LIBER I
TOPICORUM.
CAPUT I.
Prooemium D. Alberti.
De syllogismo et syllogismi generatione secundum formam (quae est figura et modus secundum ordinem et dispositionem terminorum et resolutionem syllogismi in ea quae formalia sunt in ipso, quae est resolutio sua prima, et in principalia formalia quae sunt syllogismi in quantum est syllogismus, et non sunt syllogismi hujus aut illius) determinatum est. Et quoniam omnis syllogismus est ex principiis conclusionis, et haec principia oportet esse nota : eo quod per syllogismum non possit aliquis venire in notitiam ignotae conclusionis nisi per nota: nota autem principia maxime in demonstratione : et iterum quia consequentia quae est in syllogismo, in demonstratione accipitfirmitatem : ideo post hoc de Posterioribus resolutoriiis oportuit determinari. Et quia syllogismus demonstrativus addit supra consequentiam syllogismi, etiam consequentis necessitatem, quae sciri non potest nisi per resolutionem consequentis in principia ipsius. His ergo jam declaratis, ad syllogismum dialecticum accedendum, qui diminuit a consequentis necessitate : quia probabile ex probabilibus syllogizatum, consequentis non habet necessitatem. Propterea in scientia logi-
cali scientia libri Topicorum post librum Posteriorum est ordinanda.
Cum ratio differendi, quam veteres Peripatetici logicam sive rationalem scientiam vocaverunt, dividatur per scientiam inveniendi, et scientiam judicandi : et jam de generatione syllogismi et judicio habitum sit et determinatum (in quo est perfecta consequentia ipsius, et esse suum perfectissimum) consequens esse videtur de his etiam determinare, in quibus non perfecte attingit suae consequentiae ultimum. Et hoc resolutorie et Quare haec ars non fuit judicative tradi non potest, quia proprie resolutoria. resolutio non est in imperfectum : sed potius inventive tradendum est, eo quod ignotum quidem in hoc negotio ex probabilibus et verisimilibus commixtum est conjecturationi, et non habet consequentiae perfectam rationem. Omnis autem ratiocinatio conjecturationi mixta, inventionis modo fit, et non per judicium et resolutionem. Cum ergo logica complectatur utrumque, id est, inventionem et judicium : et cum tradita sit ars judicandi et de consequentia in Prioribus, et de consequente in Posterioribus : et per hoc sciamus syllogismum esse perfetam ratiocinationem, per quam ignotum cognoscitur per notum : superest ut de inventione dicamus ut partes logicae perfecte cognoscantur.
Oportet igitur ut in hoc negotio toliber topicopice procedatur, ostendendo in quibus rum voce-
<--- Page Split --->
rerum habitudinibus, ut in quibusdam locis claudatur ignoti notitia, quod scire desideramus : propter quod etiam haec scientia liber Topicorum vocatur. Cujus quidem materia et subjectum est syllogismus topicus sive dialecticus : qui ideo Topicus dicitur, quia a locali habitudine rerum ad invicem trahit suae consequentie necessitatem. Et ideo dicitur dialecticus, quia procedit ex probabilibus, quae in consequentia syllogistica (in qua principia ad conclusionem referuntur) mixtam sibi habent conjecturationem ex probabilibus et habitudine rerum ad invicem. Hic tamen syllogismus postquam visus et inventus est, totum usum habet circa probabile, hoc est, quaestionem ex communibus terminandam. Ex communibus autem dico, quae vel in pluribus vel in omnibus inveniuntur, non profundata in ipsis, sicut profundantur propria et essentialia, sed quae apparent in superficie statim, quamvis ex ipsis propria possint conjecturari, propter id quod vere probabilia aliqualiter pertingunt in profundum ad propria sicut signa propriorum.
Et ideo quamvis syllogismus dialecticus in se et in usu hujus scientiae subjectum sit de quo probantur passiones : tantum probabile est, et subjecti materia, circa quod talis est syllogismus : et ideo proprie loquendo syllogismus est subjectum : et quia syllogismus est ut instrumentum quoddam deveniendi de noto ad ignotum, et omne instrumentum circa aliquam habet fieri materiam in quam motu artificis inducit formam, ideo probabile est materia subjecta circa quam est operatio hujus syllogismi, et non est subjectum de quo probantur passiones. Omnis enim ratio qua aliquid differitur, de logica est et logicae pars, sive sit dissertio per syllogismum simpliciter, sive per syllogismum demonstrativum, sive per dialecticum, sive etiam sophisticum. Et ideo logica non perfecte
traditur nisi omnis modus, et omnis species differendi determinetur.
De causa autem efficiente aliquid dici non oportet, nisi quod cum omnis scientia et omnis ars ab inventione rationis procedat, processus iste proculdubio ratiocinativus est, secundum quod Isaac diffinit rationem, quod ratio est vis animae intellectualis habitatae et habituantis, procedens ex causa in causatum. Propter quod dicit Dionysius quod discursus est disciplina rationis : simplex autem veritatis intuitus est intellectus : syllogismus secundum quod est syllogismus, rationis est actus : et quia prima conversio rationis (ut ratio) est ad principia, et principia sunt ipsius intellectus et intellectualia, ideo primus syllogismus ex intellectualibus procedens est demonstratio, quae est rationis actus, et inventio secundum conversionem rationis ad intellectum et habitum intellectualem, qui per naturam est quodammodo intus, sicut habitum est in fine libri Posteriorum. Secunda autem conversio rationis est ad res circa quas est ratio negotians scientiam ignoti. Ea autem quae primo occurrunt rationi in rebus, ut probatur in principio primi Physicorum 1, sunt communia, non propria. Et ideo talis ratio primo considerans haec communia, et habitudines earum ad invicem perpendens ex principiis quae intus habet, propria causa efficiens est syllogismi dialeetici secundum quod primo est illa scientia ex inventione : et haec est propria causa efficiens talis scientiae : quia etsi homo sit inveniens, non tamen invenit nisi per taliter (ut dictum est) dispositam rationem.
Forma autem scientiae istius cognoscitur in scientiae divisione, quae est singulis tractatibus, partibus, et capitulis perpendenda : et haec quidem forma doctrinae etiam habet modum et diffiniendo et dividendo, et exempla etiam subjungendo : sed iste doctrinae potius est quam scientiae modus.
<--- Page Split --->
Finis autem infra determinabitur, qui est finis scientiae : est tamen finis quidem scientis potius quam scientiae, qui est, ut idoneus fiat sciens ad ea quae sunt illius scientiae, et perfectus in illis : et haec cognitionis est facultas eorum quae traduntur. Propter quod oportet cognoscere circa quae est haec scientia, et qua forma, et qualiter fiat ut generetur in eo qui accipit scientiam de istis. Et primum est probabile. Secundum autem scientiae forma. Et tertium est instrumentum quod est syllogismus topicus sive dialecticus.
Ex hoc etiam patet quod ista scientia sub illa parte philosophiae est, quae Logica vocatur. Et ideo potius est philosophiae et philosophandi modus quam philosophia, nisi philosophia largo modo sumatur, ut modus philosophiae est ipsa philosophia : sed de hoc alibi satis dictum est.
Titulus qui est quasi radius illuminans ea de quibus agitur in scientia, est : Incipit liber Topicorum : eo quod τόπος Græce, est locus Latine : et id quod docetur in hoc libro, est qualiter ab habitudine locali trahatur consideratio ad problematis determinationem.
Est autem memoria tenendum (quod alibi dictum est) quod scientia dialectica sive de syllogismo dialectico, et est docens, et est utens : eo quod per doctrinam acceptum est. Et quod omnis scientia docens modo demonstrationis traditur : quia aliter ex doctrina certus et stans habitus non generaretur : et ulterius nec scientia esset, nec doctrina. Utens autem eo quod per doctrinam acceptum est, scientia est conjecturis mixta, et ex habitudinibus localibus conjecturæ et rationis trahens considerationem.
Utilitas autem est ad talia perficere rationem intellectualibus informatam, et ad exteriora rerum sciendarum conversam. Dicit enim Victorinus, quod natura in talibus facit habilem, ars autem et scientia facilem, usus facit potentem : propter quod perfectio naturæ est in scientia et
arte quæ sunt virtutes intellectuales, et ultimum in bono intellectus vel rationis illius de qua dictum est. Perfectio autem scientis est in usu et exercitio : quia (sicut dicit Philosophus) exercitium est causa potestatis sive facultatis : quia facultas nihil aliud est quam facilis potestas, quæ de facultate habitus quando vult actum elicit et operatur non impedite. Haec ergo sufficiant ad dicendorum prælibationem. Sed addendum hoc esse videtur, quia sicut in aliis, sic et hic etiam studebimus ad facilem explanationem, et non aliorum quæ objici possunt solutionem : quia etiam ipsa quæ ab Aristotele in hac scientia tradita sunt, non magnam habent difficultatem : quia de talibus non est subtilis ratia requirenda.
CAPUT II.
Proæmium operis.
Dicamus ergo proemialiter incipiendo, quod propositum quidem negotii, sive quod proponimus tradere in hoc negotio, quod logicum est. Et ideo id quod tradendum est, est pars negotii logici : quia propositum quod hic proponimus, non totum negotium logicum est, sed negotii illius aliquid et aliqua pars ejus. Propter quod etiam non dicitur actualis operatio et diligentia circa ea de quibus intenditur. Hoc ergo propositum hujus et talis negotii logici, est hic invenire methodum, qua poterimus syllogizare de omni problemate ex probabilibus. De qua methodo jam instructi, etiam nos ipsi respondentes disputationem dialecticam suscipientes, nihil dicemus repugnans ad methodum secundum ipsius traductionem et principia.
Est autem quod dicimus methodum metaphorice : dicitur enim methodus brevis via, quæ via est compendii, et vulgariter vocatur summa. Per similitudinem ergo transfertur ad istam scientiam proprie et artem : quia cum speculabilia et operabilia multa offerantur, sua mul-
<--- Page Split --->
titudine et longitudine, distantiae quidem ipsorum dispendium faciunt, nisi per formam scientiae et artis ad compendium redigantur : et ab hac similitudine nomen methodi ad artem et scientiam transfertur. Quod autem dicitur invenire, est idem quod prius ignotum, et jam per inventionem necessariam scientiam tradere per artis principia : et ideo inventio talis non est artis opus, sed potius rationis talis qualis ante dicta fuit, quae ad eumdem finem qui est terminatio problematis, colligit et in unum redigit, et ex his artem efficit. Est ergo iste sensus, quod negotii suscepti (quod est logicum negotium) in hoc libro propositum est invenire methodum talem, de qua sicut formaliter informante, poterimus, hoc est, posse et facultatem habebimus in habitu et in intellectuali virtute syllogizare de omni problemate, sicut circa quod est nostra consideratio ex probabilibus. Et dicitur de omni problemate in genere, quoniam omne problema, vel est problema de inesse, sicut quod est inesse ut accidens, vel inesse ut genus, vel inesse ut proprium, vel inesse ut diffinitio : et quando idonei sumus ad artem syllogizare ad illa quatuor, sumus potentes syllogizare omne problema, quod ex probabilibus potest ostendi inesse. Quia inesse ut differentia reducitur ad genus, et inesse ut idem reducitur ad diffinitionem. Species autem quae est subjectum non reducitur ad inesse, et ad subjectum cui insit ; quia prima substantia quae est individuum, nec subjectum, nec praedicatum artis vel scientiae esse potest. Et hoc est quantum ad opponentem. Quantum autem ad respondentem (qui etiam informatur et perficitur) subditur, et ipsi nos disputationem problematis dialectici sustinentes in respondendo nihil dicemus repugnans sive contrarium vel arti vel probabilibus ex quibus fit methodus.
Quia ergo syllogismus dialecticus sub-
jectum hujus scientiae est, ut diximus, et quia a communioribus inchoandum est, primum dicendum est quid sit syllogismus, et quae sunt ejus differentiae specificae, quibus in specie constituitur, quatenus ex contradivisione sumatur syllogismus dialecticus, quia hunc quaerimus, et quae partes et passiones ejus, secundum negotium propositum, cujus intendimus traditionem.
Et si quis objiciat quod, sicut dicit Avicenna, nihil est subjectum et quaesitum in scientia : et si syllogimus dialecticus sit quaesitus in hac scientia, tunc videtur non esse subjectum : quod enim quaeritur ut subjectum, quomodo per principia entis vera et necessaria stabilitur et determinatur ut specialis scientiae sit subjectum 1. Et hoc modo non quaerimus syllogismum, sed quaerimus ipsum non in esse, sed secundum accidentia ipsius propria secundum quod in probabilibus est secundum omnium differentiam probabilium. Quid autem syllogismus sit, ex declaratis in libro Priorum accipiemus.
Et quod hic aliqua dicimus de syllogismo, non est nisi ut per divisionem accipiamus dialecticum quem intendimus constituere et ordinare secundum omnem sui potestatem quam potest ex probabilibus accipere, sicut fecimus de syllogismo simpliciter in Prioribus, et de syllogismo demonstrativo in Posterioribus : sic enim in omni scientia et in omni arte procedendum est, ut ex communibus fiat speculatio et res intenta secundum esse et posse et partes subjectivas et accidentia propria determinetur : quia tunc scitur secundum suam perfectionem.
Est autem differentia artis et scientiae, non secundum substantiam, sed ex fine. Scientia enim est secundum quod est ad finem speculationis et vim : et tunc manifestatur subjectum diffinitione per propria, et divisione per exteriora, et per po-
1 Ex quo pateq quod subjectum uno modo quaeritur in scientia, et alio modo praesuppo-
<--- Page Split --->
testatem principiorum essentialium in propriis, et per potestatem perfectum esse consequentem cum effectu propriæ potestatis. Ars autem, ut dicit Aristoteles1, factivum est cum ratione principium : et ideo est collectio multorum praeceptorum ad eumdem finem tendentium, quæ est operatio artis : et sic est ars rectificatio operationis, scientia vero speculationis, et methodus est demonstratio viae in utraque. Methodus ergo pro isto toto supposuit libro : quia ea quæ in primo libro dicentur, quasi universalia principia præsciuntur ad syllogizandum de omni problemate.
Quæ autem in sequentibus continentur, sunt principia ad syllogizandum de hoc vel illo problemate : quæ tamen universalia sunt in genere problematis de accidente, et in genere problematis de genero, et in genere problematis de proprio, et sic de aliis. Et ea quæ tradentur in octavo sunt ad ablationem impedimentorum ex parte opponentis, et ex parte respondentis, ut
non impedite syllogizetur de omni problemate.
Sic ergo propositum negotii logici quod nunc propositum est in Topicis est dictam invenire methodum, quæ quamvis dicatur inventio, fit tamen scientia docente sive arte, in materia quidem quoad inventionem principiorum et constructionem ex quibus sequuntur conclusiones, in forma quantum ad ordinem et diffinitionem artis et scientiæ tota die continue docet invenire ea ex quibus omne probabile speciale arte illa. Nos enim a scientia ista (sicut a regula regente) poterimus ex habitu perfecte de omni syllogizare problemate, sicut de materia circa quam negotiatur syllogismus dialecticus. Methodum autem istam sic inventivam et invenire docentem invenit ille qui materialiter et formaliter tradidit eam prius : sed materialia ipsius inveniens et tradens secundum aliquid formaliter, ad formam scientiæ et artis redigens, simpliciter invenit.
<--- Page Split --->