CAPUT II.

De syllogismo dialectico.

Dialecticus autem syllogismus post demonstrationem rationem syllogismi participat, quia minus addit super syllogismi consequentiam et necessitatem consequentiae quam demonstratio : sicut verius causa est, quod assequitur causam per necessitatem , quam quod assequitur causam per probabilitatem. Est syllogismus dialecticus, qui ex probabilibus est quantum ad materiam, et est syllogizatus quantum ad formam quae est ex terminorum numero et ordine in figura, et ex modo qui est combinatio propositionum secundum formam debitam in qualitate et quantitate et ordine qualitatis et quantitatis. Et quia licet ex affirmativa et negativa possit fieri syllogismus, tamen minor propositio in prima et tertia non potest esse negativa : et si fiat, non est syllogizatus talis syllogismus, quia formam combinationis utilis non habet.

Quae autem sint probabilia inferius dicetur, et gratia illius praemittemus eorum (quae prius in diffinitione demonstrationis dicta sunt) declarationem, dicentes quod vera quidem et prima sunt, quae non per alia sicut media vel principia, sed per seipsa secundum sui naturam habent fidem : et istae sunt dignitates quas quisque probat auditas. Sicut enim in visu quaedam luce manifestantur aliena, sicut colorata : quaedam autem luce propria, ut lucida : sic est in intellectualibus, quod prima non habentia medium suae constitutionis inter lucem intelligentiae et ipsa, sed ipso lumine intellectuali constituta sua propria luce manifestantur intellectui. Alia autem quae mediantibus formis aliorum procedunt, ab intelligentia constituuntur, ab intellectu non accipiuntur, nisi lumine primorum illustrata : et quae sic accipiuntur, sunt secunda et

1 Ex quo colligitur quod demonstratio duplex est, scilicet magis potens quae ex demonstrabi-

<--- Page Split --->

non prima, quia non sunt intelligentiae lumini immediate conjuncta. Nullum intelligibile ab hominis accipitur intelligentia, nisi in quantum lumen est intelligentiae agentis ipsum, quod si sola agit, per se intelligitur : si autem agit ipsum per medium, oportet quod illustretur lumine ipsius, antequam ab intellectu accipiatur : quae autem est causa propter quam quaedam per se intelliguntur, jam dictum est.

Et ex hoc causatur ulterius, quod non oportet quaerere, hoc est, oportet non quaerere in scientiis disciplinalibus sive doctrinalibus quaerendo propter quid : in scientiis enim disciplinalibus sive doctrinalibus ex primis et veris proceditur et immediatis, hoc est, ad quae syllogizanda nullum est medium : et ideo oportet in ipsis non quaerere propter quid : quia terminus dicens propter quid est medium, ut dicit Aristoteles, et cum talia medium non habeant, non quaeritur propter quid : quia si haberent terminum propter quid, haberent medium, et sic non essent immediata : sed oportet unumquodque quod est principiorum primorum et ipsum esse sibi fidem, hoc est, fidei causam. Fides enim est assensus in ipsum respondentis, sicut dictum est, propter quod talia principia prima communes animi conceptiones vocantur, ut dicit Avicenna, quod statim assentit eis animus audientis : propter quod etiam indemonstrabilia talia dicuntur. Haec igitur sunt principia demonstrationis, ex quibus demonstrativus fit syllogismus.

Probabilia autem (ex quibus fit syllogismus dialecticus) sunt verisimilia. Dupliciter autem verisimilia : aut enim in se sunt verisimilia, eo quod ipsa habitudo prædicati ad subjectum verisimilis est, eo quod nec prædicatum est in subjecto per se, nec subjectum in prædicato per se, nec utrumque in utroque, nec prædicatum necessariam et essentiam inha-

rentiam habet cum subjecto, sed verisimile est in signis non in causis necessariis acceptum. Aut quia necessariam habet inhaerentiam, sed non accipitur nisi per signum : et hoc est probabile secundum modum acceptionis, quamvis in se sit necessarium : sicut solem esse majorem terra (eo quod ubique unius quantitatis apparet)probabiliter acceptum est1. Solem autem esse majorem terra per quantitatem diametri acceptum est necessarium et non probabile, secundum quod probabile et necessarium opponuntur. Probabile autem sic dictum verisimile est, quod per suisquis veritatis figuram videtur omnibus aut pluribus aut sapientibus, et his sapientibus videtur omnibus aut pluribus aut maxime notis et probabilibus : ita quod sapientibus et his vel omnibus sapientibus vel pluribus vel maxime notis vel probabilibus, totum pro uno membro ponatur.

Signa vero verisimilitudinis, aut occurrunt statim in superficie et in exterioribus rei quae accipit sensitiva potentia comparans sensata ad invicem : et• si talia sunt signa, probabile est quod videtur omnibus, sicut nivem esse albam per hoc quod nix est parvæ partes perspicui in parva conjuncti, in cujus partibus undique lux diffunditur : hoc enim signum sensui est medium. Si autem signa indicium facientia de verisimilitudine sunt non in superficie, sed aliqualiter profundata, non ad necessaria, sed nec in superficie extrinsecus manentia : tunc est id quod videtur pluribus : quia sensui aliquid miscent rationis, sicut quod stella in cauda minoris ursæ sit polus, eo quod non deprehenditur ejus singularis motus : hoc enim rationis judicium sensui est permixtum. Si autem signum verisimilitudinis profundatur in essentialium et convertibilium causas quæ sunt convertibilia sicut causæ : tunc est quod videtur sapientibus, sicut est, quod luna movea-

<--- Page Split --->

tur in epiciolo : quia profundius et altius transit per umbram terrae : hoc enim non est causa sed signum.

Ideo illud quod videtur sapientibus gradus habet, quia aut videtur omnibus, aut pluribus, aut maxime notis vel probabilibus. Quia signum convertibile cum causa, vel apparet mixtum sensui, et tunc videtur omnibus : vel in ipsis substantialibus profundatur, et tunc non videtur nisi probatis et probabilibus sapientibus : vel medio modo est acceptum, et hoc dupliciter. Si enim plus est inclinatum ad sensum : tunc videtur pluribus sapientibus. Si autem plus est profundatum ad necessaria essentialia et intellectualia : tunc est quod videtur maxime notis, qui ex potestate scientiae et artis hoc deprehendere noverunt. Hoc igitur est probabile, ex quo fit syllogismus dialecticus, quod tali et taliter diversificato deprehenditur signo. Haec est sententia commenti Arabici : et sic scientia demonstrativi et etiam dialectici syllogismorum determinata est.

CAPUT III.

De litigioso syllogismo.

Litigiosus autem syllogismus a lite (quae inter opponentem et respondentem oriri potest) nomen accipit. Potest autem esse lis de syllogismi materia, et potest esse lis de syllogismi forma, et potest esse lis de utroque illorum : et ideo sic describitur vel notificatur syllogismus litigiosus. Litigiosus est qui est ex his quae videntur probabilia, non sunt autem probabilia, sed probabilitas est in eis quaedam phantasia sive apparentia, ita quod ex talibus est syllogizatus formam perfectam habens syllogismi in figura et modo et inferentia : et hic est primus modus litigiosi peccans in materia. Et ille est etiam litigiosus secundo modo, qui ex probabilibus vere est, et non ex apparentibus probabilibus tantum : sed non est syllogizatus secundum formam

figurae et modi. Aut etiam ille litigiosus est tertio loco, qui apparens sive apparenter et non existenter syllogizatus ex his quae non sunt, sed videntur probabilia : et iste peccat tam in materia quam in forma.

Hoc autem dupliciter exponitur, scilicet de materia et forma syllogismi simpliciter, et demateria et forma syllogismi ad propositum. Priori quidem modo de forma et materia simpliciter exponendo detur tale exemplum. Omnis statua est naturalis : Herculis statua est statua : ergo est naturalis. Patet quod prima est falsa, et non probabilis : videtur tamen esse secundum phantasiam probabilitatis, per locum sophisticum procedentem sic : omne aes est naturale : statua est aes : ergo statua est naturale. Ordo autem terminorum et combinatio propositionum in qualitate et quantitate formam tenent syllogisticam : propter quod ille syllogismus peccat in materia tantum, et non in forma. Si autem sic arguitur : omnis homo est animal : omnis asinus est animal : ergo omnis asinus est homo. Iste syllogismus procedit ex vere probabilibus : tamen non est syllogizatus, quoniam formam in figura et modo non habet, cum sit in secunda figura ex affirmativis, nec tenet figuram et modum nisi inutilis conjugationis . Si autem sic arguitur : omnis homo est animal : nullum risibile est homo : ergo nullum risibile est animal. Erit falsa minor et improbabilis : quae tamen videtur probabilis apparenter per locum sophisticum : quia omne risibile est proprium : nullum proprium est animal : sic, nullum proprium est animal : omne risibile est proprium : ergo nullum risibile animal. Et sic peccat in materia in minori propositione : et peccat in forma, quia minor est negativa contra formam in modo primea figurae : peccat igitur tam in materia quam in forma.

De syllogismo autem ad propositum planum est hic exponere : quia si sic arguitar : omnis canis est latrabile : omne marinum est canis : ergo omne marinum est latrabile. Constat quod iste syllogis-

<--- Page Split --->

mus est litigiosus, et non peccat contra syllogismum simpliciter, sed contra formam syllogismi ad propositum : si enim termini positi in tali syllogismo recte se haberent in habitudine medii ad majus extremum, et in habitudine medii ad minus extremum, esset syllogismus probans et ad propositum : sed quia non habent terminorum debitam habitudinem, quæ est causa concludendi in syllogismo ad propositum in forma ipsius, ideo peccat contra formam syllogismi probantis : et secundum hanc formam non est syllogizatus, quamvis habeat formam simpliciter.

Et secundum hoc trium syllogismorum litigiosorum ista sunt exempla. Omne nomen unum significat unum : canis est nomen unum : ergo significat unum. Vel sic secundum Epicurum : omnis voluptas est bona : coitus est voluptas : ergo coitus est bonus. Hic enim peccatur in prima propositione contra probabilitatem quæ est materia syllogismi dialectici : et non peccant termini in habitudine positi in figura et modo. Si autem sic arguitur : omnis justitia est bona : omnis honestas est bona : ergo omnis honestas est justitia . Habitudo terminorum probantium non valet : quia non sequitur si idem consequens sequitur ad duo antecedentia, quod unum istorum sequatur ad aliud : et ideo peccat contra formam syllogismi ad propositum, quamvis in materia non peccat in aliquo. Si autem sic arguatur : omnis canis est latrabile : marinum est canis : ergo marinum latrabile. Hic prima falsa est peccans in materia probabilitatis : et habitudo medii ad utrumque extremum indebita : et sic peccat contra terminorum habitudinem ad probandum, et sic peccat contra formam syllogismi ad propositum. Distinximus autem inter syllogismum ex probabilibus, et syllogismum ex apparenter probabilibus : ideo quia non omne quod videtur probabile per locum aliquem, est etiam probabile secundum rei veritatem : nihil enim horum quæ videntur probabilia tantum in

superficie ex signo aliquo fallaci, omnino sive omnimodam et profundatam habet phantasiam, hoc est, apparentiam, quæ usque ad existentiam pertingat, velut se habere accidit apparentiam quæ est circa principia quæ sunt loci sophistici litigiosarum disputationum : litigiosa enim disputatio locis sophisticis innititur sicut principiis : statim enim in primo intuitu (etiam eis qui parva per rationem videre possunt) manifesta est in eis (quia talia sunt) falsitatis natura sive causa : et ideo sunt probabilia, et aut quæ videntur prohabilia.

Distinctis autem, ut dictum est, litigiosis syllogismis, dicamus quod primus de numero eorum qui dicti sunt syllogismi litigiosi, est litigiosus syllogismus, syllogismus quidem in forma, litigiosus autem in materia : et ideo ille dicatur et litigiosus et syllogismus, nomen syllogismi habens, eo quod servat formam syllogisticam. Reliquus autem qui peccat in forma, et ille qui peccat in materia et forma (hi autem duo nisi per peccatum in forma a primo segregantur : et ideo quoad hoc quod a 'primo segregantur, in unum coincidunt, quo peccato formali a primo segregantur). Ille ergo reliquus duplicatus syllogismus dicatur syllogismus litigiosus. Sed non dicatur syllogismus simpliciter et sine determinatione. quia nomen a forma imponitur : et quod non participat formam, non participat nomen. Quod autem non dicitur syllogismus, est eo quod videtur quidem syllogizari, non autem syllogizatur, quia formam syllogisticam non servat. Et quamvis sint tres syllogismi litigiosi, tamen peccata non sunt nisi duo, scilicet peccatum in materia et peccatum in forma, quæ simul colligit peccans in utroque.

Si autem quis objiciat contra hoc dicens, quod in naturis deficiente materia deficit forma rei et nomen. Et similiter in syllogismis deficiente materia debet deficere nomen et ratio : et sic peccans in materia, non debet dici syllogismus. Non est curandum, et est dicendum quod

<--- Page Split --->

est materia syllogismi simpliciter, termini scilicet et propositiones, et in hac materia non peccat, sed sufficit ad servandam formam syllogismi : et est materia syllogismi ad propositum, qua est probabilitas propositionum, et contra hanc peccat, et ideo etiam nomen amittit syllogismi ad propositum : quia syllogismus peccans in materia, non est syllogismus ad propositum.

Et si quis objiciat quod quidquid est in genere inferiori, est etiam in genere superiori. Syllogismus autem peccans in forma, est in genere litigiosi syllogismi, et syllogismus litigiosus est etiam syllogismus : ergo peccans in forma est etiam syllogismus. Sunt deridenda hujusmodi objectiones, quia cum syllogismus dividitur in demonstrativum, dialecticum, litigiosum, et falsigraphum, non dividitur ut genus, sed ut analogum figuraliter acceptum secundum quod quidem syllogismi figuram imitatur : et ideo syllogismus litigiosus non est nisi secundum hoc quidem, quia scilicet figuram et modum syllogismi imitatur : et ideo non sequitur quod peccans in forma sit syllogismus, quia in figura et modo syllogismum non imitatur, sicut syllogismus secundum quid, et non simpliciter : quare litigiosus talis non est syllogismus per hujusmodi imitationem.

Et attende quod statim in superficie omnibus apparentia dicuntur, quae apparent ad aliquem locum sophisticum per aliquid commune et accidentale, sicut fel apparet mel per similitudinem humoris crocei : et haec faciunt deceptionem non de facili deprehensibilem. Quaedam autem faciunt phantasiam per signa naturalia, sicut signum est habere lac in mammillis ad conceptum, summitates habere magnas ad esse forte : et haec faciunt prohabilitatem.

Attende etiam quod quidam dicunt (qui parva videre possunt) subtiles et sapientes, parva subtilia vocantes, quibus facile est sophistica videre : licet etiam tales aliquando lateat falsitatis natura,

præcipue in accidente. Sed hæc expositio derisoria et contra mentem Auctoris : quamvis verum sit quod dicit : quia proculdubio parva sunt sophistica : propter quod dicit Aristoteles quod occultantur, ne parvitas eorum appareat, et sic nulla reputentur : et ibi qui parva videre possunt, sunt in parvis periti, quia talia sufficiunt distinguere. Et quod accidens aliquando latet sapientes, est propter similitudinem extranei ad essentiale, sicut suo loco declarabitur.

CAPUT IV.

De paralogismis.

Amplius autem præter omnes (qui dicti sunt) syllogismos, fiunt quidam syllogismi ex his quæ sunt convenientia circa aliquas disciplinas, hoc est, particulares scientias, ut mathematicas, qui dicuntur paralogismi, quia juxta syllogismos qui sunt ex propriis et veris et primis sumpti, quemadmodum in geometria et huic cognatis mathematicis sive geometriæ subalternis accidit fieri : qui falsigraphus dicitur, quia falsa descriptione figurarum ex oppositis principiorum tantum syllozat.

Videtur autem hic modus syllogismi differre a prædictis modis : nam neque ex primis et veris syllogizat falsigraphus, et sic differt a demonstrativo in quadam materia vel modo materiae. Neque syllogizat ex probabilibus : probabile enim non cadit in diffinitionem materialem falsigraphi, sicut non cadit in diffinitionem demonstrativi. Cujus probatio est, quia falsigraphus neque sumit in faciendo syllogismum quæ omnibus videntur, neque quæ pluribus, neque quæ sapientibus, et his omnibus vel pluribus, neque quæ probabilibus, vel præcipuis : sed ex convenientibus et propriis quidem disciplinæ sumptis, non autem veris facit syllogismum. Nam in eo quod semicirculos describit non ut oportet, in linea quæ duplicis est formæ concavitatis et convexi-

<--- Page Split --->

tatis, aut lineas simplicis formae, aut rectas ducit non ut sunt ducendae, paralogismum facit, qui dicitur a παρὰ quod est juxta, et syllogismus, qui est ex oppositis eorum que proprie sunt convenientia scientiae demonstrativae : et in hoc differt a dialectico et litigioso. Convenit cum demonstrativo in forma et quadam materia : quia cum duplex sit materia syllogismi, propinqua et remota : propositiones sunt materia propinqua in qua non convenit, quia principia et opposita principiorum non sunt eaedem propositiones, sed distantes per affirmationem et negationem, et per esse et non esse. Sed materia remota sunt termini : et quoad hanc materiam est falsigraphus ex convenientibus et propriis disciplinae sicut et demonstrativus. Et ideo non habet necesse proprium librum, in quo specialiter hic syllogismus doceatur : quia formam novam non habet, nec etiam materiam differentem a materia demonstrativi, sed qualitatem aliam habet materiae proximae et non remotae : quia ista eadem est in omni qualitate et quantitate. Propter quod cum differat ab aliis in materia aliquo modo considerata, praeter omnes alios modos est iste modus syllogismi.

Sunt igitur species syllogismorum probantium sive syllogismorum qui sunt ad propositum illi qui dicti sunt, demonstrativus et dialecticus, litigiosus et falsigraphus : duo penes materiam rectam et formam, duo autem penes obliquitatem ab aliis deficientes. A dialectico quidem deficientis sicut a minus bono litigiosus. Deficiens autem a demonstrativo falsigraphus sive disciplinae paralogismus. Unde dupliciter est deficiens, vel tripliciter paralogismus disciplinae, quemadmodum litigiosus tripliciter deficit a dialectico : quia novam formam non addit demonstrativus super dialecticum syllogismum, sed consequentiae necessitas confortatur in ipso, sicut dialecticus formam habitudinis localis addit supra formam syllogismi simpliciter, contra quam peccare

potest litigiosus, Nec habet eamdem formam demonstrationum, cum falsigrapho et demonstrativo non sunt eaedem propositiones sicut in dialectico qui est collectivus utriusque partis contradictionis. Non enim sequitur, si affirmativa propositio dialectica est, quod negativa dialectica non est : quia negativa est probabilis sicut affirmativa. Sed in demonstrativis si affirmativa demonstrativa est, sequitur quod negativa ejus demonstrativa non est. Sed in terminis tantum communicat demonstrativo paralogismus disciplinae. Nec possunt esse nisi duo syllogismi perfecti : per quod est materia probabilis vel necessaria, quae differentia habent principia : nam deficientes ab his non possunt esse nisi duo : unus quidem deficiens a perfecto, quod non nisi uno modo est falsigraphus simplex et divisivus est : alter autem deficiens ab imperfecto perfecto cum illo modo quod multis modis est litigiosus : et ideo est multiplex, et tres (ut dictum est) habet differentias.

Si autem quaeratur de tentativo, dicendum quod quia tentans ex communibus procedit, continetur sub dialectico. Ille autem qui ex manifeste falsis et impossibilibus, non est ex positis : et ideo non intenditur secundum istam, quae superius posita est, syllogismi diffinitionem.

Figuraliter igitur (hoc est, superficie tenus distinguendo haec de syllogismo et syllogismi speciebus) ista quae dicta sunt sufficiunt. Non enim dividitur syllogismus secundum genera disputationum, quia disputatio est actus et opponentis et respondentis. Syllogismus autem est collectio et collatio eorum qua complent perfectam ratiocinationem, et ideo secundum differentiam sic collatorum dividitur in species.

CAPUT V.

Ad quot et quæ utile sit hoc opus.

Ut autem modus quo ista determinan-

<--- Page Split --->

da sunt (prout huic negotio proprium est) determinetur, oportet quod universaliter ex communibus et communiter dicatur de omnibus prædictis quæ artem et syllogismum dialecticum circumstant, et etiam de his quæ postea sunt dicenda, quantum ad problemata, et considerationes in tantum nobis determinentur. Igitur quod universali et communi ratione determinetur de omnibus, est eo quod de nullo dictorum et dicendorum subtilem et causalem, et ex propriis essentialibus sumptam capimus assignare rationem vel diffinitionem, sed aliquantulum per communia et exteriora figuraliter, hoc est, superficialiter volumus pertransire, non profundantes considerationem in ipsis, eo quod secundum propositam methodum omnino sufficiens arbitramur esse, si quoquo modo probabili possumus ex facultate illius actus cognoscere unumquodque dictorum et dicendorum methodum istam circumstantium. Hoc igitur de modo procedendi dictum sit.

Sequens autem erit his quæ proemialiter dicta sunt, dicere ad quot et quæ negotium hoc sit utile : in hoc enim finitur pars proœmialis. Est autem utile ad tria, ad exercitationes, et ad obviationes, et tertio ad secundum Philosophum disciplinas, id est, quæ sunt secundum philosophiam. Quoniam autem ad exercitationes est utile, sic probatur, et ex his quæ dicenda sunt erit manifestum : quia hanc methodum habentes (quæ docet communia invenire) de singulis ab antecedentibus, consequentibus, et repugnantibus, et omnibus localibus habitudinibus facile (per considerationes communes talium localium habitudinum) de quolibet proposito problemate argumentari poterimus et valebimus artis facultate quæ hæc docet. Omnis autem habitus facultatem conferens ad facile de proposito arguendum de utraque parte contradictionis, valet ad exercitationes, hoc est, ad frequentes artis operationes, per quas

facilior semper efficitur artem habens : ergo ista ars valet ad exercitationes.

Ad obviationes vero valet : eo quod in unoquoque problemate multorum Philosophorum annumerantes opiniones, quas ex probabilibus circumstantibus cognoscimus an veræ an falsæ sint, in quolibet quæsito problemate sermocinabimur, hoc est, ratiocinabimur ad eos sive contra eos, non ex doctrinis extrancis sive aliorum, sed ex propriis istorum doctrinis per eadem quæ docent, rationem contra eos accipientes : quia in probabilibus si affirmatio est probabilis, etiam negatio opposita probabilis erit : quia quod potest esse, potest etiam non esse : et sic erimus transmutantes eos in oppositum sui dicti in omnibus, quidquid non videntur nobis bene dicere per probabilia opposita persuadentes.

Valet autem ad secundum philosophiam disciplinas : quoniam ex ista arte potentes ex artis facultate ad utraque dubitare, hoc est, ad utramque partem contradictionis in quolibet problemate, facile speculabimur in singulis quæ sunt scientiarum : videbimus autem quid verum et quid falsum sit, et hoc in problematibus et conclusionibus singulorum. Amplius autem ob hoc ad secundum philosophiam disciplinas utile est hoc negotium : quia ad prima, hoc est, ad principia philosophiarum quæ sunt circa unamquamque disciplinam 1 : nulla enim philosophia quæ de ente determinato est, stabilire potest sua principia, sed accipit ea stabilita ab ea quæ est de ente communi considerans in quantum est ens : quia impossibile est aliquid dicere de principiis ex convenientibus et propriis, quæ sunt circa unamquamque disciplinam, eo quod uniuscujusque principia sint prima omnium in genere illo : et ideo per nulla quæ ante se habeant in illa disciplina, poterunt determinari et stabiliri ex propriis : sed per ea quæ sunt communiter circa singula probabilia, non causalia

<--- Page Split --->

autem, necesse est de his principiis singularum philosophiarum pertransire non profundato sermone.

Hoc autem ex communibus et probabilibus persuasionem facere, vel proprium est dialectico, vel maxime conveniens. Proprium enim in quantum ex probabilibus est : maxime autem conveniens in quantum ex communibus est. Quia metaphysicus ex communibus hoc facit : sed communia metaphysici sunt essentialia et non signa tantum, et sunt communia reducibilia et determinabilia ad propria : sed communia quae considerat dialecticus sunt signa, non causæ, et ad propria reducibilia. Ex talibus igitur persuadenter verificare principia scientiarum maxime proprium est dialectice : quia cum sit inquisitiva, est inventiva communium, et per talia convenientem viam habet ad omnium methodorum specialissima principia sic per probabilia stabilienda.

Ad ista autem tria (ut dictum est) utilis est methodus : nihil enim prohibet unum et idem (quod est ex communibus) habere plures fines secundum diversa. Est autem finis substantialis methodi secundum ipsam methodum, vel secundum methodum habentem sine fine scientiae. Et finis scientis est finis quidem scientiae ad secundum philosophiam disciplinas. Finis autem scientis duplex est : in ipso, et in altero. In ipso autem secundum exercitationem quae est causa potestatis in omni actu et opere artis et methodi. Finis autem in altero et ad remotionem impedimenti est ad obviationem. Et quidem per philosophiae disciplinas curatur ignorantia negationis, quae est negatio. Per obviationes curatur ignorantia dispositionis quae est in contrario. Per exercitationes autem et fit habitus acquisitus : et sic fortificatur ad actus ut facultatem habeat sciens ex eis quae scit in easdem operationes. Adhuc autem circa principia quaedam est utilitas quae est ad secundum

philosophiam disciplinas : eo quod habet viam ad principia : secundum autem quod est secundum conclusiones, est ad exercitationes, et secundum quod est ad alterum : quia disputatio dialectica commune opus est, et est ad obviationes ut transmutet adversarium veritatis.

Ex quo patet quod unus illorum finium substantialis est, qui est ad secundum philosophiam disciplinas. Alii autem sunt ad illum, et propter illum. In se quidem exercitatio est finis propter alterum, quia exercitatus facile videt ea quae sunt circa principia. In altero enim propter philosophiam finis est obviatio, ut removeatur impedimentum quo unus operari nequit ea quae sunt ad philosophiae contemplationem. Cum enim disciplina sit circa philosophiam, circa principia fit : exercitatio enim circa conclusiones, obviatio est ad eum qui contradicit utrisque et principiis et conclusionibus.

Sicut autem dicit Ptolemæus in Quatripartito, nemo quaerat in scientia quod ex principiis ejusdem non poterat. Sic etiam in dialectica nemo quaerit sufficientem de singulis demonstrationem : quia hoc haberi non poterit ex probabilibus.

Sed hanc methodum perfecte habebimus (perfectione quae talibus convenire poterit) quando similiter habere poterimus eam : sicut in sanativis virtutibus et persuasivis, ut in rhetorica et medicina, perfecte habetur finis secundum perfectionem rhetoricae et medicinae, et hujusmodi potentiis. Et voco potentias artes non in una parte contradictionis per firmitatem argumentationis, sed potius inter duas partes contradictionis fluctuantes ex argumentationis infirmitate : hoc autem est ex convenientibus et probabilibus facere et persuadere quae appetimus persuadere 1. Neque enim rhetoricus advocatus omnino et universaliter persuadebit, impedimento triplici impeditus : malitia causæ, perversitate judicis, et debi-

1 Vocavit rhetoricam, medicinam et dialecticam potentialis, quia, secundum Alexandrum,

licet bene et male eis uti:vel quia sunt conjecturales, et ideo in eis opus est prudentia. P. J.

<--- Page Split --->

litate allegationis suæ. Noc medicus similiter omnino sanabit propter triplex impedimentum, scilicet fallacia experimenti, malitia infirmitatis, et inobedientia ægroti : et ideo non semper consequuntur finem in alio. Et similiter impeditur dialecticus ex debilitate probabilis quod adducit, et ex protervitate respondentis, et difficultate problematis circa quod disputat, ita quod non semper consequitur finem in alio. Sed si unusquisque horum trium ex contingentibus secundum suæ artis facultatem nihil omiserit, dicemus disciplinam et disciplinabilem finem habere sufficienter secundum artis contingentiam, quamvis non semper habeat finem sufficienter in alio secundum effectum persuasionis vel sanitatis vel dialecticae probationis et contemplationis 1.

Est autem hic attendendum quod dialectica inquisitiva est, eo quod non est entis et subjecti determinati : quamvis enim dialectica docens determinati sit subjecti, quia de syllogismo dialectico, et ideo demonstrativa est passionum ipsius, tamen usus ipsius, qui a pluribus vocatur dialectica utens, non est generis determinati : et ideo oportet quod sit in inquisitiva communium quæ sunt circa singula. Et hoc modo viam habet ad methodorum principia, ita quod etiam ad sua principia viam habet secundum quod est methodus demonstrativa 2. Utens enim inquisitiva est communium per quæ persuadentur principia docentis : et cum via inquirendi et inquisitio sit per rationes probabiles, fortificatis illis vel multiplicatis ad unam partem contradictionis cum propriis ipsorum principiis recessus sit relongatio ab altera parte contradictionis : et sic paratur via ad principii cognitionem, quæ via non est inductio, sed syllogismus per habitudinem localem inductus per maximos locos con-

firmantes, ut de quocumque prima species et genus, et hujusmodi.

Si quis autem objiciat, quod principia Objectio. dupliciter cognoscuntur, ut per terminos, sensum, memoriam, experimentum, et universale, et sic haec cognitio non est necessaria. Dicendum est quod principia Solutio. aut accipiuntur in se, aut in cognoscente. Vel melius dicatur, quod aut sumuntur in se, aut comparata ad actum prout sunt causæ. Si in se accipiantur : tunc accipiuntur secundum substantiam qua constituta sunt ex terminis : et sic cognoscuntur cum cognitione terminorum. Si autem accipiantur comparata ad actum : sic sunt in potentia sua accepta. Aut ergo in potentia remota, aut in potentia propinqua. Si remota, sic cognoscuntur sensu, memoria, experimento, et universali. Si autem in potentia propinqua prout inferunt effectum, sic habent rationes dialecticae viam ad ipsa.

Adhuc notandum est quod est probaProbabile duplex. bile quod secundum ipsum ordinatur ad necessarium, sicut est probabile quod est circa universale in phantasmatibus acceptum et signis : hoc enim deputandum est ipsum necessarium. Et probabilitas est circa ipsum prout est in phantasmatibus : et per hoc est via ad principia methodorum. Est autem probabile in contingentibus, quod secundum sui substantiam probabile est : et hoc nullum habet ordinem nisi valde remotum forte per modum adminiculantis.

Adhuc autem notandum est quod principium demonstrationis duplex est, et ingrediens in substantiam demonstrationis, sicut propositio major et minor dicuntur principia : et haec per posterius per demonstrationem possunt ostendi : et ad haec non est utilis dialectica, ita quod sit necessaria ad ista. Sunt autem alia principia in substantiam demonstrationis

<--- Page Split --->

non ingredientia, ut dignitates, suppositiones, petitiones, diffinitiones, quae per posterius non possunt ostendi, sed per inquisitionem et inventionem communium localium via habetur ad ipsa. Adhuc autem dupliciter accipitur principium : aut id quod est principium, et sic habetur via ad ipsum : vel secundum quod est primum, et sic est immediatum, et non habetur via ad ipsum. Et quia ex communibus est omnis syllogismus dialecticus, figuralis est : quia figura extrinsece est ultimum ad quod terminatur essentia figurati, et sic omnibus aliis magis est extrinsecum : propter quod non facit cognitionem principii secundum quod est scitum, sed facit viam ad ipsum prout est

opinatum et per rationem juvantem elongatur ab altera parte contradictionis, et sic accedit ad veritatem alterius : et hoc est dare viam per cognitionem, et adminiculum, et non per proprias causas, ex quibus sit scientia veritatis rerum. Haec igitur proemialiter dicta sunt.

Adhuc notandum est quod quamvis dialectica sit circa singula, tamen est ex communibus singulorum, et non ex propriis : et ideo certam non potest de singulis facere cognitionem : propter quod non superfluunt, sed necessarie sunt species scientiae quae de singulis in speciali perfectam ex propriis faciunt cognitionem.

<--- Page Split --->