QUÆSTIO LXXI.

Quot et quibus modis anima dicitur imago et similitudo Dei, sive ad imaginem et similitudinem 1 ?

Deinde, Quæritur ratione ejus quod dicit Magister in libro II Sententiarum, distinct. XVI, cap. Imago autem et similitudo. Quot et quibus modis anima dicitur imago et similitudo Dei, sive ad imaginem et similitudinem ?

Videtur enim anima non esse imago. 1. Dicit enim Hilarius in libro de Synodis : « Imago est rei ad rem coæquandæ imaginata et indiscreta similitudo, sive species indifferens. » Constat, quod hoc modo anima non est imago Dei : quia sic a Deo non differret, sed æquaretur ei : quod esse non potest.

  1. Adhuc, Hugo de sancto Victore dicit, quod « imago ad figurum pertinet. » Nulla figura communis est Dei et animæ. Ergo anima nec imago nec ad imaginem Dei est.

  2. Adhuc, Augustinus in libro LXXXIII Quæstionum : « Imago dicitur similitudo expressa 2. » Sed nec in forma substantiali, nec accidentali similitudo potest esse inter Deum et animam. Ergo anima non potest esse imago vel ad imaginem Dei.

contra. CONTRA :

Cassiodorus super illud Psalmi xxxviii, 7 : In imagine pertransit homo, dicit sic : « Quomodo posset esse, quod animæ hominum mortis termino clauderentur,

quæ sunt imago Dei ? imago enim Dei mortis termino claudi non potest. » Ex hoc accipitur, quod anima secundum immortalitatem imago Dei est.

ULTERIUS quæritur, Si soli animæ Quæst. 1. rationali conveniat imago Dei esse, vel ad imaginem ?

Et videtur, quod non ?

  1. In aliis eium creaturis convenientia est ad tres personas in unitate essentiae, sicut in anima, sicut dicit Augustinus, per unitatem, veritatem, et bonitatem. Dicit enim, quod omne creatum est unum, verum, et bonum : et unum attribuitur Palri, et verum Filio, et bonum Spiritui sancto.

2 Adhuc, De Angelo dicit Gregorius in libro XXXII Moralium, quod « quanto in eo subtilior est natura, eo imago Dei insinuatur in eo subtilius expressa 3. »

  1. Adhuc, Anima sensibilis imitatur Deum in potentia cognoscendi, et in potentia diligendi. Ergo videtur, quod sit ad imaginem Dei sicut anima rationalis.

CONTRA :

Augustinus in sermone de imagine : « N ulli alii creaturæ dedit, quod sit ad imaginem, nisi homini secundum rationem. »

4 Cf. Opp. B. Alberti. Comment. in I Sententiarum, Dist. III, Tom. XXV hujusce novæ editionis. Cf. etiam comment. in II Sententiarum, Dist. XVI, Art. 1. Tom. XXVII.

2 S. AUGUSTINUS, Lib. LXXXIII Quæstionum, Quæst. 74. 3 S. GREGORIUS MAGNUS, Lib. XXXII Moralium, capp. 24 et 25.

<--- Page Split --->

Quæst. 2. ULTERIUS quæritur, Quæ differentia sit inter esse imaginem, et esse ad imaginem ?

  1. Videtur dicere Magister in libro II Sententiarum, distinct. XVI, cap. Filius, quod Filius dicitur imago proprie, sicut in primo libro, tractatu de his quæ proprie dicuntur de Filio, ostensum est. Homo autem ad imaginem et non imago, ut sic notetur distinctio inter hominem et Filium, creatum et genitum. Sed videtur, quod homo sit ad imaginem quæ est Filius : quia ita dicit Augustinus super Genesim, in Glossa quæ est, « Imago Dei ad cujus similitudinem factus est homo, non nisi Salvalor noster qui est primogenitus omnis creaturæ. »

  2. Adhuc, II ad Corinth. nu, 18 : Nos omnes revelata facie gloriam Domini speculantes, id eamdem imaginem transformamur, a claritate in claritatem, tamquam a Domini Spiritu.

  3. Adhuc, Ad Roman. vni, 29 et 30 : Quos præscivit, et prædestinavit conformes fieri imaginis Filii sui,... hos et vocavit. Ergo videtur, quod non solum Filius, sed etiam homo efficiatur imago Dei.

Quæst. 3. ULTERIUS adhuc quæritur, Quæ sit differentia inter esse ad imaginem, et inter esse ad similitudinem ?

  1. Dicit enim Augustinus in libro LXXXIII Quæstionum, quod « ubi est imago, ibi est similitudo : sed non converitur 1. » Ergo videtur, quod similitudo generalis sit ad imaginem.

  2. Adhuc, II ad Corinth. iv, 4, super illud : Ut non fulgeat illis illuminatio Evangelii gloriae Christi, qui est imago Dei : ubi Glossa, « Ubi imago, continuo similitudo : sed non convertitur, quod ubi similitudo, continuo imago. » In duobus enim ovis est similitudo : neutrum tamen est imago alterius.

CONTRA :

  1. Glossa Bedæ super Genesim : « Imago dicitur quantum ad naturalia, similitudo quantum ad gratuìta. »

  2. Adhuc, Hugo de sancto Victore in Sententiis : « Quia omnia in ipsa anima sunt, secundum sapientiam est similitudo : quia una et simplex dicitur esse secundum essentiam, est imago. »

  3. Aliter, Iterum dicit Cassiodorus sic : « Imago attenditur secundum immortalitatem, similitudo secundum simplicitatem. »

ULTERIUS quæritur, Secundum quid conveniat animæ quod sit ad imaginem, vel etiam homini ?

Et videtur, quod secundum corpus conveniat homini. Augustinus in libro LXXXIII Quæstionum : « In exteriori homine quædam trinitas reperitur, etsi non ita expressa sicut in interiori. Quia tale est corpus, ut ad contemplandum cœlum sit aptius, magis in hoc ad imaginem et similitudinem Dei quam cætera corpora animalium facta sint, jure videri potest 2. »

CONTRA :

  1. Beda in Glossa super Genesim : « Ad imaginem Dei dicitur esse homo secundum illam partem animæ qua in rationalibus antecellit. »

  2. Adhuc, Augustinus in libro XIV de Trinitate : « Illa pars animæ imago Dei dicitur esse, secundum quam famina ejus particeps esse potest . » Sed anima particeps Dei esse non potest nisi secundum mentem. Ergo non dicitur imago nisi secundum mentem.

CONTRA :

  1. Augustinus in libro de XII de Trinitate : « Cum in natura mentis humanæ quærimus trinitatem, in tota quærimus, non separantes actionem rationis in temporalibus ab actione rationis quæ contemplatur æterna 4. » Ex

<--- Page Split --->

hoc accipitur, quod et secundum partem rationis inferiorem et secundum partem superiorem dicitur imago.

  1. Adhuc, In exterioribus tam vir quam mulier dicuntur ad imaginem. Ergo similiter in interioribus : sed in interioribus portio inferior dicitur mulier, et superior vir : ergo tam secundum inferiorem quam secundum superiorem partem rationis dicetur homo ad imaginem Dei.

JESST. 5. ULTERIUS QUÆRITUR, UTRUM ANIMA RAtionalis sive homo dicatur ad imaginem secundum quod refertur ad se, vel secundum quod refertur ad Deum ?

Et videtur, quod secundum quod refertur ad se. Augustinus in libro XIV de Trinitate : « Ecce mens meminit sui, intelligit se, diligit se : hoc si cernimus, cernimus trinitatem, nondum quidem Deum, sed jam imaginem Dei ' . » Ergo anima ad imaginem est secundum quod refertur ad seipsam.

CONTRA :

contra. Augustinus, ibidem : « Hæc trinitas mentis non propterea Dei imago est, quia sui meminit mens et intelligit ac diligit se, sed quia potest etiam meminisse et intelligere et diligere eum a quo facta est 2. » Ergo non est trinitas in anima, nisi secundum quod refertur ad Deum.

SOLUTIO. Dicendum, quod si imago propriissime accipitur secundum definitionem Hilarii, tunc nihil creatum potest esse imago Dei, sed solus Filius hoc modo erit imago Patris, sicut ostensum est in primo libro Sententiarum, tractatu de his quæ proprie conveniunt Filio. Si autem accipitur imago ut imitans in aliquo, non æquans prototypum : tunc nihil impedit, quin homo sit ad imaginem Dei : nihil enim prohibet, quin imitetur (ut dicit Magister in libro I Sententiarum, distinct. III) tres personas

in una essentia, et ordinem naturae qui est in tribus personis, in hoc, quod sicut ex Patre Filius, 'et ex Patre et Filio Spiritus sanctus, et sunt unius essentiae et unius substantiae : ita ex mente sive ex memoria sit intelligentia sive notitia, et ex memoria sive mente et intelligentia procedat amor sive voluntas naturalis. Et sicut Pater totus est in Filio, et Filius in Patre : ita tota mens sive memoria est in intelligentia, et e converso intelligentia in memoria, et in utroque amor, et e converso memoria et intelligentia in amore naturali quæ ab ipso procedit. Et sicut tres personæ una sunt essentia et una substantia in divinitate, ita potentiæ in anima rationali sunt una essentia, una substantia, una vita, et una anima : et in hoc dicitur anima rationalis non imago, sed ad imaginem Trinitatis.

AD ALIUD dicendum, quod nulla figura est nisi in corporalibus si proprie sumatur figura secundum quod figura definitur, quod est terminatio quanti sive quantitas terminata. Sic enim priori modo dicta in prædicamento qualitatis est, sicut dicit Aristoteles in Prædicamentis, quod quarta species qualitatis est forma, vel circa hoc aliquid constans figura. Secundo autem modo dicta, est in prædicamento quantitatis sicut trigonum, et tetragonum, et sicut aliæ figuræ geometricæ. Si autem accipiatur figura symbolice, hoc modo quod dicit Dionysius in epistola ad Timotheum, quod corporalia per dissimiles similitudines ad spiritualia referuntur, sicut Christus dicitur petra propter veritatis soliditatem : cum tamen soliditas dissimiliter sit in petra, et in veritate : sic nihil prohibet figuram esse in spiritualibus et in imagine, spirituali configuratione trium potentiarum in una anima, sicut est trium personarum in una divina essentia, ut paulo ante dictum est.

Ad ALIUD dicendum, quod imago expressa ibi non est, sed imitativa, ut di-

<--- Page Split --->

ctum est. Et propter hoc dicit Magister in libro I Sententiarum, distinct. IV, quod est similitudo exigua, eo quod alia non polest esse inter creaturam et creatorem nisi exigua.

Ad object. Id quod contra objicitur, concedendum est : solus enim Deus, ut dicitur, I ad Timoth. vi, 16, per naturam habet immortalitatem 1. Omnia autem alia quae creata sunt, ut dicit Plato in Timaeo, si sunt immortalia, immortalitatem accipiunt ex Dei bona voluntate. Et ideo dicit Damascenus in libro II de Fide orthodoxa, quod « Angelus ex gratia, non natura est immortalitatem suscipiens 2. » Et quia anima rationalis etiam suscipit immortalitatem ex gratia, ideo dicit Cassiodorus, quod in hoc imitatur immortalitatem divinam, et est imago ejus.

Aristoteles in I Politicorum, est in signum æqui ponderis, et puritatis. Et ita est in homine per gratiae impressionem in signum divinae imitationis. Matth. xxii, 20 et 21 : Cujus est imago hæc et superscriptio ? Dicunt ei : Cæsaris. Et statim subinfert : Reddite ergo quæ sunt Cæsaris Cæsari, et quæ sunt Dei Deo.

Ad aliud dicendum, quod memoria, notitia, amor animæ sensibilis in actu immediate in Deum referri non possunt, sed in aliquod sensibile. Et cum imago dicatur ab imitatione actuali immediate in Deum relata, imago Dei in anima sensibili esse non potest : sed talis imitatio erit vestigium.

Io quod in contrarium est, procedit : Ad quia concedendum est.

Ad quest. 1. Ad id quod ulterius quaeritur, dicen- dum, quod sola anima rationalis est ad imaginem Dei, sicut dicit Augustinus. Imitatio autem quæ est in aliis creaturis in unitate, veritate, bonitate, dicitur ve- stigium et non imago, eo quod non per- fecte imitatur : licet enim imitetur in tribus quæ appropriantur tribus personis, tamen in ordine naturae quæ est inter tres personas, non imitatur.

Ad z. Ad id quod objicitur de Angelo, di- cendum quod nec in Angelo sufficiens imitatio est : quia licet Angelus imitatur in tribus potentiis et ordine earum, tamen in hoc non imitatur, quod Ange- lus sit vita alicujus sibi conjuncti, sicut Deus est vita omnium, et sicut anima vivificat corpus sibi conjunctum. Et ideo Augustinus in sermone de imagine osten- dens differentiam secundum quam ima- go est Filius Patris, et secundum quam homo est ad imaginem, dicit quod ima- go imperatoris aliter est in filio suo, quia ibi est per naturam et expressa, et aliter est in solido aureo, ubi sicut dicit

Ad id quod ulterius quaeritur, Utrum ad homo sit imago vel ad imaginem ?

Dicendum, quod non est imago, sed ad imaginem : ut præpositio ad, quæ transiliva est, notet diversitatem essentiae imitantis unam essentiam in tribus personis per imaginem creationis et similitudinis, ut dicit Glossa super illud Psalmi, iv, 7 : Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine : Filius vero propter oppositam rationem, quia scilicet est in eadem essentia cum Patre, et similitudo ejus expressa, est imago, et non ad imaginem.

Ad id vero quod objicitur per Augustinum, dicendum quod non loquitur de imagine similitudinis in naturalibus, sed loquitur de imitatione similitudinis ad Christum hominem in operibus meritoriis et gratiae, ad quem imitandum factus est homo. Eccle. xii, 13 : Deum time, et mandata ejus observa : hoc est enim omnis homo. Glossa, « Ad hoc est omnis homo. »

SIMILITER loquitur illud quod adductum est de epist. II ad Corinth. III, 18 :

<--- Page Split --->

loquitur enim ibi de similitudine et imitatione secundum gratiam, et præcipue in contemplatione veritatis.

d 3. Eodem modo loquitur in epist. ad Romanos, viii, 29 et 30. Homo enim imitando in gratia, non efficitur imago essentialis Dei, sed efficitur imago per conformitatem in gratia.

u e s t . 3 . Adinquodulteriusquæritur , dicen - bject 1 . dumquodsecundumAugustinumetBedam , imagoproprieestinnaturalibuspolentiisrationalisanimæ : quiainillisestquantitasvirtulis , licetibinonsitquantitasmolis , utdicitAugustinus : etestimitationaluræquantumadorigi - nemquaalteraestexaltera , nonquaalterapriorestaltera , sicutindivinispersonis . Similitudoautemreferturadconformitatemingratia , quæsuperdu - citurnaturæsicutqualitas , eoquod , sicutdicitPhilosophus , similitudoestrerumdifferentiumeademqualitas .

bject . 2 . SIMILITERdicendumestdedictoHu - gonis , quodillerefertimaginemadnatu - ralia , etsimilitudinemadgratuita : etideodicit , quodsimilitudoestincapaci - tatesapientiæetgratiæ : imaginemau - temrefertadsimplicitatemessentiæintribuspotentiis , sicutestunaetsimplexessentiaintribuspersonis .

bject . 3 . ADALIUDdicèndum , quodCassiodorusnonattenditimaginemsecundumper - fectamrationemimitationis , sedquan - tamcumqueconformitateminnaturavocatimaginem , abimitandodiclam , etquantamcumqueconvenientiamingratiaetqualitatenaturævocatsimilitudi - n e m .

1 0 0 5 1 . 4 . A D i 0 quodulteriusquæritur , dicen - dumquoddifferenterattenditurimagoininteriorietexteriorihomine . Ininte - riorienimestnaturaliteretessentialitersecundumpotentiamcognoscendietdiligendi : inexterioriautemsicutinsigno , quaerectastaturainexteriori , signumesterectionisinpotentiacogno - scendietdiligendiinDeum . UndeBer -

nardussuperCanticainducitcorpusloquensadanimamsic : « Pudeattetuamamisisserectitudinemjustitiæ , cumadhucmeamteneeamrectitudineminpomerbromurpositione . »

AdidquodobjiciturincontrariumperBedametAugustinum , dicendumquodverumestquoddicunt : sedlo - quunturdeimagineproutessentialiteretsecundumveritatemestininteriorihomineinpotentiacognoscendi , etinpotentiadiligendi : quodsicutinsignoostenditurinexterioricorporisrectitu - dineeterectione .

Adidquodquæriturdeinferiorietsuperioriportionerationis , dicendumquodpropriissimeloquendoimagoestinsuperioriparterationis , hocest , inmente : q u i a , sicutdicitAugustinus , excellentiorparsanimæest : secundumillamenimactuimitaturincognitioneverietboniquodDeusest , etdilectioneejusdem . Esttamenetiamininferioriparte , sedposterius : sicutcontigitcognoscereverumetbonumquodDeusestetinseetincreatisinquibusrelucet : sedquandocognosciturincreatis , o p o r - t e t , quodulteriusreferaturadverumetbonumquodDeusestinseipso .

Adidquodulteriusquæritur , dicen - dumquodsiimagodicaturabactualiimitatione : tuncimagoestinanimarationaliexhoc , quodmeminitDei , i n - telligitDeum , vultveldiligitDeumsiveverumetbonumquodDeusest . S i a u - temdicaturapotentialiimitatione : tuncetiamestimagoinanimarationaliexhoc , quodmeminitse , intelligitse , d i l i - gitse . Ethisduobusmodissolissecun - dumAugustinuminlibroXVdeTrini - t a t e , circuminceduntsepotentiæ , utunaquæquealiascontineat : quiaquid - quidmeminitetintelligitdeDeoetdeseipsa , hocest , deveroetbonoquodDeusest , etdeveroetbonoquodipsaest , hoctotumdiligit : etquidquiddili - gitdeseveldeDeo , hocmeminitetintelligit . Sedsicnonestdealiismemo -

<--- Page Split --->

rabilibus, intelligibilibus, et diligibilibus. Multorum enim meminit, et intelligit multa, quae non diligit, maxime in malis.

Ad object. Ad id quod contra objicitur, per istam distinctionem jam patet solutio.

Ex hoc patet solutio duorum quae consueverunt quæri : quorum unum est, Utrum imago sit in anima secundum naturalia, vel gratuita ? Propter Glossam super illud Psalmi iv, 7 : Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine : quae distinguit triplicem imaginem in anima, scilicet creationis, recreationis, et similitudinis. Et dicit, quod imago creationis est ratio quæ dicit imaginem potentialiter imitantem et indistinctam. Dicit etiam, quod imago recreationis est fides, spes, et charitas : quia ex illa recreatur imago creationis et similitudinis, ut perfecte et cum effectu meriti possit imitari, ut fiat in ea quod dicit beatus Bernardus, ut scilicet sit in voluntate Dei perfectio charitatis, in intelligentia sinceritas lucis et veritas fidei : quia dicit Dionysius in libro de Divinis nominibus, quod « fides est lumen, credentes ponens in prima veritate, et primam veritatem in ipsis 1. » Memoriae autem Deus futurus est continuatio æternitatis : quia in aliis memoratis aliquando intercidit oblivio : in memorato autem veri boni quod Deus est, et veri boni quod anima est, nulla intercidit oblivio : cum per naturam inserta sit omnibus.

Secundum quod quidam quærunt, patet esse solutum ex prædictis. Quærunt enim, In quo anima est repræsentativa Trinitatis ? Hoc enim patet, quod in memoria, intelligentia, et voluntate, et ordine naturae quo altera est ex altera inter eas, et circumincessione earum qua una est tota in altera respectu veri et boni quod Deus est, et respectu veri et

boni quod anima est, sicut una quælibet personarum tota est in Trinitate, tota est in altera per identitatem essentiae.

Et si objicitur per Glossam super illud Ecclesiastici, xvii, 1 : Secundum imaginem suam fecit illum : quae dicit, quod homo in hoc ad imaginem Dei factus est, quod imitatur tres personas in unitate essentiae per tres potentias in unitate substantiae animae : quia, sicut ex intelligentia est memoria, et ex memoria et intelligentia voluntas sive amor, ita ex Patre Filius, et ex utroque Spiritus sanctus, cum hoc dictum sit per Augustinum, quod ex memoria est intelligentia, et ex utroque voluntas.

Dicendum, quod Glossa Ecclesiastici loquitur de memoria, intelligentia, et voluntate acquisitis per inventionem et doctrinam : ibi enim primo quod acquiritur, capitur in intellectu, et reponitur in memoria tamquam in thesauro ut servetur : et ex his duobus procedit dilectio, ut diligatur quod sic memoriae et intellectui commissum est. Augustinus autem loquitur de memoria, intelligentia, et voluntate, secundum quod sunt respectu veri et boni, quod Deus est, et quod anima est in habitibus concretis ipsi animæ et insertis per naturam, secundum quod actus memoriae est notitiam rei apud se tenere : et actus intellectus est sive intelligentiae, intuitus illius notitiae : et voluntas est dilectio ab utroque procedens. Sic enim memoria attribuitur Patri, intelligentia Filio, et voluntas Spiritui sancto : et nihil prohибet unum et idem diversimode consideratum, diversis adaptari.

Plurima de hac materia dicta sunt in primo libro Sententiarum, distinct. III, quae si conferantur ad ea quae hic dicta sunt, perfectior erit quaestio de imagine.

<--- Page Split --->