, ut mundum unum perfectum esse : in hoc enim plures sapientes convenerunt. Exemplum autem hujus, quod notissimis videtur inter sapientes, quod intellectus est quoddam divinum et incorporale in anima. Sic ergo sumuntur propositiones per formalia propositionis dialecticae posita in diffinitione ejus, ut sumantur prædicabiles secundum artes inventas, sicut in ante habitis dictum est. Sumuntur etiam per formalia posita in diffinitione dialecticae propositionis : unde et contraria probabili proposita secundum omnem differentiam probabili sunt accipienda : quia contraria erunt probabiles, si probabile pro contingenti accipitur : quia quod contingit esse, contingit non esse : et quod contingit omni, contingit nulli : et probabilibus contraria similiter sumende sunt. Quod simpliciter contrarias vel in contrario subjecto, vel in contrario prædicato, vel in utroque similiter sumptis, vel in contrariis secundum notam contradictionis protensis in parabola , quemadmodum dictum est prius in divisione propositionis.

Utile etiam est ad propositionum

<--- Page Split --->

sumptionem, non solum sumere propositiones probabiles absolute, sed etiam sub comparatione ad electionem relatas : propter quod utile est et non solum quae in se sunt probabiles, sed etiam quae sunt similes probabilibus, ut cum sic proponitur, quod contrariorum est eadem disciplina, quoniam idem sensus est contrariorum. Et ad exemplum, quoniam videmus intus suscipientes aliquid non extra mittentes simpliciter, et videmus et secundum alios sensus fieri formas suorum objectorum intus suscipiendo : sic enim audimus et videmus intus suscipiendo, non extra mittendo aliquid, et olfacimus, etc., et similiter in omnibus aliis sensibus.

Amplius autem sumendæ sunt propositiones, non tantum penes ipsa formalia in ipsa propositione dialectica sumpta, sed etiam penes formalia aliunde sumpta: et primo quidem modo sumendæ sunt propositiones quæ habent probabilitatem in omnibus vel in pluribus et in quibus non videtur instantia, sed verius aliunde sumpta est : quia videntur esse veræ vel in omnibus, vel in pluribus : et istæ sumendæ sunt ut principium syllogismi dialectici, et tanquam veræ apparentes propositiones quæ nullam habeant instantiam : tunc enim illis sumptis tanquam veris (qui non conspiciunt, quod in aliquo sit instantia propter quam sic non est sicut universaliter proponitur) facilius ponent sive concedent. Unde hoc ipsum est tam instrumentum sumendi propositiones, quam cautela.

Adhuc eligere oportet propositiones ex quibus abundes et scriptis Philosophorum et rationibus, et facere etiam descriptiones faciendo de bono, sicut fecerunt Stoici, dicentes bonum esse quod omnes exoptant : et de animali, sicut quod est animal quod a se movetur motu locali quocumque modo. Et sumendæ sunt generales et de bono omni, non de bono moris tantum : quia quanto communius scimus, tanto ad plura abundabimus : et illas descriptiones, vel scriptas vel ad si-

militudinem figurarum factas, debemus proponere exemplum ad respondentem, vel etiam descriptiones extra proponimus, quando implicite in re descripta per sermonem explicamus, et semper incipientes debemus esse in descriptionibus vel diffinitionibus, ab eo quod quid est, hoc est, a genere vel a rei substantia : quia per ista est facilius ad accidentalia rei procedere.

Assignare autem oportet juxta hunc modum et singulorum opiniones auctorum vel sapientium, ut quoniam Empedocles quatuor materialia dixit mixtorum corporum elementa, auctoritati Empedoclis inintentes : quia aliquis respondentium præsumens de auctoritate Empedoclis ponit de facili quod audit ab aliquo probabili vel probato in philosophia dictum esse. Hæc autem omnia alienam quamdam habent probabilitatem.

Si autem per materiam volumus multiplicare sumptiones propositionum : tunc ut figuraliter (hoc est, superficietenus et in communi) sit complecti et congregare, sunt propositionum et problematum partes tres. Nam aliae quidem propositiones ethicæ, secundum quod ethica large dicta comprehendit monasticam, œconomicam, et civilem. Aliae sunt physicae, secundum quod physica large dicta comprehendit naturalem et metaphysicam. Aliae logicae, secundum quod logica generaliter dicta totum comprehendit trivium vel quatrivium secundum Aristotelem, quia poetriam ponit pro scientia speciali, et logica comprehendit logicam stricte dictam, cujus una pars est dialectica : quia logica stricte dicta est de syllogismo omni, tam simpliciter accepto, quam dialectico, quam demonstrativo, quam etiam sophistico : dialectica autem de syllogismo ex probabilibus. Hæc ergo comprehendit et rhetoricam, et grammaticam, et poetriam. Ethicae quidem sunt (utin exemplo declaretur hujusmodi) ut utrum oporteat parentibus magis vel legibus obedire si dissentiant : et constat quod legibus, et leges sunt ad regulam justæ. Logicae autem sunt

<--- Page Split --->

hujus modi, ut utrum contrariorum sit eadem disciplina, vel non. Et nota dubitationis semper debet poni et ordinari ad consensum respondentis, si sint propositiones : si autem sint problemata, ad compositionem propositionis. Physicae sunt, ut utrum mundus sit aeternus. Similiter materialiter tria problemata : quia ab omni propositione problema faciens transumptivo modo.

Sed cum sic materialem habeant differentiam, quales sunt diffinitione subtili et propria singula dictae propositiones, non facile ex logicis est diffinitio : quia talis diffinitio vana erit : sed tentandum ea cognoscere consuetudine veritatem uniuscujusque eorum, hoc est consueta cognitione plurium, qua est per inductionem : et hoc quidem tentandum est consideranti istas divisiones propositionum secundum praedicta exempla : ad ista enimalia relata cognoscuntur, utrum sint ethicae, physicae, vel logicae : et per inductionem cognoscuntur esse verae. Ergo ad philosophiam quidem primam secundum veritatem et diffinitionem propriam essentialem de his pertinet negotiari : dialecticae autem pertinet negotiari de illis quoad opinionem : et ideo dialecticae inductio sufficit. Non solum autem materialia et formalia consideranda sunt in propositionum sumptione, sed etiam accidentalia, et praecipue universalitas : quia quod est categorica vel hypothetica, affirmativa vel negativa, parum vel nihil facit ad propositionum sumptionem.

Unde sumendum est quam maxime universales propositiones : ex his enim contenta omnia particularia sub illis concludi possunt, ut quoniam omnium oppositorum est eadem disciplina, et quoniam eorum qua? opposita sunt non ad aliud, est eadem disciplina. Eodem modo ipsa contraria sub oppositis sumpta sunt dividenda, et distinguenda in specialia contraria, donec contingit dividere, quousque ad materialem multiplicationem stet divisio, ut quoniam boni et mali in moribus, et albi et nigri in sen-

sibus, et calidi et frigidi in tangibilibus sensibus est eadem disciplina. Similiter autem et in aliis qua? distinguere habent, faciendum est ita semper, quod ab universalismis distinctio incipiatur, et fiat usque ad ultimum. Qualiter sumenda sunt ea qua? dicta sunt, sufficiunt ad intentionem praesentem : quia singularis est et universalis ad omnia problemata, sicut in arte universali tractandum est.

CAPUT III.

De distinctione multiplicis in extremis contrariis, qua? est secundum instrumentum.

Secundum autem membrum est multiplicis diffinitio. Quoties autem unumquodque dicatur quod est multiplex, non solum oportet inspicere vel dicere diversum modum secundum quem multiplicia sunt, hoc est, quod consideretur quia multiplicia sunt, sed etiam tentandum est assignare rationes multiplicis, si secundum unumquodque multiplicium est altera. Verbi gratia, si bonum oportet dicere quod in alio speciali modo dictum est justitia et fortitudo et alia virtus, et alio speciali modo dicitur euechivum et sanativum : sed oportet assignare rationem, quoniam bonum de justitia et fortitudine dicta sunt bonum, ut qualia quaedam bonum participantia ut genus : ista autem, euechivum et sanativum, non dicuntur bonum, eo quod qualia quaedam sunt in genere boni, sed dicuntur bona, quia alicujus boni, sicut euechiae et sanitatis in aliquo, sicut in homine sunt perfectiva : unde dicuntur bona et sana, quia euechiae et sanitatis in homine sunt perfectiva. Similiter autem est faciendum in aliis multipliciter dictis. Haec enim ut ars qua?- dam de inventione multiplicis (an aliquid sit mutiplex vel non) propria quidem est universalior ars ad inspiciendum in aliud, quam in seipsum : et inspiciendo in aliud, primo incipiendum est in contrarium, quam in conveniens vel simile.

<--- Page Split --->

Dicamus igitur, quod utrum aliquid multipliciter vel simpliciter (hoc est, non multipliciter) dicitur specie (hoc est, secundum suam speciem et nomen speciei) per hæc quæ statim dicuntur, considerandum est. Primum quidem (hoc est, universaliori et meliori consideratione) perspiciendum est in contrario ipsius, utrum illud multipliciter dicitur, sive dissonet ab eo, ut contrarium a contrario, nomine uno est conveniens, specie formæ dissonet, sive nomine diverso dissonet, et etiam specie nominis : quædam enim contraria statim nominibus et figura vocis diversa, ut calidum et frigidum : quædam etiam una figura vocis significantur : et de his post dicemus, ut acuto quidem quod in figura vocis cum acuto consonet in angulis et saporibus : sed acuto quidem in voce contrarium est grave : in magnitudine autem angulari acuto contrarium est obtusum sive hebes. Patet ergo quoniam contrarium acuto in communitate vocis accepto dicitur multipliciter et diversa ratione. Si autem contrarium multipliciter dicitur et in diversa ratione ad unum, et in diversa ratione ad aliud opponitur alteri, et unius uno modo dicti non sunt diversæ rationes, jam secundum utrumque horum diversum et oppositum in ratione diversa erit contrarium. Rursum alio exemplo hoc considerandum. Gravi in voce acutum in voce est contrarium : gravi in magnitudine, quod vocatur grave mole magnitudinis, est contrarium non acutum, sed leve. Propter quod per eamdem considerationem rationum multificiter secundum æquivocationem grave dicitur : ideo quia contrarium ipsius multipliciter diversis vocibus dicitur, quia in multis est non figura nominis convenientibus. Similiter est in alio exemplo de bono sive de boni multitudine : et hæc multiplicitas non est boni ut est bonum, sed est boni hujus : si quidem bono ut est animalis (quod est animalis naturale bonum) opponitur fœdum : secundum hoc enim bonum animalis est pulchum in commensuratione partium, et compo-

sitione humanorum ad æquale suæ naturæ : ei vero bono quod est in domo, opponitur pestilens. Bona domus est spatiosa, distincta consistorio, cænaculo, et cubili, fenestra ad Orientem et Aquilonem, clausa versus Meridiem et Occidentem, et hujus modi, sicut dat Tullius in libro de structura civitatis : pestilens a corruptione ædificiorum, vel æris pestilentiam inducens. Patet ergo quod bonum æquivoce dicitur de animali et de domo. Hæc igitur quæ dicta sunt multiplicia, contraria quidem habent diversa, sub diversa vocis figura, et plurimam contrarium multiplicitatem ostendit in eis.

In quibusdam multiplicibus contraria (per quæ invenitur multiplicitas nominibus) nihil dissonant, sed ad unum nomen æquivoce dictum de illis : specie autem, hoc est, natura vel significatione manifesta est in eis differentia rationum et diffinitionum. Cujus exemplum in albo et nigro : vox autem alba et nigra dicitur, et similiter color : ergo nominibus multiplex ipsum nihil dissonat : quia utrumque uno et eodem nomine vel modo dicitur album, specie autem vel natura vel significatione manifesta est in eis differentia. Est enim palam quod non similiter (hoc est, secundum significationem unam) et color albus dicitur et vox : quia per sensum est discretio et diversitas significationis statim inventa. Nam eorum quæ idem sunt objective et qualitative, idem est sensus : album autem quod in voce et colore est, non judicamus eodem sensu : sed hoc album quod in colore est, judicamus visu acceptum : illud autem in voce album, judicamus acceptum auditu : vox enim dicitur alba quæ clara est gravi non interrupta. Similiter autem et acutum et obtusum multiplicia esse probantur dicta in humoribus et saporibus et magnitudine angulata : sed hoc judicamus acceptum tactu acutum, quod in angulis : illud acutum quod in saporibus, judicamus acceptum gustu : et ideo multipliciter dicitur. Hæc autem nomini-

<--- Page Split --->

bus non dissonant in multiplicibus ipsis : quia in colore et in voce unum nomen est, et in angulis et in saporibus unum nomen est : et sic in seipsis nomine non dissonant. Nec etiam dissonant nominibus in contrariis : quia etiam contraria utriusque uno censentur : obtusum enim contrarium est utrique : quia obtusum saporibus dicitur et in angulis : sed in uno istorum alia est significatio quam in alio. Sic ergo considerandum est in habentibus contrarium in utroque sensu.

Amplius considerandum est in his quae non in utroque significato habent contrarium, si dicto de uno est contrarium, et dicto de alio non est contrarium : constat enim quod multipliciter dicitur quod sic de diversis dicitur. Cujus exemplum est, ut delectatio quaedam dicitur de potu, et quaedam dicitur de theoria, sive contemplatione intellectus in theorematibus : ei enim delectationi quae est de potu convenienti, contraria est tristitia quae est a siti, sive a potu inconvenienti : ei vero delectari quod est in delectabili disciplina in contemplatione theorematum, ab eo quod est contemplari sive considerare, quoniam diameter est costae asimeter, vel aliud intellectuale theorema, nihil est contrarium : propter quod delectatio dicitur multipliciter de delectatione potus, et delectatione intellectus. Hujus vero causa est, quia intellectus non recipit contraria in virtute activa contrarietatis, quia sic materialia sunt : sed recipit species contrariorum quae non sunt contraria, sed aequaliter intellectui convenientia in quartum sub lumine intelligentiae accepta ad operationem quasi naturalem et propriam proprii et connaturalis habitus non impeditam : sensus autem recipit contraria, et maxime tactus in virtutibus agentibus in contraria. Aliud exemplum ejusdem est ejus quod est amare, quod si accipiatur in animae animali actu sive rationabili sive sensibili agente non praesente materia, sicut est amor et concupiscentia, cui odire contrarium est, quod est voluntas sive

desiderium nocendi. Ei autem amare quod est secundum corporalem actum, nihil est contrarium. Et haec non est causa quae dici consuevit : sed haec est causa, quia amare quod est secundum corporalem actum, est osculari, vel amplexari, et praecipue communiter illi nihil est contrarium. Sed in spiritualibus sive rationabilibus forma contraria sunt : item idem secundum desiderium nocendi, et desiderium bonum intelligendi sive volendi : et ideo in spiritualibus habet contrarium. Palam ergo, quia amare est equivoce dictum de actu carnali, et spirituali, qui est velle bonum : alius vero amor est actualis concupiscentiae : alibi autem vocatur amor amicitiae. Sic et actum dicitur, quod veloci motu et brevi tempore penetrat, et quod subtiliter sonat : sed alia ratione in auditu et tactu plana sunt exempla. Sed hoc quod dictum est de delectatione potus et delectatione theoria, est contra Platonis dictum, qui dixit omnem delectationem esse corporalem, et esse generationem sive impressionem convenientis in animam sensibilem : quod Aristoteles impugnat X Ethicorum ostendens, quod delectatio aequivoce dicitur de materiali, et immateriali, et propria, id est, propria et communi delectatione, quae longum est interserere et superfluum. Ad praesentem intentionem sufficit scire tali signo quod in uno sensu habet contrarium, in alio autem non, quod ipsum aequivocum.

CAPUT IV.

De distinctione multiplicis in mediis.

Amplius ad distinctionem multiplicium inveniendam non in extremis tantum considerandum est, sed etiam in mediis si huic quidem in una significatione est medium : illi autem in alia significatione accepto nihil est medium : tunc enim constat illud esse in multiplex et multipliciter dictum. Cujus exemplum est, ut albi et nigri in coloribus medium est

<--- Page Split --->

fuscum : in voce autem inter albam vocem et nigram nihil est medium : quia vox dicitur nigra per privationem, et alba per habitum. At si forte dicatur aliquid medium, illud erit raucum, quod quasi æqualiter distat ab acuto et gravi : hoc autem aliud est medium a fuso, quemadmodum dicunt quidam vocem raucam mediam esse inter acutam et gravem, quamvis proprie loquendo non sit verum : quia medium inter contraria stat in actu completo medium perfectum : raucum autem in nullo actu stat, sed est corruptio vocis acute, ut dictum est. Propter quod patet per talem medii inspectionem, quod æquivoce dictum est album de colore et voce. Similiter autem per eamdem consimilitudinem æquivoce est dictum nigrum de eisdem.

Amplius quidem alia inspectione invenitur multiplex et multiplicis distinctio, si horum in uno sensu acceptorum contrariorum plura sunt media, illorum autem in alio sensu acceptorum contrariorum est tantum unum medium, sicut patet in albo et nigro. Nam horum in coloribus acceptorum plura sunt media, quia septem, ut in libro de sensuet sensato probatur. In voce autem accepti albi et nigri est tantum unum medium, secundum quosdam raucum. Patet ergo quod album multipliciter dicitur de colore et voce.

Rursum non tantum inspiciendo in contraria et media invenitur multiplicitatis distinctio, sed etiam inspiciendo in contrarium est generalior, quam inspiciendo in contradictionem : quia contradictio non opponitur termino simplici, sed complexo . Considerando ergo in illud, inspiciendum si quod secundum contradictionem opponitur, multipliciter dicitur vel non : nam si hoc multipliciter dicitur, tunc propositum quod secundum contradictionem huic opponitur, dicitur multipliciter. Cujus exemplum est, non videre dicitur dupliciter : unum quidem non videre in uno sensu dictum, non habere visum, sicut cæcus dicitur non vi-

dere : alterum autem non videre dicitur non uti visu, in quo sensu aliquis clausis oculis dicitur non videre : si hoc negativum dicitur multipliciter, necessarium est et affirmativum quod est videre, multipliciter dici ad habere visum et ad uti visu. Sed quia forte objiceret aliquis, quod saepe in contradictoriis negativa est multiplex, cum tamen affirmativa non sit multiplex, ideo addendum quod hoc non est ita : quia negativa in utroque sensu habet affirmativam etiam oppositam : utrique enim non videre utroque modo dicto opponitur videre, quod est habere visum : ei autem non videre, quod est non uti visu, opponitur videre quod est uti visu : quando negativa est multiplex et non affirmativa, tunc negativa non nisi in uno sensu opponitur affirmativa.

Amplius ad inveniendum multiplex , considerandum est in his quæ opponuntur secundum privationem et habitum : si enim alterum privative oppositorum multipliciter dicitur, scilicet animam in operatione sentire virtutis quod est idem quod habere sensum, et dicitur etiam secundum corpus sentire in actu operatum quod est quasi uti sensu, tunc etiam insensibile dicitur multipliciter, hoc est, non potens sentire, hoc est potentiam sensitivam vel virtutem ut organo, vel non operans secundum eam dicitur non sentire, et insensibile, non a privatione animæ sensibilis in genere, sed a privatione actus, scilicet sentiendi secundum actum, et secundum habitum : hoc enim dicitur secundum animam a privatione virtutis in organo, et secundum privationem actus sensitivi organi. Quoniam autem quæ nunc dicta sunt, opponuntur secundum privationem et habitum, sensibile etiam et insensibile palam est per seipsum eo quod animalia nata sunt habere utrumque sensum, etiam in habitu virtutis et in actu, et sic utroque privari possunt et sensu secundum animam sive animæ organicam virtutem, et secundum corpus hoc est, secundum organa corporalis operationis et actum : et sic hac

<--- Page Split --->

consideratione est multiplicitatis intentio. Disputare autem hic de diffinitione generis oppositionis et differentia et ordine, non est opportunum : eo quod non intendit hic de hoc, sed in Prædicamentis. Hic autem non inducuntur genera oppositionum nisi ad multiplicis inventionem. Nec etiam oportet hic disputare quæ mediata sint contraria, et quæ immediata, etiam quæ plura habeant media, et quæ unum : et propter quod propter eamdem causam, et quia tales quaestiones sufficienter per rationes dialecticas terminari non possunt, et his dimittantur rationibus, quia plus impediunt quam prædictæ valeant : in aliis enim a nobis est disputandum.

et hoc quidem, id est, uno modo est sanitatis effectivum, ut diæta, vel cibus : illud vero alio modo dictum sanativum, dicitur sanitatis significativum, ut urina, vel pulsus : tunc in eadem multitudine casus, qui est sanative, multipliciter dicetur etiam effective vel conservative vel significative sanitatis. Similiter autem est in aliis, quoniam si ipsum principale multipliciter dicitur, et casus ab eo per inflexionem formatus multipliciter dicetur : et e converso si casus multipliciter dicitur, et ipsum principale multipliciter dicetur.

CAPUT VI.

CAPUT V.

Quomodo inspiciendum in diversum ab eo quod distinguitur per multiplex.

De distinctione multiplicis in his quæ conveniunt ei quod est multiplex.

L'essu pro inflexione nominis in detertium.

Amplius invenitur adhuc multiplicis distinctio in his quæ conveniunt ei quod est multiplex. Et primo considerandum est in casibus secundum quod casus est inflexio nominis in adverbium, quia cadit a principali a quo formatur, ut si juste multipliciter dicitur quod est casus, et justum multipliciter dicitur quod est principale, per cujus inflexionem sumitur casus. Nam secundum utrumque istorum, hoc est, utramque acceptionem ejus quod est juste, quæ duæ sunt, dicitur justum. Ut verbi gratia si juste dicitur secundum cognitionem judicare, hoc est, secundum propriam conscientiam : quia merita rei et accusati cognoscit judex : et dicitur vere judicare ut oportet, hoc est, secundum allegata, etsi sit contra conscientiam judicis. Similiter utroque illorum modorum dicatur et justum, quia juste judicare est justum reddere.

Eodem modo est in alio,casu, et si sanativum dicitur multipliciter, et sanative, et e converso in illis quorum unum inflexum est ab altero sicut casus a principali, sanativum quidem multipliciter,

Distinctorum sic inventa multiplicitate, inspiciendum in diversum ab eo quod distinguitur : invenienda est etiam inspiciendo in idem ei quod distinguitur, sicut diffinitum et diffinitio sunt idem secundum quod diversa sunt genus et differentia . Dicamus ergo primo quod in distinctione multiplicis, considerare oportet si genera eorum quæ sunt distinguenda sunt secundum nomen prædicamentorum , hoc est, si sua significata sunt in diversis prædicamentis vel non, hoc est, si eadem sint in omnibus prædicamentis. Nam si significata in generibus prædicamentorum non sunt eadem, manifestum est quod dicitur æquivoce quod dicitur in diversis generibus esse secundum sua significata, quia essentiae prædicamentorum sunt impermixtæ. Sicut exemplariter loquendo, bonum quidem in genere ciborum dicitur effectivum voluptatis : bonus enim cibus est voluptuosus. In genere medicinæ bonum (quod bona dicitur medicina ) est effectivum sanitatis. In anima vero tanquam in alio genere dicitur bonum, qualem esse secundum bonitatem vel castum vel fortem vel justum. Similiter autem aliquoties hoc modo dicitur in homine qui bonus

<--- Page Split --->

dicitur, quia qualis est secundum aliquam virtutem. Aliquotes autem in alio genere dicitur bonum, ut quando quod in illo tempore melius est, et si non simpliciter sit, plerumque dicitur bonum secundum quantitatem, ut quantum sufficit est bonum, et superfluum et diminutum ab illo malum : et in medio dicitur bonum, quod nec superfluit, nec deficit a mensura : dicitur enim mediocre bonum quod medium virtutis attingit : propter quod æquivocum est bonum in omnibus his generibus edictum.

Simili autem exemplo et album in genere colorum est color : in voce autem tanquam in alio genere est album bene audibile et clare. Similiter in alio exemplo et tertio acutum in diversis generibus significat diversa : non enim accipitur similiter secundum unam rationem in omnibus generibus in quibus invenitur : nam vox quidem acuta velox est, sicut dicunt qui secundum numeros vocum harmonici sive musici sunt, cito et veloci motu penetrans auditum. Angulus autem acutus in geometria est qui minor est recto. Cultellus autem in genere substantiae dicitur esse acutus, vel gladius, qui est anguli acuti. Sic acutum dicitur multipliciter in generibus illis.

Considerare autem oportet si oppositum cujus multiplicitas quaeritur, sit in eodem generalissimo secundum omnes suas acceptiones : tunc oportet considerare genera subalterna eorum quae sunt sub eodem nomine, si sunt diversa et non subalternatim posita, quamvis sunt in eodem generativo, ut asinus dicitur animal, et vas quo coclhearia reservantur : secundum hoc enim genera in quibus est asinus, vas et animal, diversa sunt similiter et ratio, quia alia est ratio vasis, et alia animalis : nam hoc quidem enim una significatione significat quale quid, hoc est, animal in genere animalis : illud vero in alia significatione significat quale quid quod est vas.

Si autem subalternatim posita sicut in genere sint in aliquibus, ut corpus ani-

matum et animal, non propter hoc necessarium diversas habere rationes : quia quod est in inferiori, est etiam in superiori, et recipit univoce utriusque generis. Sicut dicimus cornicem et animal et avem esse : et non propter hoc dicitur corvus æquivoce animal et corvus. Quando ergo dicimus corvum et animal esse et avem, quale quidem dicimus univoce corvum esse : quia utraque genera sic subalternatim posita de corvo, eodem nomine et ratione prædicantur. Similiter autem in differentiis generalibus, ut quando dicimus corvum et volatile et bipes : cum enim corvum et volatile et bipes dicimus, et sic genera utraque subalternatim posita, de corvo univoce prædicantur, de eodem prædicatur ratio eorum generi in quibus ponitur corvus. In non subalternatis autem generibus non accidit, quando idem, hoc est, sub eodem nomine dicitur esse in illis : nec enim quando asinum vas dicimus, animal significamus : sed dicendo corvum avem, significamus eum esse animal, et dicendo ipsum animal, significamus esse avem.

Considerandum autem non solum si propositi, cujus quaeritur multiplicitas, sint diversa genera et non subalternatim posita, ut dictum est : sed considerandum in contrario, si contrarium hujus secundum diversa multipliciter dicitur, palam est quoniam et propositum ad minus secundum habilitatem, quamvis forte contrarium prout in diversis generibus est, nomen unum non habeat : quia a nobis est utrum sit unius nominis vel diversorum : in hoc autem nulla vis est.

Non tantum ad differentias est utile inspicere ad multiplicis inventionem : sed et utile est inspicere ad totam diffinitionem, quæ est essentia completa diffiniti, cujus quaeritur multiplicitas, quæ fit ex toto composito distincto . Dico autem compositum ut compositum ex genere et eo quod dicitur esse in ipso, ut album quando ponitur in corpore, et quando ponitur in voce, ut in generibus, compositum est corpus album, et composi-

<--- Page Split --->

tum est vox alba : si enim diffiniatur corpus album et vox alba, si album univoce est in illis, tunc perempto sive ablato eo quod utrique proprium est, et in quo unum separatur ab altero, quod est corpus et vox, ejus quod remanet, unam oportet relinqui rationem in utroque. Hoc autem in æquivocis non accidit, quia in illis ejus quod relinquitur diversa est ratio, ut patet in illis quæ nunc dicta sunt : quia album est quod relinquitur, et ex hoc in duobus dictis generibus non est : nam hoc quidem etiam album in corpore erit corpus talem colorem habens : in diffinitione enim accidentis præcipue denominative dicti cadit subjectum : illud autem etiam in voce erit vox bene audibilis. Interempto ergo a diffinitionibus istis corpore et voce, quæ sunt propria et privata et separata genera, non idem et una ratione est dictum in utroque genere quod restat, quod est album, non unius est rationis in talibus.

Tamen saepe etiam in ipsis diffinitionibus in quas inspicitur, latet assequens, hoc est, diffinitioni communicans æquivocum : propter quod etiam in diffinitionibus considerandum eadem consideratione si aliquid sit positum æquivoce. Cujus exemplum est, ut alius dicat diffiniendo significativum sanitatis, sanativum, quod mediocriter se habet ordinativum ad medium sive temperamentum sanitatis : et eodem modo quod mediocriter se habet ad sanitatem, diffiniat et perfectivum sanitatis : non enim statim pertransitoria inspectione discedendum est ab inspectione diffinitionis, sed inspiciendum quid hoc est, in qua significatione dixit, mediocriter se habens ad sanitatem , secundum utrumque sanitatis etiam significativum et sanitatis perfectivum . Et considerandum est si hoc mediocriter etiam sanitatem in una significatione dixit diffiniendo tantum esse secundum significationem quantum est

significare medium sanitatis : illud autem mediocre in alterius diffinitione tale dixit, quod sit significare qualis quidem habitus sanitatis, quia medii et contemperati : patet quia mediocriter se habens ad sanitatem in his diffinitionibus æquivocum et multiplex est.

Amplius autem considerando in accidentibus deprehenditur multiplex : si enim ea quæ sunt sub una voce, non sunt comparabilia secundum unam formam in voce figuratam . Dico autem comparabilia simpliciter, vel secundum magis et minus et æque : omnia enim univoca comparantur secundum magis et minus accidentia, secundum prius et posterius analoga : et ideo si in illa forma comparari non possunt ea quæ sub eadem voce figurantur, erunt proculdubio æquivoca, et multipliciter dicta, ut alba vox et vestis alba non comparantur in albedine : quia vox nec magis nec minus, nec æque alba dicitur ut vestis. Et similiter acutus humor et acuta vox in accidente comparari non possunt : hæc enim nec similiter (hoc est, æque) nec magis nec minus unum altero dicitur acutum. Propter quod æquivocum est et album et acutum in diversis generibus dictum. Nam omne univocum in forma quam significat nomen, comparabile est, quod eamdem formam et nomen idem participat : aut non similiter (hoc est, secundum æque) dicetur, ut homo et asinus animal : aut alterum dicetur magis vel minus, ut nix dicitur albior veste.

Quoniam autem diversorum generum et non subalternatim nec sub aliquo communi genere positorum 1 diversæ sunt species et differentiæ , ut animalis et scientiæ, quæ sub nullo genere communi uno modo ponuntur. Considerandum si ea quæ sunt sub eodem nomine, diversorum generum et non subalternatim positorum sunt species et differentiæ : si enim sic sunt, constat quod æquivocum

<--- Page Split --->

nomen est. Cujus exemplum est, quod acutum est species et differentia vocis, et angulatae magnitudinis : differt enim vox a voce, eo quod una sit acuta : propter hoc acutum est æquivocum in voce et magnitudine : diversorum enim generrum, etc.

(hoc est, per similia his) est perspiciendum.

CAPUT VII.

De differentiis, et est tertium instrumentum.

Rursum autem in diversa genera considerando, si eorum quæ sub eodem nomine significata, diversæ sunt species et differentiæ et non subalternatim posita, item est æquivocum, ut coloris qui in corporibus dicitur color albus, et coloris qui est in melodiiis musicis, sunt diversæ differentiæ, et non subalternatim posita : nam coloris qui est in corporibus, sunt aggregativi et disgregativi : ejus vero coloris qui est in melodiiis, non sunt æædem differentiæ et clare et non clare audibile : propter quod color erit æquivocum : nam eorumdem, hoc est, eorum quæ dicuntur ut eadem, sunt æædem differentiæ et divisivæ et constitutivæ.

Amplius adhuc considerando in id quod est idem : quoniam species in aliquo genere constituta non est differentia, cum species nullius generis vel speciei differentiæ sunt : quia species sunt in esse perfecto constitutæ : singularium enim eorum species est inspiciendum, si eorum quæ sunt sub eodem communi nomine proposito ( cujus multiplicitas quæritur) hoc quidem species est, illud autem significatum est differentia. Cujus exemplum album quod in corpore acceptum, est species coloris : album autem quod est in voce, est differentia. Cujus probatio est : quia differt vox a voce : eo quod alba vel clara sit, alia autem non alba sive obscura sit : æquivocum est eroblectio. go album. Si quis autem huic objiciet quod corporeum et incorporeum sunt diversa, et non subalternatim posita : et tamen eorum est una differentia quæ rationale dicitur , quæ homini convenit et Deo, ut dicit Porphyrius. Ridendum est potius quam solvendum . Ergo de eo quod est de multiplici dicto instrumento per hæc quæ dicta sunt et hujusmodi

Diferentiaisautemestconsiderandum , etconsiderandæsuntinipsisquæsuntineisdemgeneribusposita , quashabentdifferentiasadinvicem : quiainillisinquibusestmajorconvenientia , magisdif - ficileestdifferentiasinveniere , sicutexem - plariterloquendoinquodiffertjustitiaafortitudine , velinquodiffertprudentiaettemperantia : omniaenimhæcsuntineodemgenerevirtutis , etsuntpartesho - nesti , utinfineprimiRhetoricædicitTullius . Considerandæautemsuntdiffe - rentiæexaliogenereadaliud , hocest , inhisquæsuntindiversisgeneribusnonsubalternatimpositis : inhistamenquænonnimisdifferunt . Dicoautemnimiumdifferrequæinnullogenereconveniunt , necpropinquo , necremoto , sicutillaquæsuntindiversisgeneralissimis : namillaquænimisdifferuntintalibus , m a n i - festæsuntdifferentiæ , etnonoportetdareartemadinveniendumillas . E x e m - plumautemhujusconsiderationis , utsiquæriturinquodifferatsensusascientia ? sensusenimestingenerecorporis , scien - tiaautemingenerevirtutisintellectivæ : etnonsuntineodemgenerehabitus , seddifferuntpermaterialeetimmateriale , etacquirereperexperimentumetdoctri - n a m .

CAPUT VIII.

De similitudine, et est quartum instrumentum.

Similitudo quæ est quartum instrumentum in his quæ sunt in diversis generibus : quia in his artificiosius est eam invenire : et hæc est inventio similitudinis et similitudo habitudinum in propor-

<--- Page Split --->

tione, ut sic dicatur, sicut se habet alterum ad alterum in eo quod quid in genere sit, sic se habet aliud ad aliud. Verbi gratia, sicut se habet disciplina ad disciplinatum in accipiendo intellectuale, sic se habet sensus ad sensatum in accipiendo sensibile sive materiale : et iterum in habitudine ad subjectum, sicut cum dicitur, sicut alterum est in altero, sic aliud est in alio sicut in subjecto : quemadmodum visus est in oculo, sic mens est in anima : et ut tranquillitas est in mari, sic serenitas est in aere. In similis autem inspectione maxime oportet exercere in his quae multum distant, ita tamen quod in eodem sint genere : quia in reliquis quae non multum distant, facile poterimus ex nobis convenientias et similitudines invenire, et in quae nimium distant, similitudines invenire vel nimis difficile est vel impossibile.

Considerandum autem in his quae sunt eadem secundum formam, quia hoc facile est : quia ista quae sunt in eodem genere, sunt in forma generis similia. Sed considerandum si quid accidentalium omnibus inest idem : quia in hoc sunt similia, ut si quidquid inest homini et equo et cani, quae sunt in eodem genere : nam si aliquid inest omnibus idem, et unum in omnibus existens, proculdubio in eo similia sunt : cum similitudo, ut dicit Boetius, sit rerum differentium eadem qualitas.

CAPUT IX.

De utilitate distinctionis multiplicis.

Tangendo horum instrumentorum utilitates, non oportet exponere primi : quia haec per immediatam ordinationem ut principium ordinatur ad syllogismum, et in syllogismo patet utilitas ejus. Tangendo autem utilitates secundi instrumenti dicimus, quoties dicitur unum quod est, est utile considerare ad manifestum (hoc est, ut manifestum fiat) in quo sensu accipiatur propositum, ut opponens et re-

spondens ad idem se referant : magis enimscietetmeliusquisrespondentium , quidhocestinquosensuproponituraboppo - nente , quandoperdistinctionemmulti - plicispalamfactumestquotmodisdici - t u r , quodpositum . Utileetiamestadfieri ( hocest , sifiant ) similiteropponentesadeamdemrem ( hocest , adeumdemsen - s u m ) inquoaccipitrespondens : etsicnonfiantsyllogismiadnomentantum , etnonadintentionem , nisipriusfiatdis - tinctiomultiplicis : sienimexmultitu - dineobscuresitaliudquotiesdicitur , acciditnonadidemsecundumremetintentionem , eteumquirespondet , eteumquiinterrogat , intentionemferre . Siautemperdistinctionemmanifestumsitquotiesdicitur , etadquidrespondensseferat ( hocest , ponat ) siveconcedatipsum , ridiculosusvidebiturinterroganssiveopponens , sinonadidemcumre - spondentesermonem ( hocest , rationem ) faciat . Tertioautemutileesthocinstru - mentumetadnonparalogizarequoadrespondentem , etparalogizarequoadopponentem . Cujusprobatioest , quianosscientesquotiesaliquiddicitur , nonparalogizabimusrespondenti , sedstatimperdistinctionemsciemus , sinonadidemquodpositumest , sermonem ( hocest , ratiocinationem ) faciatquiinterrogatsiveopponit . Etnosipsiopponentesfacultatehujusinstrumentipoterimusparalogizarerespondentinobis . Dialecticisautemhocaliquandoneessarium , utquandopro - tervusestrespondens , utparalogizatusquiescataprotervia . Paralogizabimusergorespondentemutsitsciensquotiesdiciturunumquodqueinorationeveldis - putationeaccepta . Hocautemquodestparalogizareprotervum , noninomnibusorationibusestpossibile : quoniammul - tipliciafiuntdenumeroeorumquorumunum ( hocest , unosensu ) acceptumve - r u m , inaliofalsum : tuncenimmagispatebitinconveniensconclusum .

Est autem modus hic qui est paralogizare non conveniens dialecticae disputationi : propter quod omnino et universa-

<--- Page Split --->

liter verendum est dialecticis hoc disputare, ad nomen et non ad rem referendo disputationem, nisi opponenti qui scit per experimentumproterviam respondentis, quod non possit alias propter respondentis importunitatem de proposito disputare. Sunt ergo tres dictae utilitates secundi instrumenti : quia distinctio multiplicis, aut utilis est propter propositum in se acceptum, et sic est utilitas prima : aut utilis propter propositum ad aliud comparatum : et tunc aut est comparatum ad disputationem, et sic est utilitas secunda : aut comparatur ad condisputantem, et sic est utilitas tertia.

CAPUT X.

De utilitate inventionis differentiarum.

Differentials autem invenire (quod est instrumentum tertium) est utile et præcipue ad syllogismos de eodem et de diverso construendos : et hoc est utilitas differentiae in quantum differentia est et divisiva. Et secundo est utile ad cognoscendum per diffinitionem unumquodque : quia per differentiarum divisionem venamur diffinitionem : et scientes ultimam differentiam constitutivam cum genere, scimus quod est species diffinita. Quod autem sit utile ad syllogismos de eodem et diverso, manifestum est ex his quæ nunc dicuntur : nos enim invenientes differentiam propositorum (hoc est, inter proposita) ostendentes erimus quoniam non idem. Quod autem utile sit hoc instrumentum ad cognoscendum quid est sive diffinitionem, hoc probatur : eo quod solemus separare ab aliis omnibus, hoc est, rem talem damus quæ suis differentiis separet ab aliis omnibus : hoc autem facimus convenientibus in utrisque differentiis, quæ sunt tunc unum quod diffinitum. Utilitas autem prima accipitur a differentia in quantum est divisiva. Secunda autem a differentia in quantum est constitutiva.

CAPUT XI.

De utilitate speculationis similitudinis.

Similitudinis autem speculatio, quæ est quartum instrumentum, utilis est ad inductivas ratiocinationes: eo quod singula quæ sunt in universali forma similia, habent inducti ad universale inferendum, et hæc est prima similitudo quæ speculanti occurrit. Secundo autem utilis est ad syllogismos ex hypothesi : quia illi ex sensu procedunt, ut si sit in uno quod in omnibus simile. Et tertio utilis est ad assignationem diffinitionis. Hæc autem per ordinem probantur. Quod autem ad inductivas rationes sit utile similitudinem inspicere, ex hoc probatur quod tunc singula in similibus accepta, hoc est, in quo sint similia, aggredimur adducere, sive universalem propositionem concludere : hoc enim non facile, sed impossibile est sic inducere ignorantibus similia, hoc est, id in quo singularia sunt similia.

Quod autem utile sit ad syllogismos ab hypothesis probatur : quia iste procedit ex hoc consensu, quod si probabile est apud respondentem, quod quemadmodum in uno similium se habet, sic se habeat in reliquis omnibus similibus : ut si anima Socratis sit immortalis, quod anima cujuslibet hominis sit immortalis. Propter quod ex uno similium concesso, ad quodlibet aliorum poterimus disputare, si præconfitebimur pro consensu, quod quenuadmodum in his quæ alii sunt similia, se habet, sic et in proposito se habere : ostendentes autem illud quod in similibus se habet, ostendentes erimus ex hypothesis quoniam in proposito sic se habebit : facimus enim sic demonstrativam ostensionem ex similibus per hypothesis inductam.

Ad diffinitionis assignationem probatur valere inspectio similium : eo quod ponentes inspicere quid in unoquoque inferiorum est idem essentiale quo omnia inferiora eadem sunt, non dubitamus

<--- Page Split --->

in quid oporteat genus ponere, unum id quod propositum est diffinientes : et sic eadem sunt genere. Nam inter communia genus est id quod maxime prædicatur in quid de eo cujus est genus. Hæc ergo diffiniendo ponemus pro genere, et sic procedimus ad diffinitiones. Similiter autem et in multum (non tamen nimium) distantibus ad diffinitiones utilis est similitudinis inspectio, ut in his quæ sub eodem genere generalissimo in diversis generibus sunt non subalternatim positis. Ut gratia exempli considerabimus, quoniam idem et simili genere remoto, tranquillitas in mari, et serenitas in aere (utrumque enim quies est) in hoc sunt similia. Et quoniam idem punctum in linea et unitas in numero : utrumque enim est principium, licet non ejucdem. Quoniam in omnibus rebus diffiniiendis primum quidem convenientiae genus assignantes (hoc est, primum commune assignantes pro genere) opinabimur non extraneediffinire, sed proprie.

Pene autem et omnes aliquid determinantes sive diffinientes sic ex genere incipientes, solent diffinire assignando primo : et deinde ex isto accipientes differentias. Nam unitatem sicut genus ponentes sic diffiniendo principium numeri dicunt esse, et punctum lineæ, in genus utrumque ponentes modum : ergo quoniam aliquid commune utrorumque est unitatis et puncti, genus ponunt quod est principium.

Mufflentia Ista autem utilitates sic accipiuntur. ullitatum quum est ex Requiritur enim aliquorum similitudo : specialione similituaut unum similium continetur in alio ut

pars in toto, aut utrumque similium continetur in alio ut in toto in quo assimilantur. Si primo modo, sic valet ad syllogismos ex hypothesis, ubi ex uno singulari infertur universale. Si autem ambo continentur in alio ut in toto : aut ipsa similia sunt in illo actualiter, et sic sumitur prima utilitas, quia singularia inducentia actu sunt in universali : aut sunt in ipso potentialiter, et sic sumitur ultima, continetur enim species potentia in genere, et inferiora in suis superioribus similiter. Ipsa autem in scientia sic accipi possunt : aut enim inferunt hujusmodi in syllogismis immediate videlicet in syllogismum, aut mediate. Si immediate, sic est primum instrumentum : quia sumptio propositionum immediata principii syllogismi est inspectio. Si autem ordinantur ad syllogismum mediate : hoc est directe, aut indirecte. Si directe : aut ordinantur ad syllogismum negativum, aut affirmativum. Primo quidem modo est instrumentum tertium : quia differentiae faciunt ad syllogismum negativum. Si secundo, sic est instrumentum quartum ; quia similitudinis inspectio ordinatur ad syllogismum affirmativum, quia simile affirmatur de simili.

Instrumenta igitur per quæ abundantia sumitur syllogismi dialectici, hæc sunt quæ dicta sunt, loci et considerationes ad quos utilia sunt, ea sunt quæ dicta sunt, hæc quæ in sequentibus libris per singula determinabuntur. Ea autem quæ contra hæc quæ dicta sunt objici solent, ridiculosa sunt.

<--- Page Split --->

[ \text{1} ]

<--- Page Split --->