QUÆSTIO XLIX.
Quid sit anima ?
Secundo quaeritur, Quid sit anima? Et quaeruntur duo : primo scilicet de definitionibus Sanctorum.
Remigius sic definit animam : « Anima est substantia incorporea regens corpus. »
Secundo, De definitionibus Philosophorum.
Augustinus sic in libro de Spiritu et anima : « Anima est substantia incorporea regendo corpori accommodata. »
MEMBRUM I.
De septem definitionibus Sanctorum de eo quid sit anima1.
Alexander nequam in libro de Motu cordis, sic : « Anima est substantia incorporea, illuminationum quae sunt a primo ultima relatione perceptiva. »
DEFINITIONES Sanctorum inveniuntur sex.
Seneca sic : « Anima est spiritus intellectualis ad beatitudinem in se et in corpore ordinatus. »
Cassiodorus sic : « Anima est substantia
1 Cf. Opp. B. Alberti. II« Part. Summae de Creaturis, Tract. I, Quæst. 2, Art. 1 et seq.
Tom. XXXV hujusce novæ editionis nostræ.
<--- Page Split --->
spiritualis a Deo creata, proprii sui corporis vivificatrix. »
Item., Augustinus sic : « Anima est spiritus intellectualis, rationalis, semper vivens, semper in motu, bonæ malæque voluntatis capax. »
Adhuc unam addit Joannes Damascenus : « Anima est substantia vivens, simplex, et incorporea, corporalibus oculis secundum propriam naturam invisibilis, infigurabilis, immortalis, rationalis, intellectualis, organico utens corpore, et huic vitæ augmentationis et generationis tributiva, non alium habens præter seipsam intellectum, sed partem sui purissimam. »
Quæritur ergo de definitionibus istis, et penes quid sumantur?
OBIICITUR de hoc quod ponit Remigius, quod dicitur substantia incorporea. Dicit enim Damascenus, quod « incorporeum simpliciter non est nisi Deus. » Male ergo dicitur, anima est substantia incorporea.
Adhuc, In Ecclesiasticis dogmatibus dicitur sic : « Solus Deus est incorporeus : alias autem creaturas corporeas dicimus. »
CONTRA SECUNDAM quæ est hæc, « Anima est substantia incorporea, regendo corpori accommodata : » objicitur sic : hoc enim videtur convenire Angelo assumenti corpus : ille enim tunc est substantia incorporea, regendo corpori accommodata.
CONTRA TERTIAM objicitur sic : quia illuminationum quæ sunt primo præceptivam esse animam, bene esse animæ dicit : definitio autem deberet dicere esse substantiale.
CONTRA QUARTAM quæ est Senecæ, objicitur : In corpore enim non potest esse beatitudo : quia, sicut dicit Boetius, beatitudo est status omnium bonorum aggregatione perfectus : et hujus non est particeps anima in corpore.
CONTRA QUINTAM quæ est Cassiodori, objicitur de hoc quod dicitur, Anima est substantia spiritualis : per hoc enim
non separatur anima ab Angelo. Per hoc etiam quod dicit, Proprii sui corporis vivificatrix : non dicitur quidditas animæ, sed actus cujus causa est : definitio autem deberet dicere substantialem quidditatem.
CONTRA SEXTAM quæ est iterum Augustini, objicitur sic : Quod dicitur semper vivens, non omni animæ videtur convenire : quia non convenit animabus brutorum et vegetabilium. Adhuc, Per hoc quod dicitur, semper in motu, videtur non esse verum inducenti per singulas species motus : male ergo data est definitio.
SIMILITER objicitur contra illam Joannis Damasceni :
Cum enim dicitur substantia incorporea, non oportuit dicere, corporeis oculis invisibilis, et infigurabilis : quia nihil est corporeis oculis visibile et figurabile, nisi corpus. Unde cum dicebatur incorporea, nugatorie addebatur, corporeis oculis invisibilis, et infigurabilis.
Similiter, Objicitur cum dicitur intellectualis, rationalis : alterum enim intelligitur in altero : ergo alterum videtur superfluere.
Adhuc, Objicitur de hoc quod dicit, quod non habet intellectum præter se, sed partem sui purissimam. Dicit enim Philosophus, quod intellectus nullius corporis est actus. Male ergo dicitur, quod in intellectu habeat partem sui anima : quia id quod per substantiam et actum separatum est, non potest esse pars ejus quod per substantiam et actum organo corporeo conjunctum est.
Ultimo quæritur, Penes quid accipiantur istae definitiones ?
SOLUTIO. Ad primam definitionem dised cendum, quod illa datur per genus, et differentiam propriam, et essentialem actum animæ. Anima enim substantia est, quia est substantialis forma animati : et est substantia a substando dicta, quia ad minus substat in omni animato naturalibus potentiis quæ fluunt ab ipsa :
<--- Page Split --->
cum, sicut dicit Aristoteles in Prædicamentis, naturalis potentia vel impotentia species sit qualitatis, quam necesse est esse in anima sicut in subjecto. Et cum sit in toto tota secundum actum vitæ, non potest esse corporea, sed incorporea. Corporeum enim nullo modo potest esse in toto totum, sed secundum unam partem suæ divisionis est in una parte, et secundum aliam in alia.
Ad oBJECTUM contra, dicendum quod corporeum dicitur dupliciter, scilicet a. privatione naturae corporeitatis : et sic et Angelus et anima incorporei sunt. Et a privatione proprietatis corporis, quæ est localitas, sive per definitionem in loco, sive per circumscriptiorem : et sic solus Deus incorporeus est : omnia autem alia tam spiritualia quam corporalia definiuntur loco, ita quod sint hic et non alibi : solus autem Deus hic et ubique est. Definiri autem in loco vel circumscribi, primo et per se convenit corpori : et hoc modo solus Deus incorporeus dicitur.
Iffnii. 2. SECUNDA definitio quæ est Augustini accipitur a generali natura animæ et proprio actu quem habet in corpus.
Ab objectum contra, dicendum quod æquivoce dicitur Angelus substantia incorporea et anima. Angelus enim substantia incorporea est non unibilis corpori: anima autem substantia incorporea unibilis corpori. Similiter Angelus quando assumit corpus, non regit corpus ad operationes vitæ, sed ad congruentias operationum, quas ministerio suo operatur circa eos quibus apparet, ut dicit Augustinus. Cum autem anima regendo corpori accommodata dicitur, intelligitur quantum ad operationes vitæ naturalis.
Iffnii. 3. TERTIA definitio quæ est Alexandri, accipitur secundum comparationem animæ ad primam causam quæ influentia sui luminis intellectualia lumina constituit : sed quia in anima illud lumen est per continuationem intellectus cum continuo et tempore, ut dicit
Philosophus in III de Anima, ideo non recipit lumen intellectus, nisi per vestigium et ænigma : et hoc vocatur ultima relatio.
Ad id quod objicitur contra definitioAddimni.4. nem Senecæ, dicendum quod beatitudo dicitur duobus modis, large scilicet et stricte. Beatitudo large dicta, consistit in felicitate duplici, scilicet civili, et contemplativa : secundum duplicem virtutem, moralem scilicet et intellectualem, secundum quod felicitas est actus vel operatio secundum propriam et connaturalem virtutem, non impedita, in eo cujus est talis virtus, nullo modo impedimentum habens, eo quod taliter felix vel beatus virtutem perfectam habet ad actum cum omnibus condecorantibus felicitatem in amicis et bonis fortunæ et pulchritudine corporis. Et hæc est beatitudo de qua loquitur Seneca : et illius bene est particeps anima in corpore. Dicitur etiam stricte beatitudo status omnium bonorum aggregatione perfectus. De qua dicit Bernardus in libro quinto de Consideratione ad Eugenium, quod beatitudo et miseria in eodem esse non possunt simul. Et hujus non potest esse particeps anima in corpore : quia quamdiu est in corpore, circumdata est miseria corporis : et cum tali miseria non potest esse beatitudo.
Ad id quod objicitur de definitione Addimni.5. Cassiodori, dicendum quod illa definitio datur in comparatione ad causam, et in comparatione ad primum effectum qui est vita, secundum quod dicit Aristoteles, quod « vivere in viventibus est esse. » Et licet Angelus sit substantia spiritualis a Deo creata, tamen non est carni unibilis : et ideo aliter est spiritualis quam anima : nec est creata substantia Angelus ad imaginem creantis sicut anima. Unde licet in multis sit imago anima, in hoc tamen etiam est imago, quia sicut Deus vivificat omnia, ita anima vivificat omnia sua, et unumquodque membrum ad suum proprium actum vitæ.
<--- Page Split --->
Ad difini. 6. Ad id quod objicitur contra illam alteram quæ est Augustini, dicendum quod dicitur semper vivens, eo quod semper influit vitam : et dicitur semper in motu, eo quod semper influit potentiam motivam ad opera vitæ secundum propriam periodum uniuscujusque vivi. Et ideo dicit Pythagoras, quod anima est numerus seipsum movens, vocans numerum proportionabilitatem potentiarum ad organa : hæc enim consistit in numero proportionali.. Ideo etiam dixit Plato, quod anima est substantia intellectualis ex seipsa mobilis secundum numerum harmonicum. Omnia enim quæ ad se invicem proportionantur ut motivum et mobile, dicebat Plato secundum numerum harmonicum proportionali, qui numerus est in numero potentiarum moventium, et numero organorum motorum, et dispositionum figurarum quibus aptantur ad motum. Sicut etiam dicebat Socrates constitui mundum totum numeris proportionalibus. Unde Boetius in libro III de Consolatione philosophiae :
Tu triplicis mediam naturæ cuncta moventem Convertens animam, per consona membra re- [solvis.
Ad diffini. Damasceni.
Ad id quod objicitur contra illam quae est Damasceni, dicendum, quod illa bona est, et datur per comparationem ad naturam et potentias animæ, secundum quod anima est totum potestativum constitutum ex omnibus potentiis suis.
Et quod dicitur corporeis oculis invisibilis, et infigurabilis, non est nugatorium, licet ante dicta sit substantia spiritualis : hoc enim dicitur ad amovendum errorem Cleantis Stoici, de quo dicit Gregorius Nyssenus in libro de Homine, quod Cleantes et Chrysippus et Stoici talem complicant syllogismum :
Non solum similes genitoribus secundum corpus sumus, sed etiam secundum animam passionibus, moribus, et dispositionibus. Corporis autem proprie est esse simile, et non incorporei. Corpus igitur est anima. Unde ad exprimendum et determinandum incorporeitatem animæ, dicitur infigurabilis et corporeis oculis invisibilis, ut intelligatur anima non esse virtus corporea.
Er quod dicitur intellectualis, et additur rationalis, non est nugatorium : exprimit enim modum intellectualitatis animæ, quæ non habet intellectum simplicem et deiformem sicut Angelus, sed intellectum discursum, inquisitivum, et compositum, sicut dictum est in tractatu de attributis Angelorum, quæstione de ratione 1.
Ad aliud quod objicitur de intellectu, dicendum quod intellectus in actu intelligendi nullius corporis est actus : quia si esset actus alicujus corporis, non intelligeret nisi ea quæ sunt de.harmonia illius corporis : nunc autem intelligit omnia. Sed quòd dicitur, quod potentia in actu separata non possit esse pars animæ, quæ est actus corporis, falsum est. Avicenna enim in VI de Naturalibus ubi venatur definitionem animæ, dicit quod anima in hoc differt a natura, quia ab anima fluunt quædam potentiae conjunctæ organo corporis, et quædam non conjunctæ. Tamen propter objectionem illam quidam dixerunt, quod intellectus non est in anima ut pars potestativa, sed est ex splendore intelligentiæ, quæ sicut dicitur in libro de Causis, agit in animam sicut anima in naturam. Et ideo dixerunt intellectum extra animam esse. Et ad excludendum errorem illum dixit, non habens extra se intellectum, sed partem sui purissimam. Et ideo etiam dixit Aristoteles in I Ethicorum, quod « sicut visus in corpore, ita intellectus in anima. »
1 Cf. Opp. B. Alberti. IIa Part. Summae Theologia, Tract. IV, Quest. 14, Membr. 1, Art. 1
<--- Page Split --->
Ad ultimum jam patet solutio : quia de definitione dictum est penes quid datur et sumatur.
MEMBRUM II.
De tribus definitionibus Philosophorum de eo quid sit anima.
MEMBRI SECUNDI
ARTICULUS I.
De prima definitione animæ, quæ est Avicennæ 1.
Secundo, Quæritur de definitionibus Philosophorum, quæ inveniuntur tres : duæ ab Aristotele, et una ab Avicenna.
Avicenna in VI de Naturalibus animam sic definit : « Anima est perfectio prima corporis naturalis instrumentalis, habentis opera vitæ. »
Circa quam definitionem primo quæriur, Quare anima dicatur prima perfectio corporis ?
Prima enim perfectio corporis connaturalitatem habet ad corpus : et est corporea, quia forma corporalis. Dicit autem Aristoteles in primo de Anima, quod omnes antiqui Philosophi, et maxime Stoici, et Epicurei, tribus definiebant animam, scilicet motivo, cognoscitivo, et incorporeo. Stoici enim motivo definiebant eam, et in præhabitis positæ sunt rationes eorum, ubi determinatum est de illis qui dicebant animam esse sphæras atomales, rotundas, semper mobiles. Epicurei autem definiebant
eam cognoscitivo. Et habitum etiam est in præcedentibus de illis : quia illi dicebant animam esse vel elementum vel ex elementis, et simile simili cognosci. Quorum rationes etiam in præhabitis habitæ sunt. Sic enim eam dicit esse Dinarchus, et sui sequaces.
Socrates autem, et Plato, et nepos ejus Speusippus definiebant eam incorpoream : dicentes animam esse numerum harmonicum seipsum moventem. Et ratio eorum fuit triplex. Prima fuit, quod dicebant demonstratum esse, quod omne corpus indiget continente : unde si anima est corpus, indiget aliquo continente : nec propria virtute continet corpus in quo est. Et tunc quæralur de illo quod continet animam, Utrum sit corpus, vel non ? Si dicatur, quod sit corpus : tunc iterum indiget aliquo continente : et hoc abibit in infinitum, nisi stet in aliquo quod est incorporeum : anima igitur est incorporea, et incorporeo debet definiri. Secunda ratio eorum fuit, quod dicebant omne corpus esse divisibile : et si divisibile, etiam corruptibile : animas autem et præcipue hominum rationales, dicebant esse incorruptibiles, et a principio mundi omnes simul esse creatas, et per sæcula quæ sibi succedunt, sicut dicunt, semper incorruptibiles : et ideo animam rationalem nihil posse esse corporeum, sed ab omni corporeo per naturam et substantiam distinctum. Tertia ratio eorum fuit, quod videbant omne corpus distensum esse dimensionibus quantitatis, animam autem esse substantiam simplicem, et formas quæ in anima sunt rationali, intentionales esse et simplices : quod illæ formæ habere non possunt, nisi ex subjecto in quo sunt : et ideo animam esse substantiam simplicem, et nihil corporeum posse esse, sed definiendam eam esse in genere incorporeæ substantiæ.
<--- Page Split --->
Cum ergo Avicenna dicat, quod est perfectio prima corporis, cum prima perfectio corporis sit quid corporeum, videtur male dicere et contra positionem sapientium.
Adhuc, Quare dicit, Prima ? Primum enim dicitur respectu secundi : et sic videtur innuere, quod aliqua perfectio sit post animam quae perficiat ipsum animatum in esse animati : quod falsum est.
Adhuc, Male videtur dicere cum dicitur, Instrumentalis. Instrumentum enim est, ut dicit Aristoteles, quod ab extrinseco motore movetur, ut securis, et gladius. Corpus autem naturale animatum ab intrinseco motore connaturali sibi movetur, a quo accipit et nomen et rationem. Manus enim abscissa, vel pes, vel oculus, non dicuntur manus, vel pes, vel oculus, nisi æquivoc, ut dicit Aristoteles, et omnes Philosophi.
Adhuc, Quare dicit, Habentis opera vitæ ? Videtur enim debuisse dixisse, Habentis potentiam ad opera vitæ : ex anima enim corpus non habet, nisi potentiam ad opera vitæ, et non opera in actu.
Adhuc, Determinare debuisset quæ sunt opera vitæ, et quæ non : quod non fecit. Dicit enim Aristoteles in primo de Anima, quod vivere multipliciter dicitur, scilicet nutriri, augeri, et secundum locum moveri, sentire, et intelligere : et cum definitio detur ad manifestationem et declarationem, videtur quod nihil multipliciter dictum in definitione debeat poni nisi distinctum et determinatum : quia non declarat aliquid quamdiu est multipliciter acceptum.
Adhuc, Contra totam definitionem sic objicitur : Omnis forma naturalis est perfectio prima corporis naturalis : et sic hæc definitio non convenit soli animæ, sed etiam formæ naturali : ergo vitiosa est : quia in VII Topicorum determinat Aristoteles, quod « definitio debet convenire omni et soli, sicut proprium et convertibile. »
SOLUTIO. Dicendum, quod definitio Avicennae bona est, et eumdem sensum habet cum definitione quam ponit Aristoteles, sicut in sequentibus patebit.
AD PRIMUM dicendum, quod verum est, quod rationibus quæ inductæ sunt primi philosophantes tribus definierunt animam, motivo scilicet, cognoscitivo, et incorporeo. Sed incorporeo omnem animam definietur, vegetabilis scilicet, sensibilis, et rationalis vivi. Motivo autem et cognoscitivo definierunt animam vivi quod movetur secundum locum : in illo enim cognoscitivum nuntiat de motu : motivum autem perficit motum. Et motum illum duplicem esse dicebant, scilicet processivum, qui est de loco ad locum procedere : et motum contractionis et dilatationis, qui est etiam in imperfectis animalibus, ut in spongia, et in embryonibus conceptis, quæ puncta se contrahunt, et ad nutrimentum delectabile se dilatant. Nec Avicenna obviat in aliquo istis. Perfectio enim corporis naturalis dupliciter dicitur, scilicet quæ secundum substantiam est dimensa et corporea, et est in majori corpore major, et in minori corpore minor : et talis perfectio corporalis non est anima. Et dicitur perfectio corporis, quæ secundum substantiam est incorporea et indivisibilis, sed secundum potentias in partes corporis est distributa : nec in majori est major, nec in minori minor : quinimo si tale animal dividatur, sicut anguilla, anima secundum sensum et motum in utraque parte remanet integra. Et quod non convalescit utraque pars in animali, dicit Aristoteles non esse ex defectu animæ, sed per accidens : quia scilicet in utraque parte non habet membra quibus conservatur, os scilicet, stomachum, et hepar, et cor.
AD ALIUD dicendum, quod prima dicit, quia in omnibus operibus naturalibus et artificialibus prima perfectio est quæ dat esse simpliciter. Secunda autem est, quæ perficit ad agere. Et est exemplum Philosophi in primo de Anima : sicut in
<--- Page Split --->
artificialibus figura ensis dat ensi esse in specie artificiali : incidere autem perfecti o est in agere, ad cujus operationes datur perfectio prima quae est figura. Similiter anima perfectio prima est, quae dat esse animato in specie animati. Secunda autem perfectio est in operibus animati vivificando, nutriendo, sentiendo, movendo de loco ad locum, et intelligendo : quae sunt in animali sicut vigilia, quae nihil aliud est nisi expansio caloris et spiritus ad exteriora : quia illis duobus membra perficiuntur ad vitae opera. Unde Philosophus etiam dicit, quod anima est perfectio sicut somnus : operari autem opera vitae perfectio sicut vigilia.
dicebat unam formam omnium esse, sed in quibusdam oppressam materiae pondere, et haec dici materialia et naturalia : in quibusdam autem esse elevatam super materiam, et habere proprias operationes immateriales, et haec dici viva et animata. Sed hoc falsum est, et una simplici propositione destruitur : quia scilicet perfectiones differunt secundum perfecta : propter quod impossibile est unam esse perfectionem omnium vel formam.
MEMBRI SECUNDI
Ad aliud dicendum, quod Avicenna ponit instrumentale pro organo. Organum enim est, quod intrinseco motore movetur connaturali sibi et unito.
Ad aliud dicendum, quod opera vitae dicit, ut notet secundam perfectionem, quae est sicut vigilia et finis, propter quem datur anima. Illa enim non consistit in potentiiis, sed in operibus : quia potentia secundum quod potentia, non est perfectio nisi sicut somnus.
Ad aliud dicendum, quod Avicenna definit generaliter animam, et non specialiter quamdam animam. Et quia vita essentialis actus est 'anime in corpus et omnis anime, ideo non distinguendo dicit tantum opera vitae. Si enim distingueret : tunc esset definitio cujusdam anime, et non anime secundum se : et hoc declarat satis animam secundum se, licet non determinet hanc et illam.
Ad ultimum dicendum, quod licet forma naturalis sit perfectio materiae, tamen nullius corporis perfectio est ad opera vitae. Unde per hoc quod dicitur, Ad opera vitae, separatur anima a forma naturali. Democritus tamen (qui, ut dicit Aristoteles, de omnibus se intromisit)
ARTICULUS II.
De secunda definitione animae secundum Philosophos, quae est Aristotelis 1.
Deinde, Quaeritur de definitionibus quas dat Aristoteles in II de Anima, ubi dat talem definitionem, et venatur eam per divisionem, et dicit : « Anima est primus actus corporis physici organici, potentia vitam habentis. » Hujusmodi autem est quodcumque organicum.
Contra hanc definitionem multipliciter objicit Gregorius Nyssenus in libro de Homine.
Dicit enim, quod si anima est endelechia sive actus et perfectio, cum endelechia sive actus non sit nisi in perfecto, videtur quod anima nullum esse habeat nisi in corpore, et sine corpore nihil sit.
Adhuc, Addit Gregorius Nyssenus, quod ad hoc deducti sumus, quod dicamus cum Platone, quod anima sit substantia, et hoc aliquid, corpori regendo
<--- Page Split --->
accommodata, et quod separabilis sit a corpore : vel cum Aristotele dicamus, quod est endelechia sive perfectio corporis : et cogemur dicere, quod nullum esse habeat sine corpore.
Adhuc, Hoc maxime videtur sequi ex hoc quod dicit Aristoteles, ibidem : « Quoniam autem et corpus hujusmodi vitam erit habens, nec erit corpus anima : non enim est eorum quae in subjecto sunt, scilicet corpus : magis autem subjectum et materia est, scilicet corpus : necesse est animam substantiam esse sicut speciem corporis physici potentia vitam habentis. » Ex hoc accipitur, quod anima est substantia, sicut forma et sicut species corporis physici : et si est sicut species et forma talis corporis, est actus illius. Et quia omnis forma praedicatur in quale : tunc, ut dicit Gregorius Nyssenus, sequitur quod anima sit essentialis qualitas corporis. Et tunc de necessitate sequitur quod dictum est. Qualitas enim essentialis numquam est sine eo quod quale facit. Et sic oporteret, quod anima universaliter etiam hominis, numquam esset separabilis a corpore, nec haberet esse separatum.
Adhuc, Hoc magis sequitur ex hoc quod dicit Aristoteles inducendo simile sic : « Si autem est aliquid commune quod in omni anima oportet dicere : tunc erit utique actus primus corporis physici organici. Unde non oportet quaerere si unum est anima et corpus : sicut neque ceram et figuram sigilli quae est in cera, nec omnino uniuscujusque materiam et id cujus est materia. Ergo videtur, quod sicut figura sigilli se habet ad ceram, dans ei speciem et formam sigilli, sed non speciem et formam cerea : ita se habet anima ad corpus, ut dans ei speciem et formam animati et vivi, sed non dans ei formam et speciem corporis. » Et ex hoc iterum concluditur, quod anima extra corpus nullum habet esse.
Adhuc, Hoc maxime videtur sequi ex hoc quod infra dicit sic : « Si ali-
quod organorum, hoc est, instrumentorum physicum esset ut dolabra, erit quidem dolabrale esse substantiae ipsius, et anima haec est. Divisa autem substantia lac, scilicet quae confert ei dolabrale, utique dolabra non amplius erit, sed aut æquivoce. Nunc autem est dolabra, scilicet quamdiu habet talem formam. » Ex hoc expresse accipitur, quod anima non est substantia, nec aliquid, nisi quamdiu est in eo qui confert esse vivi et animati : et sic anima non remaneret post corpus ut substantia et hoc aliquid, nec esset post mortem, sed periret cum corpore, quod valde inconveniens est de anima rationali.
Ulterius quaeritur, Quomodo dicatur anima actus primus ? Cum actus primus sit sicut habitus : est enim sicut scientia, sicut ibidem dicit. Secundus autem est sicut considerare per scientiam. Et dicit, quod manifestum est, quod anima est sicut scientia. Et subjungit rationem dicens : « In eo enim quod est anima, et somnus et vigilantia est. Simile autem vigilantia est quidem ipsi considerationi : somnus autem dormienti et non operanti. » Et ex hoc concludit sic : « Prior igitur consideratione in eadem scientia. Unde et anima primus actus est corporis physici vitam habentis potentia : secundum hoc enim actus primus ordinatus est ad actum secundum tamquam ad perfectissimum : animatum autem perfectissimum est secundum esse in natura : ergo anima confert esse perfectissimum. » Et sic videtur magis similis ad actum secundum, quam ad actum primum : unumquodque enim debet definiri ab ultimo et optimo sui : quia hoc, ut Aristoteles ostendit in VII primæ philosophiæ, est constitutivum totius esse, et differentia convertibilis, respectu cujus omnia alia sunt in potentia.
Ulterius quaeritur, Quare dicit, Corporis physici ? Physicum enim in eo quod physicum est, forma physica perficitur : anima autem, sicut dicit Avicenna, elevata est supra formam physicam :
<--- Page Split --->
deberet ergo dici magis animati corporis quam physici.
Ulterius adhuc quaeritur, Quare dicit, Organici ? Quædam enim sunt animata, in quibus nulla distinctio est organorum, sicut spongia, et aureum vellus : ergo non generaliter animatum est organicum : et sic non deberet anima definiri per organicum.
Ulterius adhuc quaeritur de hoc quod dicit, Potentia vitam habentis : et quaeritur de qua potentia intelligitur? Sicut enim dicit Aristoteles in V primæ philosophiæ, potentia duplex est in genere, activa scilicet, et passiva. Potentia activa est, ut dicit ibidem, principium transmutationis in aliud secundum quod est aliud. Et hæc corpori convenire non potest : quia, sicut ibidem dicit, ubi illam dat definitionem, corpus in animato materia est : ergo potentiam activam habere non potest. Si autem intelligitur de potentia passiva, quæ sicut ibidem dicitur, principium transmutationis est ex alio secundum quod est aliud, tunc illa potentia nihil essentialium animæ est. Et cum definitio debeat dari per essentialia definitio, videtur quod anima per talem potentiam non debeat definiri.
Ulterius quaeritur de hoc quod dicit in fine postquam venatus est definitionem generaliter sic concludendo : « Universaliter quidem igitur est dictum quid sit anima. Substantia enim est secundum rationem : hoc autem est quod quid erat esse hujusmodi corporis. » Hoc enim non videtur convenire omnibus quæ sunt animæ : intellectus enim animæ est. Et ibidem dicit, quod intellectus nullius corporis actus est. Male ergo videtur esse data dicta definitio.
Si forte dicat aliquis, quod dicta definitio data est de tota anima, et non de partibus. In contrarium est quod ipse ibidem dicit sic : « Considerare autem oportet in partibus quod dictum est. Si enim esset oculus animal, anima utique ipsius esset visus : hæc autem substantia est oculi secundum rationem : oculus
autem est materia, quo scilicet visu deficiente, non est quidem oculus nisi æquivoce, sicut lapideus, vel depictus. » Et ex his concludit ganeraliter : « Simile namque habet sicut pars ad partem : sic et totus sensus ad totum corpus quod est sensitivum secundum quod hujusmodi est. » Si ergo intellectus est aliquid animæ, videtur quod secundum hanc rationem sit alicujus corporis actus : et sic anima rationalis et intellectualis non separantur a corpore, quod hæreticum est.
SOLUTIO. Dicendum, quod definitio Aristotelis inducta, dicit quid est anima secundum quod anima est forma et species et substantia animati corporis, in quo secundum totum et secundum partes operatur operationes vitæ, et non est data de anima secundum quod est in seipsa : propter quod etiam Philosophus dicit ibidem, ubi ponit istam definitionem, quod secundum partes secundum quas est actus corporis alicujus, extra quas non exercet opera vitæ, non est separabilis : quia si separaretur a corpore, et esset in se, secundum illas partes secundum quas actus est corporis, nullas haberet operationes vitæ, et sic non esset anima. Substantiale est enim animæ operationes vitæ facere. Unde Philosophus ibidem dicit sic : « Quod quidem igitur non sit separabilis anima a corpore : aut si separabilis, pars quædam ipsius apta nata est separari, non immanifestum est. Quarumdam enim partium actus est, secundum quas scilicet non contingit eam separari. At vero secundum quasdam nihil prohibet eam separari, propter id quod nullius sunt corpora actus. Ampliusque manifestum est hoc si sit corporis actus anima sicut natura navis. » Quod tractans Avicenna in VI de Naturalisbus, dicit, quod sicut nauta duplicem habet definitionem : unam secundum quam consideratur in seipso, secundum quam dicitur artifex arte regens navim : aliam secundum quam
<--- Page Split --->
operationes nauticas operatur instrumentis navis, artemone scilicet, malo, velo, remis : ita anima duplicem debet habere definitionem : unam secundum quod operatur opera vitæ in corpore et in organis ejus. Et secundum hoc defini tcr ab Aristotele secundum quod est endelechia sive perfectio corporis physici organici, potentia vitam habentis. Et intelligitur de completa potentia, quæ perfecte habet in se omnia, et in nullo deficit, quin ex his quæ in se habet, operetur opera vitæ. Illa enim est perfecta potentia sicut scientia, quæ tunc completa est, quando in nullo deficit eorum quæ exiguntur ad considerare secundum actum illius scientiæ.
Alia definitio est, quæ datur de anima secundum se, et secundum quod separabilis est a corpore, maxime secundum partem quæ nullius corporis est actus, hoc est, intellectivam, secundum quam partem opera vitæ operatur in seipsa. Secundum quod dicit Isaac in libro de Definitionibus, quod anima rationalis, substantia est in umbra intelligentiæ creata. Et hoc est quod dicit Dionysius dicens, quod supremum rationis attingit infimum intelligentiæ. Intelligere enim et scire, opera quædam vitæ sunt, sed secundum potentiam, quæ nullius corporis est actus. Potentia enim quæ alicujus corporis est actus, nihil recipit, et circa nihil operatur, nisi circa hoc quod est de harmonia illius corporis cujus actus est : sicut patet in visu, qui est actus oculi, qui nihil recipit et circa nihil operatur, nisi circa hoc quod est de harmonia perspicui aquei sive diaphani, ex quo componitur oculus : et hoc est lux et color. Et sic est de aure ad sonum et ad crepitum aeris in quo fundatur tympanum auris et auditus.
Ad 1. His ita prænotatis, dicendum est ad primum, quod Gregorius bene diceret, si anima in se considerata esset endelechia secundum essentiam. Hoc autem non est verum : non enim est endelechia nisi per animationem quam facit corpori
per opera vitæ. In se autem spiritus est incorporeus, semper vivens, ut dicit Plato.
Ad aliud dicendum, quod animam considerando secundum se, consentienus Platoni : considerando autem eam secundum formam animationis quam dat corpori, consentiemus Aristoteli.
Ad aliud jam patet solutio per idem. Et propter hoc anima quæ tantum est actus corporis, sicut vegetabilis in plantis, et sensibilis in brutis, quæ non sunt nisi species et actus corporis et qualitas essentialis, non separantur a corpore.
Eodem modo dicendum est ad sequens, quod hoc omnino est verum de anima quæ tantum est actus corporis, sed non de anima quæ est actus et motor corporis ut nauta navis. Hæc enim per substantiam et essentiam est extra corpus et distincta ab ipso, nec inest ei ut forma sive qualitas essentialis, sed inest ei ut influens ei potentias ad opera vitæ, sicut nauta instrumentis navalibus potentias influit ad opera nautica.
Ad aliud omni eodem modo dicendum est. Hoc enim non sequitur, nisi de illa quæ est actus corporis, et nihil amplius : sicut forma et figura dolabræ est actus et species dolabræ ad esse dolabræ.
Ad id quod ulterius quæritur, dicendum quod actus primus dicitur, quia confert esse animato secundum quod est animatum, et speciem, et rationem. Quod non facit secundus actus, sed indicat per effectum in opere, quod tale esse vivo collatum est : sicut considerare indicat, quod sciens facultatem habet ex scientia considerandi. Unde primus perfectior est in conferendo esse et speciem, licet secundus magis indicet facultatem.
Ad aliud ulterius dicendum, quod sicut dicit Plato, a datore formarum datur forma physica, quæ non elevatur super materiam, sed est in ipsa sicut in Euripo, hoc est, in ebullitione continua : nec operatur nisi per operationes materiae : et ideo dicitur physica. Et datur forma ad similitudinem datoris formarum, quæ
<--- Page Split --->
est intellectus activus formarum. Et haec forma quia est similitudo datoris formarum, elevata est super materiam, et vocatur anima. Et sicut dator formarum multa operatur, ita illa forma multum operatur. Nec dicitur physica, sed physici : quia scilicet est corporis ex physicis principiis constituti. Et dat Aristoteles exemplum, sicut forma et figura serra non sunt ferrum, sed ferri, quia in alia materia operationes serrae facere non posset.
d 8. Ad aliud ulterius dicendum, quod omne animatum corpus est organicum : sed, sicut dicit Aristoteles in eodem loco circa istam definitionem, in quibusdam sunt organa simplicia sive homogenia, sicut in plantis folium, et cortex : folium enim est ad cooperiendum fructus ab imbribus et caumatibus, cortex autem ad cooperiendum semen et humiditatem fructus, ut ad maturitatem et digestionem qua? pepansis dicitur, deducatur. Sicut etiam in spongia et aureo vellere quadam sunt partes, quibus perficitur motus dilatationis et constrictionis, et quibus sugitur nutrimentum. Et sicut planta habet radices ori in animalibus similes, ut dicit Aristoteles in II de Anima, ubi istam ponit definitionem.
1 9 . Ad aliud ulterius dicendum, quod intelligitur de potentia passiva sive receptiva : nec ponitur in definitione anima, ut essentialis anima? sit, sed quia ad potentiam qua? est in anima correlativa est. Et ideo, sicut dicit Porphyrius, necesse est in utrisque utrorumque rationibus uti. Et Commentator super secundum de Anima dicit, quod causa multitudinis in corpore organorum est multitudo potentiarum in anima operantium opera vita : sicut in arte propter multas operationes artis qua? uno instrumento perfici non possunt, requiritur multitudo instrumentorum, ut securis ad incidendum, dolabra ad dolandum, terebrum ad perforandum, et sic de aliis, scilicet ascia, runcia, et serra.
Ad 10 quod ulterius quaeritur, dicen-
dum quod bene data est definitio, et convenit omni anima qua? est actus corporis, et nihil habet nisi quod est actus corporis. Intellectus autem nullius corporis est actus : et propter hoc illi non convenit : et per consequens etiam substantia anima? rationalis non convenit. Quia impossibile est, quod a substantia qua? tantum est actus corporis, fluat potentia qua? nullius corporis est actus, cum potentia naturalis fluat de essentialibus substantia? illius cujus est potentia. Sed e' converso a substantia separata qua? motor est corporis, bene possunt fluere potentia conjunc? corpori. Et hujus ratio est : quia quidquid potest potentia inferior, potest superior excellenter, sed non e converso. Et hoc dicunt Dionysius, et Boetius, et generaliter verum est in potestativis.
Ad ultimum dicendum, quod intelluctus est aliquid anima?, qui est ad modum intellectus qui est dator formarum et separatus : et propter hoc ab eo fluit potentia qua? in actu separata est. Ita etiam dicunt sancti, quod ad imaginem et similitudinem ipsius est. Unde Gregorius Nyssenus : « Quis igitur digne non admirabitur nobilitatem hujus animalis, quod copulat in seipso mortalia immortalibus, et rationalia irrationalibus colligit, et fert in suiipsius natura omnis creationis imaginem? Propter quod et parvus mundus dictus est, qui tanta dignus factus est à Deo providentia, propter quem sunt omnia et qua? nunc sunt et qua? futura sunt, propter quem et Deus homo factus est, qui desinens in incorruptibilitatem et mortale suum effugiens, in coelis regnat. et secundum imaginem et secundum similitudinem Dei factus cum Christo conversatur : Dei filius enim omni principatui et potestati praesidet.. Quis dicere potest hujus animalis praeminentias ? Pelagus pertransit, coelum intrat contemplatione astrorum, et motum et intervalla dignoscit, terram et mare fructificat, feras et cete contemnit, omnem disciplinam et artem
<--- Page Split --->
et methodum dirigit, exsul per litteras quos vult alloquitur, nullo a corpore impeditur, prophetat futura, omnium dominatur, omnia possidet, omnibus voluptnatur, Angelis et Deo loquitur, creationi jubet, daemonibus praecipit, horum naturam perscrutatur, Deum investigat, domus et templum fit Dei: et cum haec omnia habet, a virtute et pietate proficit. » Et per haec omnia intendit, quod cum tanta dignitate et cum tantis muneribus naturae honora^us sit homo, quod consequenter naturale est homini, quod honorabiliorem quam alia animalia et incorruptibilem sortiatur animam: et ita anima ejus cum animabus animalium brutorum non debuit habere communem definitionem.
MEMBRI SECUNDI
ARTICULUS III.
De tertia definitione animae quam idem ponit Aristoteles 1.
DEINDE, Quæritur de alia definitione Aristotelis qui dicit, quod « anima est principium et causa hujusmodi vitæ, physici scilicet corporis organici. »
De hac enim dicit in II de Anima, quod est definitio ut principium demonstrationis propter quid, et est causa per quam demonstrative concluduntur prima et secunda definitio, haec scilicet, « Anima est endelechia physici corporis organici potentia vitam habentis : » et haec, « Anima est species et ratio physici et organici corporis potentia vitam habentis. »
Et dicit quod istae definitiones non di-
cunt nisi quid est anima, et non dicunt propter quid talis est substantia et species, et ideo imperfectæ sunt : quia per eas non contingit cognoscere causas accidentium per se et operationum quæ per se conveniunt animæ. Et de talibus definitionibus generaliter dicit in primo de Anima, quod facile manifestum est de eis, quod dialecticae sunt et vanæ omnes : quia per eas non cognoscitur perfecte quid est anima : cum per eas non cognoscantur per se accidentia, quæ maximam partem conferunt ad cognoscendum quod quid est. Dicit enim, quod sunt definitiones ut conclusiones, et non ut principium et causæ, quæ sunt medium in demonstratione.
Quod ut melius intelligatur, et definitio inveniatur quæ animæ rationali convenit, de qua principaliter intendimus, ponit exemplum ex libro XII Geometriæ Euclidis sumptum, ubi dicit Euclides, quod contingit protrahi tetragonum sive tetragonismum æquale altera parte longiori quadrangulo. Si quis ergo definiens dicat, quod tetragonum est quadratum æquale altera parte longiori quadrangulo, non dicit nisi quid est æqualitas, scilicet quod sunt duæ quantitates capacitatis æqualis: et non dicit causam propter quam est illa æqualitas inter duas quantitates. Si quis autem dicit, quod æqualitas tetragoni et quadranguli alia parte longioris, est mediae proportionis inventio inter quatuor quantitates ex quibus surgit tetragonum et altera parte longius quadrangulum, ille dicit causam propter quam æqualia sunt quadratum et altera parte longius quadrangulum. Tetragonum enim ab una simplici quantitate surgit, ut dicit in II Geometriæ, scilicet ex linea in seipsam ducta. Altera autem parte longius quadrangulum a tribus surgit quantitatibus: habet enim opposita latera æqualia: sed latera in angulis lon-
<--- Page Split --->
gioribus lateribus conjuncta habet inæqualia ad latera quæ conjungunt.
Quod ut perspicue videatur, ex quinto Geometriæ sumantur tres numeri continuæ proportionis, scilicet duodecim, sex, tria. Illi enim numeri sunt in proportione dupli ad invicem se habentes. Duodecim enim duplum est ad sex, et sex ad tria : et si voluero facere quadratum numerum sive tetragonum, secundum doctrinam Pythagoræ in II Arithmeticæ, medium proportionis numerum, scilicet sex ducam in seipsum sic dicendo, sexies sex, et perficio tetragonum qui est triginta sex ab una surgentem quantitate, habentem omnia latera æqualia. Et si voluero perficere quadrangulum quod tantumdem contineat, ducam extremos numeros in se invicem dicendo, ter duodecim, vel duodecies tria, et perficio quadrangulum altera parte longius : quia duodecim longius est quam tria : et tamen hoc omnino æquale est quadrato, quia ter duodccim sunt triginta sex, et duodecies tria iterum triginta sex. Et si quæratur, quæ causa est æqualitatis : patet, quod non est alia causa nisi mediæ proportionis inventio, hoc est, numeri, qui ita se habet ad majorem, sicut minor se habet ad ipsum : et ideo quando medius ducitur in seipsum, æqualis fit summa cum summa
quæ provenit ex hoc quod ducitur extremus in extremum.
Ita est de anima : si enim dixero, quod anima est actus physici corporis potentia vitam habentis, dixi quid est anima, et quod est talis substantia talis corporis et species et ratio. Si autem dixero, quod anima est principium et causa operum vitæ et per se accidentium in tali corpore, dixi causam propter quam anima est species et ratio et actus talis corporis quod habet potentiam vitæ secundum se et secundum partes : et tunc syllogizo primam definitionem ex secunda sic : Omne quod est principium et causa per se operum vitæ et accidentitium in physico organico corpore in toto et in partibus, est actus et ratio et species ipsius. Anima est per se principium et causa operum vitæ et accidentium in physico organico corpore secundum totum et secundum partes. Ergo est actus et ratio et species. Anima rationalis secundum quasdam partes suas nec principium, nec causa est corpori operum vitæ et accidentium per se sicut secundum intellectum agentem et adeptum. Ergo secundum illas nec est actus, nec ratio, nec species alicujus corporis, sed separata et separabilis ab ipso.
Et hic est intellectus definitionum Aristotelis.