TRACTATUS II

CAPUT I.

Ex quibus est methodus.

Præmissis autem his que procemialiter huic doctrinæ præmitti debent, nunc ad propositum accedendum. Primum considerandum est, ex quibus est methodus : quia ista substantialiter ingrediuntur in syllogismum dialecticum, et propinquissime se habent ad ipsum. Cum autem dicimus, ex quibus est methodus, intelligimus quod hæc præpositio, ex, materiam notat secundum quod materia dicitur materiale principium : sic enim materia habet formam secundum inchoationem in seipsa : sicut enim principia involutam habent in se conclusionem, sic accepta materia et hujusmodi materia, et non materia indeterminata. Et intendimus quod eadem præpositio notet ordinem et dispositionem : quia hoc alibi notare consuevit, ut cum dicitur, ex mane fit meridies, vel ex certantibus fiunt olympia. Hoc igitur modo determinandum est ex quibus fit methodus ut ex principiis materialibus, et qualiter dispositis. Si autem sumatur ad quot est problemata secundum genera singularum, et ad quæ est problemata terminanda, et sumamus ex quibus sunt orationes, hoc est, argumentationes dialecticae : et sumamus quomodo his abundemus in omni materia problematis per considerationes locales et in considerationibus determinatis,et quomodo syllogismis etiam dialecticis abundemus per exercitationem et ob-

viationem : tunc sufficienter habebimus propositum : quia tunc in omnibus propositis finem habebimus intentum. Propositiones enim sunt materia ex qua, problemata autem materia circa quam. Abundantia autem est in multitudine sive multiplicatione mediorum, vel ad omnia, vel ad singula problemata.

Incipiemus igitur hic, Orationes, hoc est, syllogismi, et ad quæ sive de quibus problematibus fiunt syllogismi, sunt nümero æqualia. Cujus probatio, quia orationes sive disputativæ argumentationes materialiter sunt ex propositionibus. De quibus autem sive ad quæ sunt syllogismi dialectici, sicut ad determinanda, sunt problemata. Omnis autem propositio inquisitione quærente de compositione ipsius, problema est : et omne problema separatum a quæstionis dubitatione, et enuntians simpliciter hoc esse hoc, vel hoc non esse, propositio est. Sic igitur eadem quoad terminos sunt propositiones, et problemata quoad prædicata sunt numero æqualia.

Prædicata autem sunt quatuor, et problemata in genere sunt æqualia illis et eisdem. Omnis enim propositio et omne problema, aut indicat proprium, aut genus, aut accidens. Etenim differentia de qua dubitari posset, an insit ut aliquid illorum, cum sit generalis, in eodem prædicato cum genere est locanda et ordinanda. Generalis quidem est una in se existens, quæ est non ultima et divisiva, et non ultima cum specie convertibilis, quæ est in ultimo constitutiva et indivisibilis. Quidquid enim differentiarum, aut

<--- Page Split --->

ultima est illarum, aut prædicatum essentiale non convertibile, quod ad ultimam se habet ut potentia ad actum, et ita ut genus, hoc est, generalis forma : quia, sicut dicit Averroes 1, genus enim est forma generalis, habens se sicut formale indistinctum ad ultimum distinguens ipsum esse specificum ad actum : talis igitur differentia in plus est, quam genus : et ut essentiale est ut genus, et dicit id quod est in potentia formali indistincta sicut est genus : cum genere ergo inter prædicata locatur. Ultima autem differentia, quæ in plus non est, sed convertibilis, dicit actum purum : et ideo cum specie locatur ad subjectum, et non est ad prædicatum. Ista sunt igitur prædicata principalia, de quibus quæritur in problematibus, et ad quæ terminanda inducuntur syllogismi.

Ordinantur autem secundum quod perfecte et secundum rationem insunt, vel non insunt. Maxime autem inest quod conversim inest, quia hoc inest secundum totum, ita quod nihil est subjecti secundum quod non insit : quia si aliquid subjecti esset secundum quod non inesset, non converteretur : sic ergo totum proprium toti inest subjecto, ita quod de proprio nihil est extra subjectum, et de subjecto nihil est extra proprium. Genus autem inest secundum partem generis et secundum partem subjecti, et inest substantialiter, et nomine et ratione : et secundum partem generis inest, quia non nisi secundum partem suæ potentiae et ambitus inest subjecto : secundum partem autem subjecti, quia secundum id subjecti inest quod est in potentia et in ipso : et ideo suum inesse sequitur ad inesse, et est pars. Accidens autem dicitur inesse nec ut totum, nec ut pars : neque dicit inesse substantiale sive ex substantialibus secundum quod est accidens : quia cum insit in aliquo, non est in eo sicut pars, nec fluit ex essentialibus sicut proprium, nec determinat ad esse, nec

prædicatur nomine et ratione. Inferius autem non eodem ordine sunt in exercitatione : et ita illius ordinis d abimus propriam et aliam rationem.

Primum autem horum prædicatorum subdividitur : quoniam hoc quidem proprium convertibile, quod totum toti inest subjecto, significat quid est esse per omnia essentialia terminata et ordinata ad ultimum sicut ad actum : illud autem aliud proprium non significat quid est esse subjecti per essentialia, sed per accidentalia : quia in hoc sunt tantum accidentalia, quia sunt esse consequentia et ab essentialibus causata : ideo dividitur hoc prædicatum quod nominamus proprium, in utrasque nunc dictas partes, essentiale et accidentale proprium. Et ideo illud proprium quod significat quid est esse per essentialia dicentia potentiam et actum rei, vocatur terminus sive diffinitio : quia omnia complectitur, quæ esse rei in potentiam et actum determinant, et esse substantiale ad terminos suos (extra quos de esse rei nihil est) deducunt. Reliquum vero proprium accidentale et esse consequens, et extra esse, sicut post esse existens, vocetur proprium secundum communem de eis assignatam nominationem. Ab ultima enim differentia ultimum nomen imponitur. In diffinitione autem proprii ultimum est conversim prædicari : et ideo hoc nomen retinet proprium quod non est terminus. Ultimum autem in ratione diffinitionis, non est conversim prædicari, sed potius dicere quid est esse : et propter hoc est terminus, et non proprium ipsum quod addit differentiam ulterius completivam super ultimam proprii differentiam, et ideo speciale sortitur nomen.

Palam igitur ex dictis est propter quid secundum divisionem præsentem nunc inductam (cum tria sint, et unum distinguatur in duo) necesse est quod quatuor sint prædicata. Igitur aut proprium quod communiter dicitur proprium, aut ter-

<--- Page Split --->

minus, quae duo conversim prædicantur, aut genus, aut accidens, quae duo non conversim prædicantur. Sed proprium refertur ad esse speciei sicut causatum ex ipsa specie. Terminus autem est simplex, et non est consequens ad speciem ut prædicatum ad subjectum, sed est secundum naturam verum accidens ad ipsum sicut causa ad causatum. Genus autem est sicut pars subjecti. Accidens autem ut consequens communiter, quod non est per essentiam causatum a subjecto, sicut nec causa ipsius. Et ideo sic ordinantur hæc secundum quod plus vel minus habent de ratione prædicati, secundum quod prædicatum est ut consequens ad subjectum.

Nemo autem nos opinetur velle dicere, quod unumquodque illorum quatuor prædicatorum incomplexe acceptum, propositio est, vel problema : sed ideo dicimus esse quatuor prædicata, quoniam ab his ut inhaerentibus subjectis fiunt et propositiones et problemata. Subjectum enim unum est et non diversificatum, quia species. Prædicata autem secundum se inhaerentiam dicentia sunt plura : et ideo penes modum inhaerendi quo prædicatum est in subjecto, multiplicari est necesse et propositiones et problemata. Terminus autem ut est terminus, inhaerentiam dicit : similiter et proprium. Terminus autem inhaerens ut antecedens et causa. Proprium autem sicut semper et solum et esse consequens. Genus autem ut consequens essentiale uon conversim. Accidens autem inhaerens tantum ut causatum a subjecto.

Quamvis autem ab eisdem formentur et propositiones et problemata, et in hoc conveniant, tamen differunt hoc modo. Si enim sic dico : Putasne hæc enuntiatio, animal gressibile bipes, diffinitio hominis est, vel non? Et si dico : Putasne animal genus hominis est, vel non? pro-

positio fit, ita quod nota dubitationis non cadat supra compositionem propositionis, sed expectat consensum respondentis sub hoc sensu, animal gressibile bipes diffinitio hominis est, putasne hoc esse verum, vel non? animal genus hominis est, putasne hoc, vel non? et sic de aliis. Dialectica enim propositio interrogat consensum respondentis : quia probabile (quod est materia ipsius syllogismi dialectici) est quod videtur omnibus, vel pluribus : et quia in visu consistit utrum ita videatur, vel non videatur, ideo necesse est quod quaerat consensum judicantis de ipso. Si autem sic dicam, utrum animal gressibile bipes sit diffinitio hominis, vel non? ita quod nota dubitationis cadat supra compositionem prædicati cum subjecto, et quaerat an prædicatum insit subjecto, vel non : tunc probabile problema, sive quaestio est, ut sit sensus, utrum hoc prædicatum, animal gressibile bipes, insit huic subjecto ut diffinitio, vel non, ita quod nota dubitationis simul quaerat inhaerentiam et modum inhaerendi, qui importatur in prædicato hoc vel illo. Similiter autem et in aliis prædicatis si formarentur, dicerentur propositiones et problemata. Nam hoc modo ab omni vel ex omni propositione, hoc est, ex terminis omnis propositionis facies sive facere poteris problema : et e converso transsumpto modo dubitationis, qui si ponatur super compositionem, problema est. Si autem prædicatum enuntietur de subjecto, et modus dubitationis sequens ad compositionem ponatur ad consensum judicantis de propositione : tunc propositio est 1.

1 Græci non exponunt hoc modo textum, nec habent hanc differentiam : sed dupliciter dicunt differre propositionem dialecticam et problema dialecticum, scilicet ex parte signi vel

<--- Page Split --->

CAPUT II.

Quid terminus sive diffinitio et quæ ad methodum de diffinitione reducuntur.

Dicendum sigillatim autem quid terminus sive diffinitio, quid genus, quid proprium, et quid accidens. His igitur sigillatim determinatis, procedere poterimus ad methodos speciales, ut terminare quid insit ut terminus, et quid insit ut genus, et sic de aliis, et propositiones et rationes de his formare poterimus. Et quia diffinitio dicit totum esse, ideo a diffinitione incipiemus. Nihil enim ita inest subjecto, sicut id quod inest ut diffinitio. Adhuc autem quoniam omnia alia ad diffinitionem aliquo modo ordinantur, ideo diffinitio principalior est : et ideo ab ipsa hic incipiemus.

Est autem terminus sive diffinitio, quædam oratio explicite et per partes potentie et actus significans quid essentialiter et substantialiter est esse rei diftinite, ita quod perfectum esse sit demonstrans, et totum secundum partes, et ordinem ad ultimum, quod respectu omnium praecedentium est actus et complerentum. Cum enim diffinitio refertur ad diffinitum, tunc oratio sumitur pro nomine, hoc est, juxta nomen diffiniti. Aut igitur oratio explicite dicit quod significat nomen diffiniti implicite : et tunc directe pro nomine, hoc est, juxta nomen et secundum nomen assignatnr. Aut assignatur oratio diffinitiva pro oratione, hoc est, juxta orationem, ut si aliqua pars (ejus quod in oratione diffinitiva est) debeat diffiniri ut clarior sit diffinitio, ut cum dicitur, quid est homo? et dicitur, animal rationale mortale, oratio diffinitiva pro nomine est assignata. Si autem quæritur, quid est animal rationale? et dicitur, animal utens ratione, assignata est pro oratione, hoc est, juxta id quod significatur in oratione.. Hæc est expositio Arabica.

Sunt tamen alii qui aliter dicunt et saAlia expositis rationabiliter, quod quando diffinitum significatur uno nomine et diffinitur : tunc assignatur oratio diffinitiva pro nomine, ut dictum est, explicite dicens quidquid nomen dicit implicite : sed diffinitum aliquando significatur circumloquendo per orationem : ut cum dicitur passibilis qualitas pro una specie qualitatis : et quando talis species diffinitur, assignatur oratio diffinitiva pro oratione, hoc est, juxta id quod implicite continet talis oratio. Quædam sunt quæ congregata significant uno nomine, ut album quod est res alba, quæ si diffiniri debeant, necesse est quod oratio diffinitiva juxta orationem assignetur. Sed prima expositio magis videtur secundum intellectum Aristotelis esse : quia subdit Aristoteles assignans dicti sui rationem : Possibile est enim etiam eorum quæ sub oratione significantur quædam terminari, hoc est, diffiniri.

Attende quod oratio indicativa sive enuntiativa diffiniri non potest: hæc enim oratio singularis est. Singulare autem diffiniri non potest. Eadem ratione prædicatum quod sub oratione indicativa est, dupliciter consideratur : et prout res prædicata solum, et sic diftiniri potest. Potest etiam considerari prout habet in se compositionem: et sic eadem causa quæ dicta est, diffiniri non potest: quia et compositio est singularis. Subjectum autem proprie habet diffinitionem. Propter quod inter prædicata ponitur diffinitio : quia talis debet esse diffinitio explicite notilicans per essentialia quæ non ut unum, sed ut multa comparantur ad diffinitum.

Palam est, quoniam quicumque qualibet modo nomine uno suæ significationis assignationem faciunt, cum multa essentialia explicite uno nomine significari non possunt: et ideo patet quod non assignant ejus rei quam nominant realem et explicitam diffinitionem, eo quod omnis diffinitio explicans per essentialia diffinitum est oratio: quia essentialia consti-

<--- Page Split --->

tuentia rem secundum quod sunt essentiae, uno nomine explicite significari non possunt, et ideo omnis diffinitio est oratio et non potest esse nomen unum.

Problema tamen diffinitivum, hoc est, ad problema de diffinitione, reducibile est etiam problema hujusmodi quod est utrum aliquid alii sit idem, vel diversum. Ut si quaeratur, utrum bonum sit idem quod honestum, vel non, sed diversum ab illo? Similiter problema de eodem et diverso est, si quaeratur utrum idem est sensus et disciplina intellectualis, aut non? quod Heracliti discipuli dixerunt. Cujus ratio est certa: quia circa diffinitiones in construendo et destruendo plurima fit attentio laboris, utrum idem sit diffinitio cum diffinito, vel diversa ab ipso. Et sic sub eadem methodo adducuntur considerationes de eodem et diverso cum diffinitione, sed sub eadem methodo diffinitiones terminantur quae de eodem et diverso inducuntur. Ergo de eodem et diverso in diffinitione sub eadem continentur methodo cum diffinitionibus. Unde methodus sexti libri ibi facta cum methodo septimi, eadem sunt methodus: in sexto construitur diffinitio: in septimo autem docetur qualiter destruere et construere ad eamdem pertinent methodum. Quoniam autem omnia quae dicta sunt de eodem et diverso ejusdem modi sunt: et tunc idem diffinitive maxime consideratur. Palam autem est ex his quae nunc dicuntur. Si autem per aliquam methodum potentes sumus ex facultate methodi disputare, quoniam idem et quoniam diversum hoc cum illo vel non. Eodem modo per easdem considerationes facile conari poterimus ad diffinitiones. Et hoc patet, quia cum dialecticae disputationes sint ad utramque partem contradictionis, si erimus ostendentes quoniam non idem est, erimus ostendentes quoniam non inest ut diffinitio, et sic interimentes erimus diffinitionem: non tamen convertitur quod nunc dictum est, quod ostendendo quod aliquid est idem, ostensum sit quod sit idem dif-

finitione cum ipso, vel quod sit diffinitio ipsius: quia potest esse idem et non erit idem diffinitione: quia multipliciter dicitur idem, sicut infra patebit. Non enim sufficiens est ostendere quod unum est diffinitio alterius, si ostendatur quoniam est aliquo modo idem illi.

Oportet autem scire quod idem quod reducitur ad diffinitionis methodum, est idem quod causatur ab unitate substantiae totius: quia sicut in qualitate simile causatur ab una qualitate, et in quantitate aequale causatur ab una quantitate (et ideo quando de simili est quaestio, de una qualitate est quaestio: et quaestio de aequali, est quaestio de una quantitate) ita idem in substantia quam dicit diffinitio, idem genere causatur a parte substantiae, idem autem numero a parte materiae: et ideo illa non sunt simpliciter unum. Sunt igitur quod videtur unum, habet exemplum alterum. Et ideo potissime idem subjecto sunt, quorum unum est diffinitio, et alterum diffinitum. Haec enim sunt et idem genere, et idem specie, et idem numero, et unum indivisibile: quia neutrum exemplum alterum aliud habet sui, et ideo ad problema de diffinitione reduci habet.

CAPUT III.

Quid est proprium sic quod est prædicatum.

Proprium autem est quod non indicat quid est esse rei. Quod proprium juxta diffinitionem proxime ordinandum est, quia cum ea convenit nomine et modo prædicationis qui est conversim prædicari. Quod enim diffinitio prædicatur essentialiter, et proprium accidentaliter, non est modus prædicati secundum quod prædicatum est, sed modus naturae quæ prædicatur.

Dicamus igitur quod proprium est quod non indicat secundum modum prædicandi quid est esse rei per substantialia explicando illud, sed accidentaliter præ-

<--- Page Split --->

dicatum soli inest subjecto, et conversim praedicatur, non ita quod subjiciatur specei proprie, sed quod cuicumque inest proprium, de hoc praedicatum species quantum ad individuorum subjectionem : species enim non est praedicatum : et ideo non est problema vel methodus de specie sicut de aliis praedicatis. Praedicatum enim est quod vel in specie subjecta est sicut causa, vel in quo est species sicut causa : neutro illorum modum species est in proprio. Et ideo artificiali praedicatione et naturali species non praedicatur de proprio, et e converso proprium de specie. Et dicitur conversim praedicari : quia praedicatio proprii speciem non excedit, et non exceditur ab ipsa : et hoc est quod soli inest, et conversim praedicatur. Cujus exemplum est, sicut dicimus, quod proprium hominis est grammaticae vel cujuslibet disciplinae esse susceptibile. Conversim enim sequuntur ad se invicem. Nam si aliquod est homo, sequitur quod per naturam est grammaticae susceptibile, nisi impediatur per accidens. Et si aliquod grammaticae susceptibile est, homo est. Nemo enim dicit artificiose loquens, proprium simpliciter et proprie quod contingit etiam alii inesse, ut dormire quod contingit homini et bruto inesse.

Nemo etiam dicit proprium quod communiter inesse videtur, et si forsitan insit soli per aliquod tempus, ut si ponamus solum hominem dormire et nullum aliud animalium, quia non emanans ex essentialibus ut proprium. Si forte autem aliquod talium communiter accidentium proprium dicitur, non simpliciter proprium, sed est proprium quando: quia et alii inest. Vel· dicetur ad aliud proprium, ut dormire est proprium ad non dormientem. Nam aliquod ex dextris quidem esse, proprium quando est, quia pro tempore quo solus est a dextris. Bipes autem vel bipedem esse est proprium ad aliud: quia aliud quadrupes est, vel non bipes: sed bipedem esse proprium est homini ad equum, et non simpliciter.

Conversim ergo praedicari, proprii est

completiva et ultima differentia. Quod enim conversim praedicari insit proprio soli ut completiva differentia diffinitionis ejus, et nulli aliorum praedicatorum (quae insunt aliis ut subjecto) conveniat nisi proprio, manifestum est quod non sequitur (de accidente quod secundum sui naturam inest aliis) quod sit necessarium quidquid dormit hominem esse, cum tamen dormire insit illi, et non possit non inesse. Et cum non sint nisi duo, quorum esse sit inesse: proprium quod est accidens speciei, et communiter accidens quod accidit individuo, et non convenit individuo conversim praedicari, relinquitur quod eorum quae sunt sub proximo genere, quod est alteri inesse ut accidens, conversim praedicari sit differentia completiva diffinitionis proprii, quum conversim praedicatur cum proprio sub eodem genere proximo quod est inesse ut accidens: et sic patet quod diffinitio est proprii quod est non indicare esse, et conversim praedicari, et quod conversim praedicari sit differentia completiva proprii.

CAPUT IV.

Quid genus secundum quod est praedicatum, et de reducibili ad methodum generis.

Genus autem est quod de pluribus differentibus specie in eo quod quid est praedicatur. Genus enim est primum subjectum in quolibet (ut dicit Avicenna) formabile et determinabile differentiis, usquequo formetur in specialissimas, quae differentiis non sunt formabiles, et ideo nullo modo possunt esse genus. Et quia genus formabile non est nisi differentiis, nec formatur aliquod nisi forma dividente et distinguente, et differentia nec dividit nec differre facit nisi per oppositionem, et oppositio non est unius ad se, sed duorum ad minus: inde est quod oportet genus habere duas differentias et duas species: et ideo cum sit praedicatum univer-

<--- Page Split --->

sale quod de pluribus proxime subjectis prædicatur, sequitur de necessitate, quod proxime est et per se prædicatum de pluribus differentibus specie. Species autem cum dicat complementum in esse, differentia formari non potest ulterius, sed multiplicari potest per materiam in individua. Genus autem cum dicat id quod est in potentia et confusum et indistinctum et incompletum, formationem differentiarum accipit, ut potentia etiam recipit actum : propter quod formalem recipit divisionem, quæ ad minus in duabus oppositis est differentiis, quæ duas constituunt species.

Quia vero verum genus est primum subjectum ejus in quo est, et illud solum est quid natura et modo prædicandi, ideo oportet quod in eo quod quid est prædicetur. Ad hoc autem (ut dicunt Avicenna et Algazel) tria exiguntur. Unum quidem, quod genus actu et intellectu sit ut quid ejus de quo prædicatur, et ejus essentialis qualitas est differentia. Secundum autem, quod sic sit per aliquam potentiam, sed non de necessitate naturae et substantiae, ita quod sic insit, vel quod ponatur sic insese, sive sit sic, sive non : non enim prædicatum est possibile, ubi per naturam suam non est intra subjectum per intellectum, ut accidens : et ideo possumus dicere : ponatur homo esse albus vel niger. Tertium est, quod posito genere, statim potentia formali inducta ponitur inferius, et in quod formabile est genus. Et ideo species per inchoationem sui est in genere, sicut res formata est in propria materia : propter quod in diffinitione unum habent ordinem materia et genus : et sicut materia est quid materiali et primum subjectum, sic est genus primum subjectum differentiarum et quid speciei. Et quia formatum aliud esse accepit ab una forma formante, et aliud ab altera, ideo dicitur in primo de Anima, quod ratio generis secundum unumquodque est altera et altera. Et est sensus, quod hoc quod

dico unumquodque determinet hoc quod dico ratio, hoc est, ratio data de genere secundum unumquodque est altera et altera.

In eo autem quod quid est prædicari, talia dicuntur quæcumque contingit eum qui interrogatus est per quid, reddere (hoc est, respondere) quid est quod proponitur in quæstione de prædicato comparato ad subjectum : quid enim est quærit de natura et substantia rei, ut quid est homo ? convenienter respondetur, animal. Sicut enim dicunt et Avicenna Triplex poest fieri inergatio per quid. Uno quidem et primo modo de intellectu signato per vocem significativam, ut si quæratur quid significetur per hanc vocem 8v0pwnoc? et respondetur homo : et hoc ideo, quia talis vox ut signum refertur ad rei signatae materiam et suppositum. Sæundo quæritur per quid de tota rei substantia et essentia, hoc est, si quæratur, quid est homo? et respondeatur, animal rationale mortale. Tertio quæritur de eo in quo inchoat rei essentia et substantia, ut si quæritur, quid est homo : respondeatur, animal in quo ut in subje:to inchoat hominis natura. Et hæc est quæstio prima secundum ordinem causæ : quia hæc est causa quare diffinitio est quid 1 : et hæc est causa quod vox significat quid, sicut responderi quid primo convenit generi : et est differentia completiva generis, quemadmodum in homine sive de homine cum quis interrogatus est, quid est quod propositum est, hoc est, homo, convenienter dicitur quoniam est animal.

Cum autem dicit Porphyrius, quod etiam species prædicatur in quid, accipit Porphyrius prædicata non ut prædicata sunt universalia, distinctas essentias habentia, de quibuscumque potentialiter prædicata : sed species naturaliter prædicatum esse noc potest per se, eo quod non habet subjectum secundum naturam et artem in id ad quod referatur. Individuum

<--- Page Split --->

enim subjectum esse non potest, eo quod est corruptibile, ut dicunt communiter. Sed ideo Avicenna dicit quod hoc est, quia substans in eo alterius naturae quam substans differentiae: materia enim in qua substat individuum accidentibus et formis, alterius naturae est quam genus quod substat differentiis sicut formabile ab eis: et ideo non sic subjectum est ut genus subjectum differentiae: propter hoc species non potest esse prædicatum cum tale non habeat subjectum in cujus ratione sit prædicatum, sicut subjectum primum. Hoc igitur est genus.

Generale autem (quod ad eamdem reducitur methodum de genere) est, ut si quaeratur de aliquo, utrum in eodem genere sit cum alio aliquo determinato, vel in diverso? ut si quaeratur, si homo et equus sint in eodem genere, aut non? Sicut enim ad methodum de diffinitione reducitur quaestio, an aliquid alii sit idem diffinitione, an non? sic ad methodum de genere reducitur quaestio, an unum alteri sit idem genere, an non? hujusmodi enim problemata cadunt sub eadem methodo generis, hoc est, de genere, quia Græci carent ablativo, genitivum pro ablativo ponentes. Quod autem tale problema ad methodum generis reducitur, sic probatur: quia non disputantes, quoniam animal sic est genus hominis: similiter autem an idem animal sit genus bovis. Et sic hominem et bovem probantes unum et idem esse genere, disputantes erimus quoniam hæc duo in eodem genere sunt. Si autem ostenderimus quoniam animal alterius horum, hominis scilicet vel bovis genus est, et alterius sive reliqui non est genus animal, ostendentes erimus quoniam homo et bos in eodem genere non sunt: in utroque enim illorum problematum oportet disputare per generis considerationes, utrum tale prædicatum subjecto insit ut genus, vel non insit. Hoc igitur prædicatum est essentiale non convertibile, partem essentiae notificans. Et ideo sicut in prædicatis convertibilibus (quæ sunt terminus et

proprium) essentiale antecedit rationem subjecti substantiam declarans: accidentale autem (quod est proprium) sequitur rem, eo quod illud partem potentialem in subjecto notificat per genus in quo ponitur proprium, et per essentiam proprii quae de genere accidentium est, ut dicit Boetius, notificat esse formale non per essentialia, sed per accidens quod est proximum essentialia consequens : ita Quaregenus debuit prezinter prædicata non conversim prædicedere accicata primum secundum naturam podens. nitur genus, quod per partem esse potentialis designat subjectum de quo prædicatur, et non designat totum esse ipsius. Prædicata enim ista quatuor hic ordinantur secundum quod plus vel minus in toto vel in parte designant subjectum: ideo ponimus hic genus ante accidens, et accidens ultimum, quia accidens non per essentiam subjectum designat.

CAPUT V.

De accidente et reducibili ad methodum de accidente, etc.

Accidens autem est, quod nihil horum est, ita quod nec diffinitio, nec genus, nec proprium, sed inest rei secundum inesse solum. Cum enim proprium (loquendo secundum sui naturam) non sit ens, quia quod secundum sui naturam est ens, illud ex suis naturalibus est ens, et sic est ens per se existens, quod non est accidens, cujus esse est inesse, et ab inesse habet esse: et ideo convenienter privatione eorum quæ per se sunt et essentialiter prædicata, in tali privatione vel esse privationibus permixto diffinitur. Et convenit ei hæc diffinitio secundum esse actuale a quo trahit esse.

Si autem diffiniatur secundum potentiam inessendi, et non secundum actum, tunc accidens est, quod uni et eidem cuilibet subjecto contingit inesse et non inesse, dummodo ad proprium subjectum secundum dictam potentiam comparetur,

<--- Page Split --->

et comparetur ad ipsum non secundum quod est causa ipsius, sed secundum quod est subjectum tantum 1. Cum enim dicitur, quod domus combustio sit accidens subjecti domus, falsum est, sed proprium subjectum combustionis est materia domus, et illi contingit eidem non inesse et inesse. Similiter cum dicitur, homo moritur: hoc enim est subjectum corruptionis quod est subjectum generationis. Domus autem aedificationis non est subjectum, sed est finis: ideo non est subjectum destructionis. Cum enim dicitur, cygnus est albus, praedicatum non comparatur ad subjectum tantum, sed sicut ad subjectum et causam, propter inseparabile esse accidens, et non contingit eidem inesse et non inesse: sed hoc est accidens, quia potest intelligi corvus albus. Si praedicatum ad subjectum comparetur remota causalitate quam subjectum nominat causalitate praedicati, ut ad subjectum comparetur accidens, contingit eidem inesse et non inesse, ut sedere convenit eidem inesse et non inesse eidem. Similiter autem et album esse sic comparatum ut ad subjectum tantum, contingit eidem alicui inesse et non inesse: quia nihil prohibet idem aliquando non album esse et aliquando album esse.

Si comparentur istae accidentis diffinitiones secundum quod de accidente dantur ut de praedicato, tunc diffinitio secunda melior est quam prima: quia predicatum oportet declarare subjectum: et quod per se declarat, est melius quam quod non declarat nisi aliis declaratis. Nam prima diffinitione accidentis dicta vel data necessarium est (si diffinite quis debet intelligere quid est quod dicitur per sermonem) scire quid diffinitio, quid genus, et quid proprium. Et quodlibet illorum est extraneum a natura accidentis, et sic nihil facit ad accidentis diffinitionem, nec aliquod illorum est de intellectu accidentis. Secunda autem

ab ipsa natura accidentis sumpta per se finita est sine cognitione aliorum: et ideo melior est ad cognoscendum praedicatum ut accidens, et ad cognoscendum quid est quod implicite dicitur per naturam accidentis, et quid est quod dicitur, quod aliquod praedicatum inest ut accidens.

Accidentale tamen quod quid uno moquid dupliciter cají- do dicitur ut quid per se: et sic sola subsubtantia, tantia est quid, et accidens non est quid, ut in ac inente. nect est substantia. Et quid dicit etiam quid in causa ut essentiale formale dicitur, ut in anteriori capitulo dictum est: et sic accidens non removetur ab eo quod est quid ut genus: sicut cum dicitur, album est coloratum disgregativum visus, hoc est quidem substantiale non est substantia. Dicit enim Avicenna quod substantiale medium est inter substantiam et non substantiam: et neque est accidens, neque substantia proprie. Reducibilia autem ad eamdem methodum et quæ subjacent accidenti (hoc est, methodo accidentis) hæc sunt quæ ad invicem sunt comparationes secundum accidens factæ quolibet modo, hoc est, per majus, sive per minus, sive per æque eligendum factæ, ut libet, finitæ ab accidente dictæ. Ut gratia exempli, utrum pulchrum vel bonum melius aut magis eligendum sit, aut quod expedit, hoc est, utile. Et utrum suavior et magis eligenda vita quæ secundum virtutem et honestum, ut dixerunt Stoici: aut quæ secundum frugalitatem sive fruitionem quæ est in delectabilibus sensibilibus, ut dixit Epicurus, quorum princeps Sardanapalus. Et quidquid probatum est aliud in accidente, similiter in his comparationibus ad subjectum ad electionem relatis dictum. In omnibus enim talibus duobus et pluribus propositis quæstio fit, utrum ens sive prædicatum accidentale magis insit ut accidens: et ideo quæritur, si prædicatum insit ut accidens: quod non nisi per considerationes accidentis fieri potest: et ideo sub

<--- Page Split --->

eadem cadent methodo cum accidentis methodo. Qualiter autem ad diversos referantur libros, in sequentibus suo in loco dicemus.

Ex his autem quae dicta sunt, manifestum est, quoniam nihil prohibet quin id quod inest ut accidens, fiat aliquando proprium quando, et aliquando fiat proprium ad aliquid non ad omnia: ut sedere cum sit accidens et insit ut accidens, proprium fit quando, cum aliquis solus sederit: tunc enim inest soli quod convenit proprio: tunc enim quando proprium est, quia tunc soli inest. Si autem aliter inest sessio non soli, sed alii quidem sedent, et alii quidem stant vel jacent: tunc sedere ad quosdam proprium ut ad non sedentes, quia ab illis per sessionem distinguitar sedens: propter quod et ad aliquid et quando nihil prohibet accidens (sive quod inest ut accidens) proprium esse: sed accidens et quod inest ut accidens, nunquam erit proprium simpliciter quod secundum naturam est proprium, et quod convenit omni et soli et semper. Et hujus quidem causa est, quia proprium est ut accidens speciei, et fluit ab essentialibus speciei: propter quod in eodem genere ponitur cum specie, quando potissimo modo assignatur, ut animal mansuetum est proprium hominis, sicut et ipse homo est animal. Et ideo problemata de proprio ad methodum accidentis non possunt reduci, quia alius modus inhaerendi est proprii, et alius accidentis: et in problemate non quæritur principaliter quid insit, sed potius quomodo insit, vel ut diffinitio, vel ut proprium, vel ut genus, vel ut accidens. Sic ergo patet quid sit diffinitive quodlibet dictorum predicatorum, et qualiter hic ordinentur: infra tamen aliter ordinabuntur in executione: et hujus ordinis causa infra dicetur.

CAPUT VI.

Quod omnia problemata ordinantur ad problema de diffinitione.

Non lateat autem nos, quoniam omnia quae dicuntur vel reducuntur ad genus vel ad problema de genere, et quæ reducuntur ad proprium sive ad problema de proprio, et ad accidens sive ad problema de accidente, quomodo et ex consequenti contigit dici ad diffinitiones, et maxime destructive. Cujus probatio est (ut incipiamus a principio) quoniam ostendentes, quoniam aliquod prædicatum non inest soli, quod contingit ei quod inest ut proprium quod est sub diffinitione (hoc est, quod inest ut diffinitio) vel dicitur inesse quemadmodum in proprio (hoc est, in prædicato ut proprio) oportet soli inesse: aut ostendentes quod id quod pro genere assignatum est in diffinitione, non inest ut genus: aut ostendentes quoniam non inest simpliciter, sicut inesse construitur in accidente. Si enim aliquod eorum quæ in diffinitione assignata sunt ostenderimus simpliciter non inesse (quoniam etiam simpliciter inesse dicitur in accidente), interimentes erimus diffinitionem. Quia quod inest ut diffinitio, oportet quod insit simpliciter, et quod omnia præter ultimum insint ut genus, et quod totum insit conversim et soli: propter quod secundum jam prius assignatam rationem (qua scilicet oportet alia præsciri) omnia alia erunt quodammodo diffinitiva, hoc est, ad problema de diffinitione adminiculantia. Dico autem quodammodo, quia destructive, et non constructive. Omnia enim quæ enumerata sunt hoc modo, faciunt ad diffinitionem per modum adminiculationum et secundum bene esse.

Et non tamen propter hoc universalis et una methodus est quærenda de omnibus prædicatis vel problematibus inductis. Cujus duæ causæ sunt: una quidem ex parte nostra, et alia ex parte methodi.

<--- Page Split --->

Nobis enim non facile est invenire talem methodum quae sic unitur ad quatuor praedicata haec vel problemata : quia praedicata (quum diversa inter se sint quantum ad modum inhaerendi qui quaeritur in problemate) difficile est nobis invenire commune in quo uniuntur sicut uno communi, quod sit ejusdem rationis in omnibus : et si inveniatur, non potest inveniri qualiter illud commune per singula propria contractum adaptetur ad singula : et si inveniatur commune omnino, talis methodus erit incerta : quia illud commune non per unam rationem inest singulis : et erit raro utilis, quia raro invenitur qualiter et quibus propriis illud commune coaptetur ad propositum, cum dialectica ex communibus et probabilibus procedat : et sic rara utilis erit ad propositum quodcumque problema. Et sic in se est inutilis et incerta methodus, propter hoc quod commune non una ratione erit, sed analogice : et nobis erit difficilis ad inveniendum propter difficultatem reductionis istorum in unum commune ad omnia. Sed propria assignata methodo de unoquoque istorum per proprias considerationes non communes, hoc est ad finem intentum deducrio propositi tantum : quia tunc singulis libris perficitur propria methodus : et omnibus his simul acceptis interrogatur una communis methodus, quae est a nullo istorum determinate denominata, sed in communi vocatur methodus dialectica. Propter quod quia communis methodus est difficilis et raro utilis (ad diffinitiones enim solas utilis est et quodammodo et non simpliciter) ideo singulariter de singulis horum per se, quemadmodum prius dictum est, dividentium, idem divisim tractandum est.

Ea autem quae sunt de numero eorum praedicatorum quae principalibus sunt adjuncta, et ad ista reducibilia sunt adjungenda ad praedicata principalia sibi convenientia, ut de eodem et diverso ad diffinitionem, et de differentia generali ad genus, et accidente comparato ad acci-

dens, et sic de aliis. Haec autem adjuncta sumus nuncupantes diffinitiva et generalia et accidentalia, propter hoc quod considerationibus diffinitionis vel generis et accidentis terminantur. Ea autem praedicata quae dicta sunt, penes ea quae sunt praedicata principalibus adjuncta. Penes autem dico, quod nihil adjunctum adhuc est proprio, vel quia adjuncta in speciali adhuc non ostendimus, sicut faciemus in sequentibus specialiter de singulis adjuncta prosequentes.

Est autem hic notandum quod quamvis (sicut dictum est) omnia sint aliquo modo distincta, non tamen potest una universalis esse methodus de omnibus quae sit ex communibus ad omnia problemata terminanda : illa enim non posset esse intrinsecus, quia intrinseca cujuslibet non sunt omnia : nec potest esse omnia : sed oporteret quod esset per locos extrinsecos, et sic esset juncta, quia illi loci parum certificant : et incidit in eis frequenter petitio principii, sicut in loco ab oppositis et a simili et hujusmodi, ubi aeque ignotum est inferens sicut illatum.

Dicitur tamen methodus universalis Methodus dicatur unitripliciter. Et quoad ea de quibus est : et versalis tripliciter. sic methodus quae est ad omnia, dicitur universalis, et sic methodus istius primi libri universalis est methodus. Dicitur iterum universalis methodus quantum ad illud quod construitur in ipsa : et sic methodus secundi libri est universalis methodus, quia construitur in ipsa inesse quod supponitur in omnibus aliis : quia quod inest, supponitur in eo quod inest ut genus, et in eo quod inest ut proprium, et sic de aliis : et hoc modo sumpta universali methodo, quo universalior est, eo certior et utilior est. Dicitur tertio universalis, quae ad singula problemata inferenda est universalis, ut ex pluribus propria inferat secundum omnes differentias quae sibi conveniunt : et haec impossibilis est, quia etiam ex quibus dicto modo inferantur problemata, sunt considerationes quae non possunt esse

<--- Page Split --->

universales omnibus : et quia artis diffinite omnia praecepta sic ad unum finem ordinata inveniri non possunt : et quae sic inveniuntur, extrinseca sunt et incerta, et raro utilia ad concludendum problema propositum : et ideo non est inquirenda talis methodus, quia difficultas major est quam utilitas ipsius, si adjunctum cum eo cui adjungitur, una communi methodo terminatur, per easdem considerationes terminatur adjunctum , per quas terminatur principale.

Hoc autem modo non dicuntur alia problemata diffinitiva : quia taliter per considerationes per quas terminatur diffinitio , secundum aliud terminatur in ipsis quod supponitur in problemate diffinitionis : et ideo quod inest ut diffinitio , colligit modum inessendi omnium aliorum : et ideo aliquid facientia et adminiculantia ordinantur ad problema de diffinitione.

CAPUT VII.

De adjuncto quod est idem vet diversum.

Inter adjuncta autem primum omnium est determinandum de eodem quoties (hoc est, quot modis) dicitur. Hoc enim pluribus vel omnibus videtur esse adjunctum. Idem enim proprio videtur esse adjunctum proprio, et idem generi adjunctum generi, et idem diffinitione adjunctum diffinitioni : quae sunt modi ejusdem. Conveniens est igitur ante omnia determinare quoties dicitur idem. Videbitur autem idem per rationem unius quod causat identitatem, intuendi, ut figuraliter, hoc est, probabiliter et superficialiter sic diceretur tripliciter dividi, hoc est, per divisionem per tria factam accipi multiplicitas ejus quod est idem. Aut enim numero, aut specie, aut genere idem solemus appellare, considerantes ad unum quod est identitatis causa. Dicit enim Aristoteles in quarto primae philosophiae, quod unum in substantia facit idem. Hoc autem aut unum est in sup-

posito, in quo non reperitur diversitas : et tunc est numero idem, testante Boetio qui dicit, quod idem numero est, in quo non invenitur diversitas in numerando. Omnia autem quorum diversa sunt supposita, numerum faciunt : quia divisio suppositi numerum facit. Si autem unum in substantia, non est differentia suppositi vel ejus quod est, vel est unum formalis essentiae : et tunc illud unum aut erit essentiae totius quo totum esse formale est : et sic erit idem specie. Dicit enim Boetius, quod species est totum esse individuorum, et quidquid post speciem est, de individuantibus est, et non est de esse formali et essentiali. Si autem est causa identitatis unum quod secundum potentiam et non secundum totum esse est, tunc est unum genere.

Ut autem facilius sit quod dicitur, subjicimus exempla. Numero quidem eadem sunt quorum nomina plura, res autem una, sicut ea quae Latine dicuntur multivoca, Graece autem synonima, ut tunica et vestis, quae Graece synonima sunt et ab unico quidem (differenter considerato) imposita : tunica a tegendo, vestis a circumgerendo est imposita. Vere tamen synonima sunt ensis, mucro, spatha, gladius, framea, et hujusmodi : quia omnibus his nominibus una et eadem res (in qua non invenitur diversitas in numero) significatur. Attendendum autem quod diversitas nominis nihil facit ad rationem ejus quod est idem numero, quemadmodum ad causam ejus quae est unum in re significata, sed facit ad relationem quae importatur in eo, magis rei quam vocis : quantumcumque enim sit indivisibile et indivisum suppositum alicujus, tamen multis proprietatibus innotescit apud intellectum. Cum autem omnibus illis innititur ad unam rem et unum suppositum significandum, sunt multa nomina ad minus habitualiter, et una res significata : et ideo unum numero est, quod sic multis significatur nominibus : propter quod unum numero dividitur in plures modos, ut inferius ostendetur.

<--- Page Split --->

Specie autem sunt idem, quae cum sint plura numero suppositi, tamen indifferentia sunt secundum speciem et sunt idem specie : quia indifferentia est causa identitatis, et indifferentia speciei causa est ejusdem in specie quae est essentialis (ut dicit Boetius) similitudo individuorum, sicut hic homo omni homini, hic equus omni equo est idem specie. Similiter autem genere sunt eadem, quaecumque sub eodem sunt genere,in quibus sicut veritas est indifferentia generis, causa est ejus quod est idem. Hi ergo sunt modi figuraliter considerando quibus dicitur idem prout est praedicatum adjunctum.

Est tamen dubium circa haec quae dicta sunt, et videbitur fortasse alicui, quod aqua duobus vasis hausta et a fonte separata, vel uno vase vel pluribus, vel etiam aliter divisa a fonte (ita quod non in eodem loco sit cum aqua fontis) aliquam differentiam (hoc est, aliquam differentem identitatem) habeat cum aqua quae est in fonte quae sit praetet omnes identitatis modos qui dicti sunt : hausta enim a fonte vel divisa, majorem habet similitudinem cum aqua fontis, quam alia aqua non ab eodem fonte hausta : et cum non ab eodem fonte hausta cum aqua fontis sit eadem specie, videbitur quod hausta a fonte sit plus eadem quam specie : propter quod videtur esse eadem numero : sed cum separata sit in loco diverso, et idem numero secundum suppositum non possit esse in locis diversis, ut dicit Boetius, patet quod non est eadem numero : quia per locum in ea invenitur diversitas in numerando.

Et est dicendum quod talis aqua cum aqua fontis est eadem specie non numero : haec enim sunt quolibet modo dicta sicut secundum accidens diversa, ut in claritate, vel turbiditate, frigiditate, vel caliditate, vel sapore cognata sunt secundum unam speciem substantialem : et ideo licet differant accidente, tamen proxima sibiinvicem sunt et omnino cognata in specie substantiali. Nam omnis aqua omni aquae eadem specie esse dicitur. Eo

autem quod aqua ab eodem fonte accepta habeat quamdam in accidentibus similitudinem quam nulla alia habeat aqua, dicitur validior in accidentibus similitudo, propter quod talem aquam non separamus (hoc est, in separatum modum ejusdem ponimus) ab aliis quae secundum unam speciem quolibet modo secundum accidens differre dicuntur eodem.

Attende autem quod haec quae dicta sunt de aqua intelliguntur quae remanet in una eadem simplicitate speciei. Sed est clementi species quae formam resolvit in formam aliam. Sunt enim liquida quae æquæ dicuntur species in quarto Meteororum, quæ habent species mixtorum, ut vinum, lixivia, medo, et hujusmodi, et aquæ alchimicae quæ mixtorum habent species : quamvis a prima materia dicantur, non sunt omnes ejusdem speciei : sed in simplicibus aquis verum est quod hic dictum est in solutione dubitationis inductæ.

Si autem modos ejusdem comparemus idem numero est perat eam identitatem quae unitas substantiae lectius idem aliis modis. ut diximus, tunc maxime secundum rem et indubitanter quoad nos idem ab omnibus videtur dici, quod unum est numero, in quo secundum suppositum et id quod est, non invenitur diversitas in numerando.

Solet autem hoc (quod idem numero dicitur) multipliciter assignari : sed haec multiplicitas ad tria reducitur, quibus unum idem suppositum designatur. Proprie autem et primum sive principalè et quod maxime unum numero est, quando aliquid eodem nomine vel diffinitione aliquid idem assignatum fuerit secundum quod diffinitio est nominis: nomine, ut tunica et vestis, quæ Græce synonima sunt : diffinitione, sicut animal gressibile bipes idem dicimus esse homini, quia talis identitas est secundum unum esse perfectum implicite in omnibus substantialibus, et supponendo suppositum per unum supponitur per alterum. Secundo autem dicitur idem

<--- Page Split --->

numero a proprio consequente essentiam accidentaliter, ut quando est idem proprio : per proprium enim et id cujus est proprium, idem supponitur, licet non idem significetur : sicut animal disciplina susceptible, idem est homini ex intellectu proprii : et quod natura sursum fertur, idem est igni : et sumptum est proprium a natura generantis et generati. Tertium vero dicitur idem numero tertio loco et minus proprie dictum, quando idem suppositum designatur ab accidente, cujus denominatum idem dicit suppositum cum nomine, sicut sedens, vel musicus, cum dicimus esse idem Socrati, si Socrates est sedens vel musicus : omnia enim haec tria unum numerum secundum suppositum volunt significare : et haec qui dicit de eodem nomine et diffinite, et de eodem propositio planum est.

Quoniam autem quod nunc dictum est de accidente est verum, scilicet quod unum numero significat, probatur, ita quod alius hoc addiscere potest ex his quae ut designent idem suppositum, permutant suas appellationes noninumin denominatiotiones factas ab accidente quod sensibiliter inest et manifeste. Nos enim saepe praecipientes nomine vocari aliquem, ut Socratem, vel Platonem, qui est de numero sedentium, permutamus et non utimur nomine proprio ad illum qui sub proprio nomine non intelligit quem nunc vocari velimus: eo quod nescit illum tali appellari nomine iste cui praecipimus ut nobis vocet eum quem volumus : et tunc minus nullum proprium nomen dicentes : sed per accidens quod inest vocari illum facimus : eo quod sub isto accidente magis intelligit quem vocari volumus, quam sub propria nominatione : et sic jubemus sedentem vel disputantem vocari ad nos. Ex quo palam est, quoniam eumdem in suppositio significare opinamur sive intendimus, et nomine et accidente denominative : et sic patet quod nomen ut accidens de eo de quo denominative dicitur, idem numero dicunt in supposito.

Patet igitur, ut epilogando dicamus, quod idem (quemadmodum dictum) ut est praedicatum, tripliciter adjunctum dividimus, hoc est, in tria.

CAPUT VIII.

De sufficientia horum quatuor praedicatorum.

Quoniam autem ex prius dictis sufficienter sunt orationes sive disputationes, et per haec (hoc est, propositiones ex his formatas) et ad haec (ut ad problemata) fides est et per inductionem et per syllogismum. Una quidem enim et sensibilis fides est facta per inductionem. Si enim quis consideret unamquamque propositionem dialecticam quae dicit praedicatum inesse subjecto, et consideret unumquodque problematum ad quod terminandum dialecticus inducitur syllogismus, singula sigillatim considerando videbit, aut a diffinitione, aut a proprio, aut a genere, aut ab accidente praedicato factam esse : et sic inducendo omnia, inferet universaliter quod omnis propositio vel problema (quoad praedicatum) facta est ab aliquo istorum.

Alia et secunda fides est per syllogismum : necesse est enim quod de aliquo praedicatur, aut conversim praedicari de re, hoc est, de subjecto, aut non conversim. Et si conversim quidem praedicatur, erit diffinitio vel proprium. Nam si conversim praedicatum significat explicite quid est esse, tunc tale praedicatum est diffinitio. Si autem quod conversim praedicatur (non quid est esse significet, sed sicut accidens, speciem et subjectum consequens), tunc est proprium. Hoc autem quod sic conversim de re subjecta praedicatur, erat superius dictum proprium, quod non significat quid est esse : illi enim (sicut supra dictum est) remansit nomen proprium. Si autem est praedicatum, sed non conversim praedicatur de re, hoc est dupliciter : aut enim est ex his praedicatis quae sumuntur in diffinitione subjecti secun-

<--- Page Split --->

dum primum modum dicenti per se : aut non est de illis, sed est prædicatum non sumptum in diffinitione subjecti. Et si est ex his quæ in diffinitione subjecti dicuntur et sumuntur, tunc est genus, vel differentia generalis quæ cum genere locanda est, eo quod descriptio ex diffinitione fit ex genere vel differentia vel differentiis. Si vero est prædicatum, et non ex his quæ dicuntur in diffinitione st bjecti de quo prædicatur, palam quoniam est accidens commune, quod individui accidens vocatur. Nam accidens in superius assignata diffinitione dicebatur, quod nec diffinitio, nec genus, nec proprium est, sed simpliciter sive determinato modo inhaerentiae inest rei, et ab inesse habet esse.

Quamvis autem aliqua conveniant in eadem substantiali differentia, non tamen habent specialem modum quo dicantur idem, quia ultima differentia est actus et forma constituens : et ideo facit idem specie : quia non convenienter potest dici idem differentia, quia differentia potius est nomen diversitatis quam unitatis et identitatis.

Si autem syllogismum formare vis, quo formatur horum sufficientia, formabis. Omne quod prædicatur conversim et non conversim, in quid vel in quale genus est, vel diffinitio, vel proprium, vel accidens. Sed omne quod prædicatur in propositione dialectica, prædicatur conversim vel non conversim, in quid vel in quale. Ergo omne quod prædicatur in propositione dialectica, vel est diffinitio, vel genus, vel proprium, vel accidens.

De his tamen (prout inter sesunt divisa ab invicem sub hoc communi quod est universale prædicabile) plurima a nobis in scientia Universalium dicta sunt, quae conjuncta cum his quae hic dicta sunt de eis (in quantum sunt prædicata, a quibus formantur propositiones dialecticæ) perfectiorem faciunt doctrinam.

In esse enim quod determinatur in problemate quantum ad modum inhaerendi

variari non potest, nisi quod insit vel ut substantia, vel ut accidens quod inest substantiæ. Et si inest ut substantia, aut inest ut totum esse, vel non totum. Et si ut totum, est diffinitio : quia species prædicatum esse non potest. Si autem ut non totum, tunc est genus. Si vero inest ut accidens : aut ut accidens speciei, et est proprium : aut ut accidens individui, et est commune accidens.

CAPUT IX.

Quod hæc quatuor prædicata sunt in omnibus prædicamentis.

Post hæc autem oportet determinare genera prædicamentorum in quibus singulis sunt quatuor dictæ differentiæ quatuor prædicatorum, ex quibus sumitur differentia problematum, ut sciatur generalis esse præindusta prædicatorum divisio. Sunt autem prædicata numero decem, in quorum quolibet dicta sunt quatuor prædicata. Hæc autem sunt quid est, sive substantia, et quale est, et quantum, relatio sive ad aliquid, et ubi, et quando, et situm esse, habere, et facere, et pati. Omnia autem hæc denominative determinamus : quia ut prædicata accipimus, quæ de subjecto per informationem dicuntur. Semper autem prædicatum ut genus, et prædicatum ut accidens, et prædicatum ut diffinitio, erit in numero decem prædicamentorum : quia in quolibet istorum est prædicari conversim, et non conversim : et quolibet illorum est prædicari in quid et non in quid, secundum totum et secundum partem. Si enim superius de inferiore ejusdem generis prædicetur, prædicatio erit in quid non conversim. Si autem idem de se prædicetur secundum omnem modum ejusdem qui dictus est qui est essentialis, velut homo est homo, vel homo est animal rationale mortale, vel album est album, vel album est coloratum disgregativum visus, semper prædicatio est in quid. Si autem ad res alterius generis

<--- Page Split --->

comparetur ut praedicetur, praedicabitur vel in quale speciei, et erit proprium, vel in quale subjecti et individui, et erit accidens. Nam omnes propositiones dialectice sunt sumptae ab his quatuor quae in omnibus generibus sunt praedicamentorum: omnes enim significant (quantum ad sua praedicata) aut quid est, hoc est substantiam absolute, aut quale secundum quod est praedicamentum, aut quantum secundum quod est praedicamentum, aut significant aliquid aliorum praedicamentorum, hoc est, rem in quodam praedicamento constitutam.

Manifestum est autem ex eisdem, quoniam quid est significat quandoque substantiam, quandoque autem quale, et quandoque aliquid aliorum praedicamentorum. Nam quando posito homine pro subjecto dixerit quis quod positum est, implicite vel explicite hominem esse, totam substantiam de ipso praedicans : vel dixerit quod positum est, animal esse, partem substantiae praedicans de ipso, et quid est dicit (hoc est, id quod absolute est) et substantiam de subjecto praedicat, et substantiam significat : quia significatum praedicati absolute et ad subjectum non comparati, substantia est. Quando vero colore posito dixerit (hoc est, praedicaverit) quod positum est pro subjecto, album esse si album est, sive dicat implicite sive explicite quod positum est album esse, vel partem substantiae designans in praedicando dixerit colorem esse, quod est genus diffinitivum albe dinis, quid est dicit, quia tale praedicatum in comparatione ad subjectum, substantiale est, et significat quale, quia tale praedicatum absolute acceptum non significat nisi quale. Simpliciter autem est si bicubitali magnitudine posita pro subjecto dixerit (hoc est, praedicaverit) quod positum est pro sub-jecto, bicubitalem esse magnitudinem, totum suum esse praedicans : vel dixerit esse magnitudinem designando per partem sui esse : et quid est dicit subjecti,

comparando praedicatum ad subjectum, et id quod est absolute acceptum, quantum significat. Quia hoc significat ad quod significandum imponitur nomen : sed hoc praedicat, cujus habitudinem dicit ad subjectum : et hoc est vel diffinitio, vel genus, vel proprium, vel accidens. Similiter autem est in omnibus aliis praedicamentis. In omnibus enim ita est, quod comparata ad ea quae sunt suae coordinationis, dicunt quid est : in se autem accepta, significant ea ad quae significanda instituta sunt unumquodque talium praedicamentorum : sive idem de eodem dicatur ut species de specie, ut homo est homo secundum totum esse, vel album est album : sive dicatur genus de hoc quod praedicatur ut pars esse, in omni genere quid est significat : sed hoc qui dicit, significat substantiale, non absolute substantiam. Quando vero dicitur sive praedicatur de alio quod non est suae coordinationis, tunc respectu illius non quid est significat (hoc est, substantiale), sed significat quantitatem secundum quod est mensura subjecti, vel qualitatem secundum quod est dispositio subjecti, aut aliud aliorum praedicamentorum in quibus isti duo modi sunt praedicationum.

Unde cum non sint nisi decem praedicamenta, et in omnibus istis ista quatuor sunt praedicata, et non plura : patet quod omnia de quibus (hoc est, ad quae) et ex quibus materialibus et integralibus simplicibus principiis sunt disputationes sive argumentationes dialecticae, haec et tanta sunt dicta. Dictum est autem in prehabitis, quod habemus perfecte methodum, si habuimus ad quod et ad quae. Quomodo autem sumemus ea ex quibus ut complexis est methodus, et quomodo faciemus ea in communi per quae facile poterimus habere methodum, post haec deinceps dicendum. Per quae autem facile poterimus habere methodum, infra docebimus quando dicemus instrumenta hujusmodi syllogismi dialectici.

<--- Page Split --->