QUÆSTIO XCIX.

De voluntate et annexis.

Deinde, Quæritur ratione ejus quod dicitur in libro II Sententiarum, distinct. XXVI, cap. Voluntatem ipsam.

Et secundo, De synderesi, quid sit, an aliquando peccet, et utrum in toto possit exstingui vel non?

Primo quæritur, Quid sit voluntas, et quæ divisio voluntatis ?

Et tertio, Quid sit conscientia, et in quo differt a synderesi, et prohæresi?

<--- Page Split --->

MEMBRUM I.

Quid sit voluntas, et de divisione ipsius 1 9

PRIMO ergo quaeritur, Quid sit voluntas, et quae divisio ipsius ?

  1. Dicit autem Augustinus in libro de Duabus animabus : « Voluntas est animi motus, cogente nullo ad aliquid non admittendum, vel adipiscendum 2. »

Et de hac definitione quaeritur, Utrum data sit de voluntate quae est potentia, vel de voluntate quae est actus ?

Si de voluntate ut potentia : tunc non esset dicendum, quod voluntas est animi motus : quia potentia non est motus. Si autem de motu sive de actu : tunc iterum videtur inconveniens, quod determinat motum potentiae quam non determinavit.

  1. Adhuc, Damascenus determinans de voluntate in libro II de Fide orthodoxa, dicit sic : « Oportet scire, quod animae inserta est naturaliter virtus appetitiva ejus quod secundum naturam est, et omnium quae naturae substantialiter conferunt, expetitiva est ea, quae vocatur voluntas 3. » Et illa est alia definitio ab illa quam dat Augustinus.

SED CONTRA hanc similiter objicitur : quia voluntas non est tantum appetitus naturalium, sed in omnibus, sicut dicit Philosophus, voluntas semper est finis : consilium autem et electio sunt eorum quae sunt ad finem.

  1. Adhuc, Damascenus, ibidem exponens quomodo voluntas sit eorum quae

sunt secundum naturam, dicit sic : « Substantia et esse et vivere et moveri secundum intellectum et sensum appetit, propriam concupiscens et plenam essentiam. » Secundum hoc videtur, quod voluntas non sit nisi de his quae sunt ordinata ad essentiam : quod omnino falsum est.

  1. Adhuc, Damascenus ibidem infra dicit sic : « Voluntas est ipse rationalis et naturalis appetitus, et simpliciter mixtus cum natura, et est naturae constitutivorum.» Et hoc videtur iterum esse falsum : quia voluntas est multorum quae naturam non constituunt.

  2. Adhuc, Aristoteles in II Ethicorum dicit, quod voluntarium est, cujus principium est in ipso consciente singularia in quibus est actus : et talia sunt multa quae ad consistentiam naturae non pertinent.

  3. Adhuc, Anselmus dicit, quod « voluntas est universalis motor omnium potentiarum animae. » Cum enim dico, Possum ambulare, subintelligitur, si volo. Similiter cum dicitur, Possum loqui. Et similiter cum dicitur, Possum intelligere, possum videre, et sic de aliis. Et sic voluntas de omnibus est quae sunt in libertate nostra facere vel non facere, sicut Aristoteles dicit, quod voluntaria sunt, quorum principium est in nobis.

  4. Adhuc, Damascenus ibidem dividit voluntatem in 6λιχριν et 6ολιχριν. Et dicit, quod voluntas 6λιχρις naturalis et rationalis est appetitus omnium naturae constitutivorum, et simplex virtus : qui enim appetitus est aliorum non existens rationalis, non dicitur voluntas. Βολχρις αυ- tem voluntas est qualiscumque naturalis 6ελχρις, id est, voluntas. Et exponitur, scilicet naturalis et rationalis appetitus alicujus rei. Nam injacet quidem homi-

<--- Page Split --->

nis animæ virtus rationabilis appetendi. Cum igitur naturalis motus fuerit, ipse naturalis appetitus ad aliquam rem dicitur δοῦλησις, id est, voluntas consiliativa.

Solutio. Dicendum, quod Augustinus optime definit voluntatem per definitionem quæ ponitur in littera.

Ad 1. Ad id quod primo quaeritur, Utrum definiat motum vel potentiam ?

Dicendum, quod definit potentiam in actu sive in motu existentem : illa enim perfectissima est. Et propter hoc dicit, quod voluntas est motus animi. Et quia talis cogi non potest, quia libera est ad omnia quæ voluerit facere, sicut dicit Augustinus, propter hoc dicit, Cogente nullo. Quia quod cogitur, causa sui non est, et per consequens liberum non est. Dicit enim Aristoteles in primo primæ philosophiæ, quod liberum dicimus, qui causa sui est. Et si libera non est, voluntas non est. Et quia potentiae rationales sunt ad opposita, ideo addit, Ad aliquid non admittendum, vel adipiscendum. Utrumque in potestate et libertate habet : et non agitur vel cogitur ad aliquos actus, sed habet in libertate facere vel non facere.

Ad 12. Ad id quod objicitur de Damasceno, dicendum quod non intendit Damasecnus definire in genere voluntatem, sed venatur ibi divisionem voluntatis in δέλησιν, id est, naturalem : et δοῦλησιν, id est, consiliativam sive deliberativam, sicut patet per verba inducta. Quocumque tamen modo voluntas sumatur, sive naturalis, sive deliberativa, semper est motus animi liber sui, qui nullo cogente impellitur ad ea quæ facit, et adipiscitur quæ adipiscitur, et non agitur ad aliquid, sed agit ex propria libertate. Et ideo ibidem dicit, quod libere appetit, et libere inquirit et scrutatur, et libere judicat, et libere disponit, et libere impetum facit. De his tamen multum dictum est in quaestione de libero arbitrio. Unde verba Damasceni nihil faciunt ad defini-

tionem, sed ad divisionem. Unde ibidem dicit, quod in II Ethicorum dicit Aristoteles, quod voluntas impossibilium est : volumus enim esse immortales, quod impossibile est. Tamen antiqui, scilicet Præpositivus, et Gulielmus de Altisiodoro dixerunt, quod voluntas impossibilium non est, sed velleitas quædam sub conditione accepta : vellemus enim si esset possibile. Et ratio eorum fuit, quia, sicut dicit Aristoteles in III de Anima, cap. de movente, non fit motus, nisi fiat initium per intellectum et per phantasiam. De impossibili autem non potest fieri initium per intellectum : eo quod falsum et impossibile numquam scitur : propter quod etiam perfectus motus voluntatis non potest esse in impossibile et falsum.

Ad hoc quod contra objicitur, dicendum quod generaliter et per se loquendo voluntas semper finis est : tamen hæc eadem in naturalibus vocatur δέλησις, a δέλημα Græco, quod est naturale : et in deliberativis et consiliativis vocatur δοῦλησις : δοῦλησις enim in Græco idem est quod consiliativum.

Ad aliud dicendum, quod non intendit Damascenus dicere, quod voluntas in se non sit naturalium, sed intendit, quod omnibus existentibus viventibus, sentientibus, rationabilibus sit insertus quidam naturalis appetitus appetendi omnium eorum quæ faciunt ad naturae consistentiam et conservationem, qui in rationabilibus dicitur voluntas δελχσις : in irrationabilibus autem non potest dici voluntas, sed appetitus naturalis. Quia dicit Aristoteles et Joannes Damascenus, et Gregorius Nyssenus, quod omnis voluntas in ratione est : eo quod non potest esse omnino liberum ad actus nisi rationalis anima. Alia enim irrationalia animalia magis aguntur quam agant, ut dicit Damascenus : et ideo etiam non possunt habere liberum arbitrium, ut in prehabitis satis determinatum est.

Ad aliud dicendum similiter, quod Damascenus ibi non investigat definitio-

<--- Page Split --->

nem voluntatis ut voluntas est : sed tantum illam partem quae dicitur 0eXr0s.

citur 0eXr0s. Alia vero, scilicet operabilium per nos, dicitur 6oXr0s, sive consiliativa.

Ad 5. Ad aliud dicendum, quod voluntas deliberativa aliorum est quam 0eXr0s. Sed voluntarium in genere definit Aristoteles : et illud est cujus principium est in ipso consciente singularia in quibus est actus : et opponitur duplici involuntario, scilicet per violentiam, et per ignorantiam. Involuntarium per violentiam est, cujus principium est in alio nil conferente vim passo. Et contra hoc dicitur in definitione voluntarii, Cujus principium est in ipso. Involuntarium autem per ignorantiam est, quod casu praeter intentionem agentis fit, sicut si aliquis in loco consueto ad exercitandum propicit sagittas, et casu obviat homo, et occiditur, in quem numquam aliquid machinatus fuit propiciens sagittas. Et propter hoc dicitur in definitione voluntarii, Consciente singularia in quibus est actus.

MEMBRUM II.

De synderesi,

SECUNDO, Quæritur de synderesi. Primo, Quid sit ? Et secundo Utrum contingat eam aliquando peccare ? Et tertio, Utrum in toto possit exstingui vel non ?

MEMBRI SECUNDI

Adhuc tamen secundum Aristotelem, et Damascenum, et Gregorium Nyssenum, sunt quaedam operationes mixtae magis cum volutates quam involuntariae, sicut est projectio mercium tempore tempestatis de navi ne submergatur : quae dicuntur magis voluntarie, quia principium est in ipso agente : mixtae tamen, quia aliquid compellit ad hoc ut hoc eligatur.

Ad 6. Ad 10 quod dicitur de Anselmo, dicendum, quod revera libertas quae est in voluntate, diffunditur per omnia quae sunt animae, et etiam hominis, et sic generalis motor est voluntas omnium virium animae. Et hoc satis dictum est in quaestione de libero arbitrio.

Ad 7. Ad ultimum dicendum, quod Damascenus ibi non investigat definitionem voluntatis, ut dictum est, sed divisionem voluntatis in naturalem, et constitutivam. Et naturalis dicitur illa, quae est omnium natura constituentium, quae di-

ARTICULUS I.

Quid sit synderesis 1 ?

Primo quaeritur, Quid sit synderesis ? Et videtur, quod sit potentia quaedam animae rationalis : quia

  1. Ita dicit Gregorius in Glossa super illud Ezechielis, 1, 10 : Facies aquilae desuper ipsorum quatuor, sic : « Dicunt plerique juxta Platonem rationabilitatem intelligi in facie hominis, irascibilitatem in facie leonis, concupiscibilitatem in facie bovis, quartam ponentes super has, quam Graeci vocant synderesim, quae intelligitur in facie aquilae, quae est desuper ipsorum quatuor. » Sed aliae tres sunt potentiae animae. Ergo et quarta quae synderesis dicitur.

  2. Adhuc, Malach. II, 13 : Custodite

1 Cf. Opp. B. Albeitii. IIa Part. Summae de Creaturis, Tract. I, Quest. 71. Tom. XXXV

nova editionis nostrae.

<--- Page Split --->

spiritum vestrum, et uxorem adolescentiae tuae nolite despicere. Super illud Hieronymus in Glossa : « Per uxorem adolescentiae intelligit legem naturalem scriptam in corde et in spiritu. Spiritus vero dicitur non animalis pars quae non percipit quae Dei sunt, sed rationalis spiritus, qui postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus 1. Ergo videtur, quod spiritus sit rationalis pars in nobis, qua homo inclinatur in Deum, cui sicut viro conjungitur lex naturalis a principio vita, et inclinat ad ea quae Dei sunt, et quae sunt secundum naturam : sed illa non est alia potentia quam synderesis : ergo synderesis est pars rationis.

  1. Adhuc, Synderesis et sensualitas ex opposito dividuntur in partibus animae : quia sensualitas semper instigat ad malum, et synderesis semper ad bonum. Sed sensualitas est potentia. Ergo et synderesis : quia opposita sunt in eodem genere.

rium sit in practicis quam in speculativis, ad perfectionem rationalis animae pertinet, quod in operabilibus sive practicis sit lumen inclinans semper in bonum, et remurmurans malo : hoc autem lumen non potest esse nisi synderesis, quia directe habet actum synderesis, et lumen est habitus et non potentia : ergo synderesis est habitus et non potentia.

  1. Adhuc, Objiciunt quidam logice sic : Synderesis et fomes ex opposito dividuntur : quia fomes semper instigat ad malum, synderesis semper ad bonum : fomes est habitus : ergo synderesis est habitus.

  2. Adhuc, Synderesis et prohaeresis ex opposito se habent : prohaeresis enim est habitus deliberativus, ut dicit Philosophus in I Ethicorum : prohaeresis est habitus : ergo synderesis est habitus.

SOLUTIO. Ad hoc quidam valde leviter solvunt, et bene dicentes, quod synderesis dicit potentiam cum habitu completam.

  1. Augustinus in libro I de Baptismo parvulorum ': « Si rationem ipsam quae adhuc velut quieta et quasi sopita in parvulis latet, tamen inserta et quodammodo inseminata, illuminationem voluit appellare, tamquam interioris oculi creationem, non renitendum est tunc eam fieri cum anima creatur, et cum homo venit in mundum 2. » Illud lumen cum semper illuminet ad bonum, non videtur aliud esse quam synderesis : et illud lumen est habitus non potentia : ergo videtur, quod synderesis est habitus et non potentia.

  2. Adhuc, In intelligibilibus sive contemplativis Philosophi posuerunt lumen semper incendens ad verum, quod est intellectus agens : qui (sicut dicit Aristoteles in III de Anima) est in anima sicut lux quae repugnat falso et illuminat ad verum. Cum ergo hoc magis necessa-

Et ad omnia quae inducta sunt, una sola responsione respondent, quod ratione potentiae quam dicit, numeratur cum potentiis a Sanctis, et a Philosophis, maxime Platonicis : ratione vero habitus numeratur cum habitibus : et sic dicunt solutum esse quidquid est objectum.

SED EX ista determinatione sequitur Quemst. 1. major difficultas. Si enim dicit potentiam : tunc quaeritur, quam potentiam ?

  1. Et videtur, quod rationem : quia dicitur scintilla rationis.

  2. Adhuc, Super illud Job, 1, 13 : Evasi ego solus, ut nuntiarem tibi, Gregorius : « Unus qui evasit, rationis est discretio, quae ad animum redit et quae admissa nuntiat, ut quod praeoccupata mens perdidit, afflicta recuperet. 3 »

<--- Page Split --->

Ille autem unus synderesis est, ut dicunt Sancti. Ergo synderesis est aliquid rationis.

  1. Adhuc, Augustinus in libro I de Baptismo parvulorum : « Ratio insita sive inseminata lumen animae dicitur '. » Hoc autem lumen dicitur synderesis. Ergo synderesis est ratio.

  2. Adhuc, Luc. x, 30, super illud : Abierunt, semivivo relicto, Glossa : « Immortalitatem exuere poterant, sed rationis sensum abolere non possunt quin homo sapere et Deum possit cognoscere. Sed hoc rationis lumen quod aboleri non potest, est synderesis. Ergo synderesis est ratio vel aliquid rationis.

  3. Adhuc, Augustinus in libro III de Libero arbitrio sic dicit : « Ante omne meritum boni operis, non est parvum accepisse naturale judicativum quo sapientiam praeponat errori, quieti difficultatem. » Illud autem ratio est et synderesis. Ergo videtur, quod synderesis sit aliquid rationis.

  4. Adhuc, Hoc videtur per Basilium, qui dicit quod lex naturalis scripta est in naturali judicatorio. Judicatorium autem ratio est. Lex naturalis scripta est in synderesi : quia secundum illam semper agit ad bonum. Ergo videtur, quod synderesis vel ratio sit vel aliquid rationis.

Quest. 2. ULTERIUS quaeritur, Utrum sit voluntas ?

Et videtur, quod sic : quia, sicut jam habitum est in quaestione de voluntate, voluntas est duplex : naturalis, et deliberativa : et dictum est, quod naturalis semper tendit ad hoc quod amat : amat autem hoc quod secundum naturam est : nihil autem ita secundum naturam est, sicut odire et remurmurare malo, et amare et appetere bonum divinum : quia dicit Damascenus, quod peccatum est recessio ab eo quod secundum naturam est in id quod contra naturam est. Cum ergo hoc sit synderesis : et cujuscunque

est actus, ejus etiam est potentia, ut dicit Philosophus, videtur, quod synderesis nihil aliud sit quam voluntas rationalis appetens bonum et dissentiens malo.

SOLUTIO. Hoc solvere non est difficile. Ad qua Dicendum enim, quod ratio duplex est in anima, scilicet contemplativa, penes quam dicit Dionysius discursas disciplinas fieri in anima, quae fiunt per collationem rationis. Est etiam ratio practica, secundum quam, ut dicit Aristoteles in libro de Laudabilibus bonis, a Platone suscipimus animam divisam esse in tres partes, scilicet in rationalem, concupiscibilem, et irascibilem : secundum hoc enim ratio est vis animae ordinans de agendis et non agendis.

Cum ergo quaeritur, Si synderesis sit aliquid rationis ? Dicendum, quod sit rationis practicae, quae est ordinativa de agendis : illius enim scintilla dicitur, semper inclinans ad bonum, et remurmurans malo. Et hoc intendunt Sancti qui ponunt eam esse aliquid rationis. Sed nihil est rationis speculativa secundum quam speculativas scientias accipimus ratiocinando.

SIMILITER cum quaeritur, Si sit aliquid Ad quaest voluntatis ? distinguendum, quod duplex est voluntas, naturalis scilicet, et deliberativa : et concedendum est, quod non est sine voluntate naturali, sed nihil est voluntatis deliberativa.

Et secundum hunc modum procedunt objectiones ad utramque partem, sicut facile est videre cuilibet : nec oportet de hoc plus dici.

<--- Page Split --->

MEMBRI SECUNDI

ARTICULUS II.

Utrum contingat synderesim aliquando peccare 1 ?

Quærendum est ulterius, Utrum contingat synderesim aliquando peccare ?

peccato sunt opposita contradictorie : quia si aliquando consentit, non remurmurat semper : ergo hæc circa idem non possunt esse simul : synderesis est semper remurmurare peccato : ergo numquam potest consentire peccato : et non fit peccatum nisi per consensum : ergo synderesis non potest peccare.

  1. Adhuc, Synderesis est consentire in bonum, et dissentire in malum in communi, et non in particulari : peccatum omne fit in particularibus actibus : ergo nullum peccatum fit secundum synderesim.

Et videtur, quod sic :

  1. Gregorius super Ezechielern dicit sic, et loquitur de synderesi sive de conscientia : « Hanc tamen videmus aliquando præcipitari, cum impius in profundum venerit : tunc enim contemnit, sicut dicitur, Proverb. xviii, 3 : Impius, cum in profundum peccatorum venerit, contemnit » Talis contemptus non fit sine peccato. Ergo synderesis aliquando peccat.

  2. Adhuc, Nihil punitur æternaliter in homine nisi quod mortaliter peccat. Duæ sunt pænæ æternæ, ignis scilicet, et vermis conscientiæ. Vermis conscientiæ æternus est. Isa. lxvi, 24 : Vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur : et erunt usque ad satietatem visionis omni carni. Quod tractans beatus Bernardus in Cantica, dicit sic : « Horreo ignem urentem, calenam stridentem, vermem rodentem. » Vermis autem in conscientia sive in synderesi est, et non insequitur nisi peccatum. Ergo oportet, quod peccatum sit in synderesi et in conscientia. Ergo peccat aliquando.

ad contra. CONTRA :

  1. Opposita simul' inesse non possunt secundum idem : semper remurmurare peccato et malo, et aliquando consentire

SOLUTIO. Ad hoc dicendum sicut dixerunt antiqui, Præpositivus et Altisiodorensis, quod synderesis proprium est non peccare secundum se : tamen habet duas comparationes : unam scilicet ad superius, et secundum hanc numquam peccat : alteram quæ est ad inferius quod regit, hoc est, ad liberum arbitrium, et ad rationem, et ad voluntatem extra quas et supra quas est, ut dicit Gregorius : et secundum hunc modum præcipitatur per accidens, sicut miles cadente equo : qui casus non est vitium militis, sed equi : et non refertur ad militem, nisi quia non tenuit per frænum ne cespitaret. Ita aliquando imputatur synderesi peccatum rationis, voluntatis, et liberi arbitrii : quia non tenuit ne caderet.

Et sic respondent ad primum : quia sic videmus eam præcipitari, non culpa sua, sed inferiorum : cum impius in profundum venerit, et non continet voluntatem ab appetitu illiciti, nec rationem a judicio injusto, in quo præponit iniquum æquo : et ideo cadere dicitur.

Ad aliud dicitur eodem modo, scilicet quod vermis in conscientia non rodit nisi sicut peccatum est in ea : et hoc est quia inferiores vires quibus supereminet non continuit, cum tamen semper in se

XXXV novæ editionis nostrae.

<--- Page Split --->

recta fuerit. Sicut etiam Philosophus dicit in III de Anima de intellectu regente et movente, quod intellectus semper est rectus, phantasia autem recta et non recta.

Ad object. 1. Ad alia duo quae in contrarium objiciuntur, dicendum quod primum procedit.

Ad object. 2. Ad secundum dicendum, quod sicut respicit inferiores vires quas continere debet, ita etiam respicit particularia quae sunt in actibus illarum virium, et sic imputatur ei peccatum quod fit in talibus.

MEMBRI SECUNDI

ARTICULUS III.

Utrum contingat synderesim in toto exstingui, vel non ?

Deinde quaeritur, Si contingat eam in toto exstingui?

Et videtur, quod sic : quia

  1. Hæresiarchæ sunt quibus dictat conscientia, quod pro sua perfidia defendenda debeant exponere vitam : et hoc est error et malum : ergo in eis non remurmurat malo : et sic videtur in toto exstincta.

  2. Adhuc, Ezechiel. 1, 10, super illud : Facies aquilæ desuper ipsorum quatuor, Glossa Hieronymi : « Per faciem aquilæ scintilla conscientiæ significatur, quæ synderesis dicitur : et hanc quoque videmus præcipitari et locum suum amittere, cum impius in profundum venerit et contemnit 1. » Sed locum non amittit nisi exstinguatur. Ergo videtur, quod in talibus exstinguitur.

  3. Adhuc, Jerem. II, 16 : Filii Mem-

pheos et Taphenes constupraverunt te usque ad verticem. Glossa Hieronymi : « Malignus spiritus de membris inferioribus usque ad verticem pertingit, quando castam celsitudinem mentis diffidentiae morbus corrumpit. » Celsitudo mentis synderesis est. Ergo videtur, quod synderesis corrumpitur : ergo et extinguitur.

  1. Adhuc, Super illud Psalmi xui, 1 : Corrupti sunt et abominabiles facti sunt, Glossa : « Omni vi rationis privati. » Quædam vis rationis est synderesis. Ergo aliquando privatur et exstinguitur.

  2. Adhuc, Quidam objiciunt sic : Fomes et synderesis ex opposito se habent quantum ad actus : fomes exstinguitar in quibusdam, sicut in beata Virgine ex plenitudine gratiæ : ergo synderesis exstinguitur in quibusdam propter multitudinem culpæ.

CONTRA :

  1. Isa. Lxvi, 24 : Vermis eorum non morietur. Glossa, ibidem, « Vermis scintilla conscientiæ est, quæ est synderesis, quæ etiam in damnatis semper remurmurat malo. « Ergo numquam exstinguitur.

  2. Adhuc, Sapient. v, 2 et 8 : Dicentes intra se, pænitentiam agentes, et præ angustia spiritus gementes :... Quid nobis profuit superbia ? Ergo in damnatis remorsus conscientiæ est ad malum : ergo non exstinguitur in totum.

  3. Adhuc, Luc. xvi, 24, super illud : Mitte Lazarum, ut intingat extremum digiti sui in aquam, Glossa : « Petiit dives, ut extremo digiti Lazari refrigerium sentiret, et nuntiaret quinque fratribus suis, ne venirent in hunc locum tormentorum. Quia reproborum mentem pœna sua quandoque inutiliter erudit ad dilectionem, ut tunc etiam suos specialiter diligant, qui hic dum peccata diligerent, nec se amabant. Petiit ergo et sibi bonum et aliis. » Ergo videtur, quod in

<--- Page Split --->

damnatis non omnino exstincta est, sed remurmuret malo et desideret bonum et sibi et aliis.

  1. Adhuc, Ibidem alia Glossa, « Servatur diviti ad pœenam et cognitio pauperis quem despexit, et memoria fratrum quos reliquit, ut de visa despecti gloria, et de pœen a inutiliter amatorum amplius torquetatur. » Ergo videtur cum tortura illa sit in conscientia, quod vermis non moritur, nec synderesis exstinguitur quin remurmuret malo.

  2. Adhuc, Dionysius in libro de Divinis nominibus, dicit de daemonibus sic : « Data illis naturalia dona nequaquam ea mutata esse dicimus, sed sunt integra et splendidissima : quamvis ipsi non videant, claudentes suorum boni inspectivas virtutes 1. » Synderesis autem est datum naturale. Ergo in damnatis non omnino exstinguitur.

  3. Adhuc, Bernardus in libro de Libero arbitrio : « Quomodo non est ibi aliquid sapere ubi mala quae tolerantur, cogunt pœenitere malorum quae facta sunt. Numquid in tormentis est pœenitere, aut pœenitere non est sapere ? » Ergo videtur, quod pœenitere et aliquid sapere per synderesim, sit in damnatis sapere : ergo non exstinguitur in toto.

  4. Adhuc, Hieronymus dicit, quod in Cain scintilla conscientiae non exstinguebatur.

Solutio. Dicendum, quod scintilla conscientiae sive synderesis in nullo nec viatore, nec damnato exstinguitur ex toto : sed actus ejus duplex est, scilicet inclinatio ab bonum, et murmuratio contra malum. Quantum ad inclinationem ad bonum in damnatis exstinguitur. Quantum ad renurmurationem mali habet duplicem actum, scilicet remurmurare malo quia malum, et hunc amittit in damnatis : et remurmurare malo in comparatione ad pœenam quae sentitur ex peccato, et hunc numquam amittit nec

in viatore nec in damnato : semper enim vellent non commisisse hoc malum propter quod ita cruciantur. Et haec solutio est antiquorum et bona : quia concordat dictis Sanctorum.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod in haeresiarchis synderesis non in toto exstinguitur : hoc enim verum est quod dicit conscientia haeretico, quod vita pro fide ponenda est : sed error rationis qui dicit, quod haec haeresis est fides, ita obnubilat eam, quod actum remorsionis habere non potest.

Ad ALIUD superius jam responsum est : quia non amittit locum, nec præcipitatur nisi ratione inferiorum potentiarum, rationis scilicet, et voluntatis, etiam liberi arbitrii, sicut miles cadit cadente equo.

Ad ALIUD dicendum, quod celsitudo mentis dicitur ibi superior portio rationis, et non synderesis. In argumento autem est fallacia accidentis : quia arguit ac si idem necesse sit prædicato et accidenti inesse.

Ad ALIUD recte eodem modo dicendum est, quod vis rationis ibi non dicitur synderesis, sed superior portio rationis deliberativæ. In processu autem est fallacia accidentis sicut in priori.

Ad ULTIMUM dicendum, quod non est simile de fomite et synderesi : quia synderesis est de datis naturae : et ideo natura manente non corrumpitur nec exstinguitur in toto : fomes autem est de causatis a culpa et a peccato : et ideo in his in quibus gratia ad plenum datur, in toto tollitur.

EA QUÆ objiciuntur in contrarium, Ad object. concedenda sunt.

<--- Page Split --->

do immunda : quorum nihil convenit potentiae animae : ergo conscientia non est animae potentia.

MEMBRUM III.

De conscientia, utrum sit potentia vel habitus ? Et si est habitus, qualis sit ille ?

  1. Adhuc, Damascenus : « Conscientia est lex nostri intellectus : » lex nostri intellectus non est potentia, sed potius habitus naturalis insitus nobis : habitus naturaliter insitus nobis non est potentia 1 licet sit in potentia : ergo videtur, quod conscientia non sit potentia, sed potius habitus.

DEINDE quaeritur de conscientia, Utrum sit potentia vel habitus ?

Et si est habitus, qualis sit ille ?

Et, Utrum sit idem quod synderesis vel non ?

MEMBRI TERTII

ARTICULUS I.

Utrum synderesis sit potentia, vel habitus ?

Videtur autem, quod non sit potentia, sed habitus.

  1. Quando enim aliquid prædicatur essentialiter de alio, passiones et differentiæ prædicati prædicabuntur de subjecto, per illam regulam quam dat Aristoteles in Prædicamentis : « Quando alterum de altero prædicatur ut de subjecto, quæcumque de prædicato dicuntur, de subjecto dici necesse est. » Potentia animæ substantialis pars animæ est, quæ non potest prædicari de conscientia, quia conscientia aliquando est et aliquando non est, quod non convenit parti animæ. Ergo conscientia non est potentia animæ.

  2. Adhuc, Damascenus : « Conscientia aliquando recta est, et aliquando erronea : aliquando tranquilla, aliquando perturbata : aliquando munda, aliquan-

SED TUNC ulterius quaeritur, Utrum Quaest sit habitus naturalis vel acquisitus ?

Et videtur, quod acquisitus : quia aliquando quis habet conscientiam de re quam prius non habuit. Et hujus est exemplum : quia dato mandato a principe vel a Deo, aliquis habet conscientiam de transgressione mandati quam prius non habuit : quod non posset si naturaliter esset insita : tunc enim haberet se uno modo.

CONTRA :

  1. Joannes Damascenus dicit conscientiam legem esse nostri intellectus, prout lex nostri intellectus repugnat legi carnis. Ad Roman. vii, 22 et 23 : Condelector legi Dei secundum interiorem hominem : video autem aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meæ, et captivantem me in lege peccati quæ est in membris meis. Lex membrorum est habitus innatus per naturam corruptam. Ergo et lex mentis sive intellectus habitus videtur esse innatus per naturam integram et sanam.

  2. Adhuc, Ad Roman. ii, 14 et 15 : Cum enim gentes, quæ legem non habent, naturaliter ea quæ legis sunt faciunt, ejusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex : qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis. Ibi Glossa Augustini : « Etsi gentiles non habent legem scriptam, habent tamen legem naturalem, qua quisque intelligit et sibi conscius est quid sibi bonum, et quid sit sibi malum. » Hujusmodi lex habitus est naturalis. Ergo et conscientia.

<--- Page Split --->

St hoc conceditur : tunc quaeritur ulterius, Utrum sit habitus cognitivus, vel motivus ?

Et videtur, quod motivus : quia

  1. Sicut dicit Damascenus : « Immissio perniciosi per quam fit lex membrorum, habitus motivus est. » Cum ergo contraria sint in eodem genere, lex naturalis sive conscientia quae instigat ad bonum, habitus motivus est.

  2. Adhuc, Habitus motivus est, qui movet ad delectabile et triste : et, sicut dicit Aristoteles in III de Anima, qui movet ad fugiendum vel prosequendum : et sic movet habitus conscientiae : ergo videtur esse habitus motivus.

Contra. Contra :

  1. Conscientia dicit scientiam : scientia est habitus cognitivus : ergo et conscientia.

  2. Adhuc, Cum dicitur, Iste est conscius secretorum illius, sensus est, quod cognitive scit iste ea quae scit ille : et hoc est secundum habitum cognitivum et non motivum : ergo conscientia dicit habitum cognitivum.

  3. Adhuc, Ezechiel. 1, 10, in Glossa super illud : Facies aquilae desuper ipsorum quatuor, « Conscientiae est errata corrigere et consiliari. » Utrumque horum fit secundum habitum cognitivum. Ergo videtur, quod sit habitus cognitivus.

  4. Adhuc, I ad Corinth. iv, 4 : Nihil mihi conscus sum, sed non in hoc justificatus sum. Hoc dixit Apostolus, quia nescivit se esse in peccato secundum habitum cognitivum. Ergo videtur, quod conscientia habitus cognitivus sit.

  5. Adhuc, Eccle. vii, 23 : Scit enim conscientia tua, quia et tu crebro maledixisti aliis. Glossa, ibidem, « Qua judice nemo nocens absolvitur. » Scire et judicare fiunt secundum habitum cognitivum. Ergo conscientia est habitus cognitivus.

Solutio. Ad primam partem quaestio-

nis dicendum est, quod conscientia dupliciter accipitur, scilicet materialiter, et sic ponitur pro eo quod scitum est in anima vel scibile : et hoc nec potentia est, nec habitus, sed scitum. Aliquando accipitur formaliter, pro scientia scilicet quae refertur ad scitum, licet non sub eodem casu quo refertur scibile ad scientiam, ut dicit Aristoteles in Praedicamentis : quia scientia dicitur scibilis scientia : scibile autem non dicitur scientiae scibile, sed scientia scibile. Et si sic accipitur pro scibili : tunc nec potentia, nec habitus est, sicut scibile ne? est sciens, nec scientia. Si autem accipitur formaliter : tunc pro certo habitus est, et dicit habitum in potentia, vel potentiam habitualem : et secundum hoc respondendum est ad objecta.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod licet scientia secundum subjectum sit pars animae, tamen secundum id quod est, habitus est : et ideo non convenit ei potentia esse : quia secundum id quod est, non est pars animae. Regula autem Aristotelis intelligitur de his ubi prædicatum essentialiter in est subjecto et actu et intellectu.

Ad ALIUD dicendum, quod conscientiam esse rectam vel non rectam, mundam vel immundam, accidit ei ex his quae subjecta sunt conscientiae : et ideo non oportet, quod illa participet conscientia quae est potentia habitualis.

Ad ALIUD dicendum, quod conscientia est pro certo habitus et non potentia, sicut dictum est : sed aliquando denominatur ab ipsa potentia, eo quod talis habitus est in ipsa.

Ad ID quod ulterius quaeritur, dicencum quod conscientia dupliciter consideratur, scilicet in principiis regulantibus conscientiam, quae sunt principia universalia : et haec innata sunt nobis, ut dicit Aristoteles in fine secundi Posteriorum : et etiam Boetius in libro de Consolatione Philosophiae, sequens Platonem et Socratem dicit, quod univer-

<--- Page Split --->

salia retinet, et singula perdit. Potest etiam considerari in scitis his et illis, et sic habitus est acquisitus, et convenit ei aliquando inesse, et aliquando non inesse.

Ad ob e st. 1. Ad 1D quod contra hoc objicitur, dicendum quod lex naturalis quæ dicitur lex nostri intellectus, habitus est innatus nobis quantum ad universalia principia regulantia in bonum, sicut dictum est : hoc enim est lumen de quo dicitur in Psalmo iv, 7 : Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine. Unde lex mentis habitus naturalis est quantum ad principia, acquisitus quantum ad scita. Et non est simile de fomite sive lege membrorum : ille enim non tam habitus est, quam corruptio, et nihil habet cognitionis, sed est simplex habitus ligans ad malum ex natura corrupta : propter quod dicit Apostolus, quod contrariatur legi mentis quæ obligat ad bonum.

dchject 1. Adaluddicendum, quod hoc sequereitur si conscientia nihil aliud diceret nisi habitum legis talis : sed hoc non est verum : quia aliquando dicit potentiam cum habitu.

Ad quæst. 2. Ad 1D quod juxta hoc quæritur, Utrum sit habitus motivus, vel cognitivus?

Dicendum, quod motivus et cognitivus est sicut intellectus practicus.

Ad 1. Ad 1D quod contra hoc objicitur, dicendum quod conscientia dicitur lex rationis et intellectus : quia ex universalibus regulis ligat ad faciendum vel non faciendum : et sic est etiam habitus motivus et ad delectabile et ad pœnale.Unde II ad Corinth. 1, 12 : Gloria nostra hæc est, testimonium conscientiæ nostræ. Ibi Glossa dicit sic : « Sicut impiis est magna pœna conscientia, ita piis magnum gaudium. » Et per hoc patet solutio ad duo prima quæ probant esse habitum motivum. Nec est simile de lege carnis, et de lege mentis : quia lex naturalis per cognitionem dirigit motivam partem : et ideo oportet, quod aliquid cognitionis habeat : nec opponitur fo-

miti ex omni parte, sed tantum ex illa qua motiva est ad bonum. Et ideo non oportet, si lex membrorum nihil habeat cognitionis, quod etiam mentis nihil habeat cognitionis : quia lex mentis et regit et movet, lex carnis movet tantum.

Adaluddicendum, quod delectabile et triste sunt ex consequentibus conscientiam secundum quod est de hoc vel de illo secundum actum, et sic etiam est pœna vel gaudium.

Ad 1D quod contra objicitur, quod ad 1d scientiam dicit, dicendum quod dicit scientiam regentem, et illa non est pure speculativa.

Adaluddicendum, quod cum diciad 1d tur, Iste est conscius secretorum, conscius sumitur æquivoce ad conscientiam : quia talis conscientia est pure speculativa. Cum autem dicitur, Iste est conscius sibi, accipitur conscius pro conscientia approbationis et reprobationis,et illa non est vere speculativa.

Adaluddicendum, quod corrigere et ad 1d consiliari sapienti convenit præcipue secundum habitum, qui nec plene est speculativus, nec plene practicus, sed utrumque habens, et talis habitus est conscientia.

Adaluddicendum, quod hoc dixit ad 1d Apostolus et vere : sed ex hoc non sequitur, quod conscientia dicat habitum qui non sit sine speculatione.

Adultimumdicendum, quod conad 1d scientia est qua conscimus nobis de secretis quæ sunt in cordibus nostris, et hoc non fit sine speculatione : nec oportet, quod pura speculatio sit, sed frequentius multum habet de speculatione praetica.

<--- Page Split --->

MEMBRI TERTII

ARTICULUS II.

Utrum conscientia sit idem quod synderesis ?

Deinde quaeritur, Utrum conscientia sit idem quod synderesis ?

Et videtur, quod sie.

  1. Ezechiel. 1, 6, super illud : Quatuor facies uni, Glossa : « Synderesis est scintilla conscientiae. » Videtur ergo, quod conscientia sit idem quod synderesis.

  2. Adhuc, In eadem Glossa dicitur, quod per quatuor facies intelliguntur quatuor vires animae, scilicet rationalis, concupiscibilis, irascibilis, et synderesis. Rationalis per faciem hominis, irascibilis per faciem leonis, concupiscibilis per faciem vituli, synderesis per faciem aquilae. Cum ergo conscientiam necesse est reduci ad aliquam illarum, et non possit reduci nisi ad synderesim : ergo videtur, quod idem sit cum synderesi.

contra. CONTRA :

Differentiae conscientiae non conveniunt cum synderesi. Est enim conscientia munda et immunda, et recta et non recta, et deponibilis : unde dicitur alicui qui habet conscientiam immundam, quod deponat eam. Horum nihil convenit synderesi. Ergo conscientia non est synderesis.

1. ULTERIUS quaeritur, Si conscientia sit idem quod lex naturalis ?

Et videtur, quod non : quia lex naturalis scripta in naturali judicatorio, ut dicit Basilius, numquam est deponibilis. Ergo conscientia non est idem quod lex naturalis.

CONTRA :

  1. Joannes Damascenus : « Lex Dei intellectum nostrum attrahit ad seipsam, et pungit nostram conscientiam. » Sed attrahere intellectum nostrum officium est conscientiae. Ergo videtur, quod conscientia idem sit quod lex naturalis.

  2. Ad hoc idem arguitur in Glossa in praecedenti articulo superius inducta, ad Roman. 11, 14 et 13, quae sic dicit : « Etsi Gentiles non habeant legem scriptam, habent tamen legem naturalem, qua quis intelligit et sibi conscius est quid sit bonum, et quid sit malum. » Sed conscientia est qua quis conscius est sibi quid sit bonum et quid sit malum. Ergo conscientia est lex naturalis.

ULTERIUS quaeritur, Si conscientia sit Quest. 2. semper in actu, vel aliquando in habitu ?

Et videtur, quod semper in actu : quia

  1. Dicitur scintilla conscientiae : scintilla autem semper mict : ergo videtur, quod conscientia semper sit in actu inclinationis ad bonum, et murmurationis ad malum.

  2. Adhuc, Ezechiel. xxviii, 18, super illud : Producam ignem de medio tui, Glossa : « Omnia quae ædificasti malæ conscientiae ignis consumet. » Ergo conscientia est ignis. Ex hoc arguitur, quod semper sit in actu : quia ignis semper mict at erdet.

  3. Adhuc, Physicum dictum est, quod ponderosum semper tendit ad centrum : quia etsi actu non tendat, tamen semper facit inclinationem ad descensum. Ergo a simili cum conscientia semper remordeat ad malum, et inclinet ad bonum, semper debet dici in actu, quamvis non semper conséquatur effectum.

CONTRA :

  1. Constat, quod conscientia est in parvulis . et in illis non est in actu.

  2. Adhuc, Conscientia est quaedam scientia : scientia est habitus qui non est semper in actu : ergo conscientia non semper est in actu.

<--- Page Split --->

Solutio. Solutio. Ad primam quaestionem dicendum est, quod synderis non est conscientia : quia synderesis est quaedam potentia animae : conscientia autem est habitus, ut in antehabitis probatum est. Duo tamen habet in se synderesis per duplicem respectum : unum ad superius, et alterum ad inferius. A superiori regitur, inferius regit. Et per respectum ad superius attingit habitum legis naturalis, quae regens est : propter quod et ipsa synderesis potentia habitualis est et non potentia nuda : et sic dicitur scintilla conscientiae, et communicat in aliquo cum synderesi conscientia. Alterum habet respectum ad rationem inferiorem quae disponit particularia : et in his propter defectum rationis et voluntatis et liberi arbitrii aliquando praecipitatur : et dicimus aliquando conscientiam mundam et immundam, rectam et non rectam. Et quantum ad hoc nullam habet convenientiam cum synderesi.

Dicendum, quod lex naturalis et conscientia differunt per essentiam, sed conveniunt in ordine ad idem, sicut in syllogismis principium et illata conclusio. Lex enim naturalis principium est quo regitur conscientia, sub quo principio ratio assumit de hoc et de illo : et conscientia concludit de faciendo vel non faciendo. Ut sic verbi gratia, lex naturalis dicit esse non fornicandum, nec furandum, nec occidendum, ratio assumit hoc vel illud esse fornicationem et furtum vel homicidium, conscientia concludit non esse furandum.

Et per hanc distinctionem patet solutio omnium objectorum ad illam partem.

Ad id quod juxta hoc quaeritur, Utrum Ad, conscientia semper sit in actu ?

Dicendum, quod semper est in actu instigationis ad bonum, et retractionis a malo, sicut bene probant objectiones inductae : sed non consequitur effectum secundum actum propter exhortationem rationis, voluntatis, et liberi arbitrii.

Et per hoc iterum patet solutio circa hoc.

Ad quest. 1. Ad id quod ulterius quaeritur, Si conscientia sit lex naturalis ?