QUÆSTIO XXXIX.

De ordinibus hierarchiarum.

Deinde, Quæritur de singulis hierarchiis in speciali.

Et quæruntur tria, scilicet primo de prima hierarchia. Secundo, de secunda. Tertio, de tertia.

MEMBRI PRIMI

ARTICULUS I.

De ordinibus in prima hierarchia positis, in speciali.

MEMBRUM I.

De prima hierarchia.

De prima hierarchia quæruntur quatuor.

Primo scilicet de ordinibus in ea positis in speciali.

De ordinibus quæruntur tria, quorum primum est de Seraphin.

Secundum, De Cherubin.

Tertium. De Thronis.

De Seraphin quæruntur duo, scilicet quid sit?

. Et secundo, Quid et quæ sint proprietates ejus ?

Secundo,De tribus ordinibus in communi.

ARTICULI PRIMI

Tertio, De sufficientia illorum ordinum.

PARTICULA I

Quarto, De hierarchia eorumdem trium ordinum.

ET QUÆSITUM PRIMUM.

Qui sit Seraphin 1 ?

Ad primum accipiantur verba Dionysii qui in Cælesti hierarchia sic dicit :

1 Cf. Opp. B. Alberti. Is Part. Summae de Creaturis, Tract. IV. Quæst. 37, Art. 1. Tom.

XXXIV nova editionis nostra.

<--- Page Split --->

« Sanctam Seraphin nominationem quæ « Hebræorum sunt, scientes, aut incen- « dentes manifestare aut calefacientes '.»

SED CONTRA HOC obiicitur sic :

rum dicit, quod ignis est subtilissimum corporum sphæræ : et ideo in terminis est altitudinis orbis. Et Avicenna dicit, quod undique tangit cameram cœli lunæ por totum orbis circumitum. Quæratur ergo, Quid sit respondens in istis Angelis illi proprietati ignis ?

SOLUTIO. Gregorius 3 dicit, et in libro II Sententiarum ponitur, distinct. IX, cap. Hæc nomina illis non propter se, quod quisque ordo illius rei censetur nomine, quam plenius accepit in numere.' Et sic Seraphin a proprietate ignis sunt Seraphin nominata : quia, sicut dicit Bernardus in sermone 19 Super Cantica, « Angelos qui Seraphin dicuntur, ipsa charitas Deus in se adeo traxit et absorbuit, atque in eumdem rapuit sanctæ affectionis ardorem, ut unus cum Deo esse spiritus videatur : instar profecto ignis, qui aerem quem inflammat, dum suum ei totum calorem imprimit, inducitque colorem, non ignitum, sed ignem fecisse cernitur. Amant itaque præcipue contemplari in Deo charitatem quæ numquam excidit. » Propter quod charitas supremum est in donis, a quo supremi Angeli denominantur.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod incensum et calefactum non dicunt nisi plenitudinem sufficientiae charitatis acceptæ, et non dicunt plenitudinem copiæ, qua quis potest refundere in alium quod accepit : cum perfectio hierarchiae sit in effusione illuminationum in alium : et hanc plenitudinem copiæ non habet ignitum, sed ignis. Unde ut notetur, quod ex abundantia charitatis possunt aliis influere abundanter, potius dicuntur calefacientes et incendentes, quam calefacti et incensi.

Ad ALIUD dicendum, quod istæ proprietates, luminosum scilicet, et calidum, dupliciter considerantur, scilicet in se, et secundum comparationem ad vitam quam faciunt : utrumque enim est unum

<--- Page Split --->

vivificum principium in naturis. In se considerata, luminosum dignius est utivo et calefactivo, sicut probatum est auctoritate Aristotelis et Basilii : sed in ordine ad vitam quam faciunt, calidum proximius est vitae, quam luminosum : quod patet per hoc, quod luminosum non facit vitam nisi per calidum, tam in naturalibus, quam in spiritualibus. In naturalibus enim cor, vel id quod loco cordis est, per calorem vivificum vivificat totum corpus. In spiritualibus autem vita gratiae et vita gloriae secundum complementum est in calore affectionis secundum charitatem, et in lumine intelligentiae non est nisi secundum dispositionem.

Ad alud dicendum, quod calidum quod descendit ad infernum, est calidum fumosum terreum : hoc enim ustivum est, et consumplivum, et exsiccativum. Calidum autem cœeleste, ut dicit Aristoteles in libro XVI de Animalibus, vivificativum et formativum est. Et secundum hoc illud nobilius est luminosum : et secundum hanc proprietatem ab ipso calido denominantur Seraphin.

dicendum quod non consumit humorem, nisi in se trahendo et sibi assimilando : unde per se attrahit, et per accidens consumit. Et sic est in calore divino. quod per se attrahit et absorbet, ut dicit Bernardus in auctoritate praeinducta : et in hoc calor ignis similis est calori divino. In hoc autem, quod per accidens sibi convenit consumere humorem, non habet similitudinem : sed potius sicut calor vivificus in homine propellit et dilatat humidum vivificum per omnia membra, ita calor divinus, postquam fortiter incaluerit, humorem pietatis et rorem devotionis et gratiae propellit et dilatat per omnia quae sunt Angeli.

Ad ultimum dicendum, quod subtilitati in Angelis respondet subtilitas essentiae, quae major est in Seraphin, quam in aliis : luminositati respondet perspicacitas intelligentiae : levitati quae in terminis est, nihil habens deprimentis naturae, respondet gradus ordinis, quo immediate locantur sub Deo, ut dicit Bernardus in praeinducta auctoritate.

Ad alud dicendum, quod siccitas qualitas est mortificativa, et nihil commune habet cum vita : et ideo nihil est in Angelis respondens siccitati, Sed potius sicut calidum cœeli secundum Aristotelem operatur in humido vivifico, quod est principium vitae, subtiliando ipsum et vivificando et formando : ita calidum divinum operatur in humido pietatis et devotionis ad actum vitae gratiae et gloriae : quem actum suscipere non potest destitutus humido pietatis et devotionis. Et quod dicitur, Deuter. iv, 24 : Dominus Deus tuus ignis consumens est, Glossa dicit, quod est consumens omnem malitiam, non humorem pietatis et devotionis.

Et quod Aristoteles dicit, quod consumit humorem, et inducit siccitatem,

ARTICULI PRIMI

PARTICULA I.

ET QUÆSITUM SECUNDUM.

Quæ sint proprietates Seraphin, et penes quid accipiantur 4 ?

Secundo quaeritur, Quae sint proprietates Seraphin, et penes quid accipiantur?

Sedecim enim enumerat Dionysius,

<--- Page Split --->

in Ccelesti hierarchia sic dicens : « Seraphin manifestativo deiformium suarum habitudinum nomine declarantur. Mobile enim semper eorum circa divina, et incessabile, et calidum, et acutum, et superfervidum attente et forsitan intime et inflexibilis semper motionis, et suppositorum reductive et active exemplativum, tamquam recalificans illa et resuscitans in similem caliditatem, et igneum cœelitus, et holocauste purgativum, et incircumvelatum, et inextinguibile, habentemque se sic semper luciformem et illuminativam proprietatem omnis tenebrose obscuritatis persecutricem et manifestatricem, Seraphin manifestatio et nominatio docet 1. »

Et accipit Dionysius istas proprietates ex duobus, scilicet ex accipiendo illuminationem amoris a Deo, et ex communicando eam in inferioribus. Si primo modo : tunc aut est ex parte forme moventis amantem ad amatum, aut in amatum. Si ad amatum : tunc est calidum, quod est tertia proprietas. Si in amatum : aut simpliciter in ipsum, aut penetrando partes et conditiones amati propter quas amatur. Si primo modo : tunc est acutum, quod est quarta proprietas. Si secundo modo : tunc est superfervidum quod est quinta. Et ista duo accipiuntur ex parte moventis amoris. Ex parte autem mobilis per amorem, si accipiatur ex parte intellectus qui cum affectu movetur : tunc est illa quam dicit, Intentes sive attentes. Si autem accipitur ex parte affectus moti per amorem : tunc est illa quam dicit, Intimes, quae est septima : amor enim intimus affectus est voluntatis amantis. Si autem accipiuntur secundum motum quo movetur amans ad amatum : aut accipiuntur in aptitudine ad motum, aut in motu ipso. Si primo modo : tunc est mobile, quod est prima proprietas. Si autem in motu ipso : aut secundum se, aut in continuitate motus. Si secundum se : tunc est

incessabile, quod est secunda proprietas. Si in continuitate motus : tunc est illa quae dicit, Inflexibilis semper motionis, quae est octava proprietas. Et ista octo accipiuntur secundum illuminationem acceptam ad amandum eum qui fons est illuminationis.

Ex parte communicationis qua ista communicant aliis subditis, accipiuntur alia octo. Illuminatio enim accepta in subjecto Angelo : aut consideratur secundum id quod est, sive secundum substantiam, aut secundum effectum quem facit in ipso. Si primo modo : sic est illa quae dicitur, Igneum caelitus, quae est duodecima proprietas. Si consideratur secundum proprietatem in lumine quam habet ipsa illuminatio infusa inferiori Angelo : tunc est illa quae dicitur, Incircumvelatum, quae est decima quarta. Si autem consideratur secundum proprietatem in calore : tunc est illa quae dicitur, Inexstinguibile, quae est decima quinta. Si autem consideratur ex parte effectus quem facit in eo qui illuminatur : aut consideratur secundum complementum effectus, aut secundum dispositionem ad illud complementum. Si primo modo : tunc est illa quae dicitur, Exemplativum, quae est nona proprietas : quia completo effectu illuminationis, illuminatus efficitur exemplum illuminatoris. Si autem est secundum dispositionem ad id : aut illa dispositio est secundum lucem, aut secundum calorem. Si est secundum lucem : tunc est illa quam dicit, Habentemque se sic semper luciformem et illuminativam proprietatem, omnis tenebrose obscuritatis persecutricem et manifestatricem, quae est decima sexta proprietas. Si autem est dispositio secundum calorem : aut est secundum terminum a quo purgat calor : et sic est illa quam dicit, Holocauste purgativum, quae est decima tertia. Si autem est in dispositione secundum terminum ad quem movet calor : aut est in disposi-

<--- Page Split --->

tione simpliciter, aut est in dispositione ultimata. Si primo modo : tunc est illa quae dicitur, Recalificans, quae est decima proprietas. Si secundo modo : tunc est illa quae dicitur, Resuscitans in similem caliditatem, quae est undecima proprietas.

Objicitur tamen contra proprietates inductas :

inesse et non inesse : et hoc est contra Porphyrium qui dicit, « Proprium soli et omni et semper convenit. »

<--- Page Split --->

secundum excellentissimam castitatem omnibus deiformissimis viriutibus supercollocatas. »

SOLUTIO. Dicendum ad primum, quod moveri circa amatum altissimorum est Angelorum : et hoc est idem quod in praecedentibus dictum est, chorum ducere : quia quamvis sint altissimi in hierarchiis Angelorum, tamen adhuc habent quo moventur altius in ipsa summa monarchia divina, quæ thearchia dicitur a Dionysio, quod est divinus principatus.

Ad ALIUD dicendum, quod neutrum superfluit : quia calidum dicit motivum amoris in amantem, superfervidum autem dicit fervorem charitatis secundum omnes proprietates amabilis.

Ad ALIUD dicendum, quod habitudines illae a quibus propria accipiuntur, non dicuntur essentiales, ita quod sint ipsa essentia : quia si essent ipsa essentia, non essent habitudines : sed dicuntur a Commentatore essentiales, quia date sunt cum essentia per habitus concreatos, et naturales potentias, et non sunt acquisitæ per assuetudinem et doctrinam quemadmodum in nobis.

Ad ALIUD dicendum, quod licet acutum æquivoce sit in illis quæ prædieta sunt, tamen acutum accipitur hic in speciali significatione, scilicet in affectu : quia sicut in ingeniis dicitur acutum, quod subtiliter penetrat rationes intelligibilium, ita amor dicitur acutus, quia subtiliter penetrat omnes rationes amabilis propter quas amabile est.

Ad ALIUD dicendum, quod per hoc quod dicit, Forsitan, nullam innuit dubitationem : sed innuit, quod amatum in intimis suis uno modo potest attingi, et alio modo non : secundum enim quod infinitum est, non penetratur ab aliqua creatura : sed secundum quod amor consideratur in amante, penetrat ad intima

secundum sui possibilitatem et facultatem.

Ad ALIUD dicendum, quod inflexibile per fervorem amoris dicitur : propter fervorem enim non sinit se flecti ab amato. Mobile dicitur propter ipsum amorem: incessabile autem per continui amoris fluxum, quia quiescere amorem a motu circa amatum, est languere amorem, et fastidire amatum : quod in Seraphin accidere non potest.

Ad ALIUD dicendum, quod superiores re-uscitant inferiores in similem caliditatem, non per æquiparantiam, sed per imitationem : et ideo non mutantur inferiores ordines ad superiores, nec illi de hierarchiis inferioribus efficiuntur de hierarchia superiori.

Ad ALIUD dicendum, quod omnibus hierarchiis convenit purgari, illuminari, et perfici, non a vitio sive contumelia, sed a dissimilitudinis habitu, ut dicit Dionysius, hoc est, ab habituali privatione perceptæ illuminationis ab illuminatore : hac enim habitualiter privatus est antequam participet eam.

Ad ALIUD dicendum, quod incircumvelatum dicitur duobus modis. Uno modo per privationem veri quod est speculum et ænigma : et sic omnes beati Angeli circumvelate vident. Alio modo dicitur incircumvelatum per seipsum, et non in alio objectum : et sic sola suprema hierarchia incircumvelate videt. Med'a autem hierarchia lumen divinum videt in angelico fulgens lumine. Infima vero videt lumen divinum in symbolis et speciebus proportionalis intellectui humano, sicut in quaestione de divisione hierarchiae dictum est.

Ad ALIUD dicendum, quod inexstinguibile ideo dicitur, quod effectus ejus circa illuminatum non occidit : et sic non supponitur in igneo coelitus. Ignem un enim coelitus licet in se inexstinguibile sit, tamen saepe caret effectu propter defectum ejus quod ignit.

Ad ALIUD dicendum, quod sicut dicit Dionysius, omnia quae sunt inferiorum,

<--- Page Split --->

conveniunt superioribus excellenter et eminenter: et cum tres sint species ignis, ut dicit Aristoteles in Topicis, carbo, flamma, et lux: carbo in materia terrena in qua micat ignis, flamma in fumosa materia accensa, lux in specie propria : patet, quod luciformem habere et illuminativam proprietatem, primo et per se convenit igni, et Seraphin qui ab igne denominantur. Cherubin autem non convenit primo, sed secundario, in quo est lucens secundum determinatam materiam lucentis ab illo quod primo illuminat ipsum.

Ad 12. Ad aliud dicendum sicut paulo ante dictum est, quod tenebræ sive tenebrosa obscuritas, non dicitur hic de aliqua tenebra materiali, sed ipsa habitualis privatio luminis est, quod percipit illuminatus ab illuminatore antequam habeat illud per theophaniam a Deo fonte luminis per illuminatorem in illuminatum descendenlem : hæc enim obscuritas sine inquisitione potest esse in quolibet Angelo.

Ad 13. Ad ultimum dicendum, quod persequi tenebras, est pellere talem ignorantiam sive habitum dissimilitudinis. Manifestare autem est forma luminis informare, et exemplum primi illuminatoris efficere.

ARTICULI PRIMI

PARTICULA II

ET QUÆSITUM PRIMUM.

De Cherubin quid sit 1 ?

Deinde quaeritur de Cherubin. Et

quaeruntur duo, scilicet quid sit, et quaerit proprietates ejus.

Ad PRIMUM sumantur verba Dionysii 2, ubi sic dicit : « Cherubin nominatio ma- « nifestat multitudinem scientiæ, aut « fusionem sapientiæ. »

<--- Page Split --->

drachmis sic dicit : « Cherubin plenitudo scientiae dicitur : quia illa sublimiora agmina idcirco Cherubin vocata sunt, quia tanto perfectiori scientia plena sunt, quanto claritatem Dei vicinius contemplantur, ut secundum creaturae modum eo plene omnia sciunt, quo visioni conditoris per meritum dignitatis appropinquant '. » Ex hoc accipitur, quod illi qui plus propinquant, plus habent plenitudinem scientiae : sed Seraphin inter omnes plus appropinquant : ergo plus habent plenitudinem scientiae : plus ergo debent denominari a plenitudine scientiae, quam Cherubin.

1 contra.

nitudinem veritatis, et thesauros sapientiæ et scientiæ. Hoc enim non videtur convenire alicui creato, sed Deo tantum : quia sicut solus Deus est omnipotens, ita solus Deus est omnisciens : videtur ergo, quod hæc non conveniant Angelis qui dicuntur Cherubin.

SOLUTIO. Dicendum, quod Cherubin solutio, denominantur in accipiendo illuminationem a plenitudine scientiae. In communicando autem eamdem inferioribus, denominantur a fusione sapientiæ quam largissime fundunt in inferiora. Et hæc est causa, quod Dionysius in interpretatione nominis Cherubin, utrumque istorum ponit, et plenitudinem scientiæ, et fusionem sapientiæ.

Ad primum dicendum, quod licet ad 1. scientia a qua denominatur Cherubin, una sit unitate medii, quod est verbum per quod scitur : quod est principium et medium et finis hujus scientiæ, principium a quo emanat, medium quod sicut speculum æternitatis omnia continet in se, eo quod in ipso omnia sunt exemplaria et rationes, finis in quem referuntur illuminationes secundum omnia cognita Angelorum : tamen hæc scientia virtute valde multa est, et in multitudine magna consistit secundum cognita quæ noscuntur in illo uno, sicut patet in auctoritatibus Gregorii et Bernardi inductis : et hoc notans Dionysius dicit de multitudine scientiæ.

Ad aliud dicendum, quod Cherubin ad 2. non habent discursivam sapientiam,

<--- Page Split --->

propter hoc quod multorum est scientia ipsorum : multa enim accipere in uno, non est discursiva scientia, sed simplex : sed multa accipere in multis et per multa, est discursiva scientia.

Ad 4. AD ALIUD dicendum, quod Augustinus dicit, quod Philosophi Stoici sic diviserunt sapientiam et scientiam, quod scientia sit de humanis, et sapientia de divinis : quia illi non consideraverunt nisi comparationem scientiae ad scibile per principia immediata scibilis acceptae. Hic autem dicitur scientia perfectio intellectus acepta per illuminationes divinas : et illa est bene de divinis, quia est aliquid sapientiae : sicut etiam dicit Philosophus in primo primae philosophiae, quod scientia illa cujus finis est sciendi gratia in seipsa, hoc est, quam volumus scire propter scipsam ad nihil aliud referendo, et quae est per altissima et difficilia homini scire, vocatur sapientia. Et illa est a qua denominatur Cherubin, et claudit in se rationem sapientiae et intellectus et prudentiae et artis, secundum quod Aristoteles in VI Ethicorum dicit esse quinque virtutes intellectuales, scilicet sapientiam, intellectum, scientiam, prudentiam, et artem.

Ad 4. AD ALIUD dicendum, quod Seraphin plusquam Cherubin habent plenitudinem scientiae, secundum quod superiores inferiorum dona habent excellenter et eminenter. Sed Cherubin habent plenitudinem scientiae, secundum quod hoc donum constituit in gradu dignitatis, qui est gradus secundus, sicut scientia est secunda in donis ubi primum gradum habet charitas, praecipue illa scientia quae in se habet rationem sapientiae et intellectus, ut dictum est.

Ad 5. AD ALIUD dicendum, quod Cherubin prae omnibus habent thesaurum sapientiae et scientiae, secundum quod sapientia et scientia est donum constituens in gradu dignitatis, ut dictum est. Nullus enim alius ordo denominatur a sapientia et scientia, nisi Cherubin. In omnibus enim denominatio fit ab ultimo, quod

est actus respectu omnium praecedentium, quae ut potentiae quaedam ordinantur ad ipsum. Sicut enim in Seraphin ignis et charitas est ultimum, a quo fit denominatio : ita in Cherubin ultimum est plenitudo scientiae, a quo denominationem fieri convenit.

Ad ID quod contra objicitur, dicenAd cbiect dum quod latera civitatis aequalia sunt per quadrum virtutis : et quantum quisque cognoscit, tantum diligit, et tantum comprehendit, et tantum operatur. Sed haec scientia comprehensionis est : nos autem hic loquimur de scientia illuminationis, quae secundum sui dignitatem constituit in gradu secundo, ut patet per praedicta : unde de Glossa illa non intelligitur Glossa inducta.

Ad ALIUD dicendum, quod haec quaeAdobig stio solvitur in verbis Gregorii, ubi dicitur, quod secundum creaturae modum altius contemplantur. Unde est plenitudo simpliciter, et haec soli Deo convenit. Et est plenitudo secundum analogiam capacitatis intelligentiae creatae, et haec convenit Angelis et animabus sanctis.

Ad ALIUD dicendum, quod scientia duAd obic pliciter dicitur esse ex parte, et dupliciter perfecta : scilicet ex parte scientis, et ex parte ipsius scientiae. Ex parte scientis quando intellectu non perfecte illuminato sed obumbrato intelligit : et sic omnis scientia humana dum in carne vivit, imperfecta est. Sapient. ix, 13 : Corpus quod corrumpitur aggravat animam, et terrena inhabitatio deprimit sensum multa cogitantem. Et ibidem, y. 14 : Cogitationes mortalium timidae, et incerta providentiae nostrae. Et haec imperfectio evacuabitur, quando videbimus Deum facie ad faciem. Ex parte autem scientiae dicitur scientia imperfecta duobus modis : scilicet ex parte medii, et ex parte ipsius scientiae secundum se. Ex parte medii, sicut scientia per speculum et aenigma imperfecta est, qualis est cognitio via : et haec evacuabitur quando videbimus per speciem, et

<--- Page Split --->

illa est de qua loquitur Apostolus, I ad Corinth. xiii, 8 et seq.

Ex parte ipsius scientiae omnis scientia est imperfecta, quam propter aliquid aliud volumus quam propter seipsam : et sic omnes scientiae mechanicae imperfectae sunt, et similiter omnes scientiae morales : quia illas non quaerimus nisi propter opus. Et etiam scientiae theoriae quae non omnino liberae sunt, sed obligatae ad materiam, quae multipliciter ancilla est, ut dicit Aristoteles in I prime philoso phiae, sicut scientiae naturales et disciplinales, quas non quaerimus nisi ad perfectionem intellectus nostri, qui est cum continuo et tempore. Unde multipliciter talis scientia, humana scilicet, ancilla est, ut dicit Aristoteles. Sola autem scientia divina est, quae de subjecto libero est, et ex qua sicut ex lumine sunt omnes scientiae, et ad quam sicut ad finem. De qua etiam dicit Aristoteles in primo prime philosophiae, quod omnes aliae particulares scientiae sunt ad quaedam : potior autem nulla est quam scientia divina. Et haec sola attingit plenitudinem sive perfectionem rationis scientiae et sapientiae : cum omnis alia scientia aliquo modo vacua sit a perfectione sive plenitudine talis rationis. Et haec est, a qua denominatur Cherubin, et constituitur in secundo gradu dignitatis angelicae prime hierarchiae : sicut donum talis scientiae secundum est in donis in ordine dignitatis donorum.

ARTICULI PRIMI

PARTICULA II

ET QUÆSITUM SECUNDUM.

Quæ sint proprietates Cherubin '?

Secundo quaeritur, Quae sint proprietates Cherubin ?

Quas enumerat Dionysius in libro de Calesti hierarchia, sic dicens : « Ipsa « vero Cherubin nominatio manifestat « cognoscibile eorum, et deividum, et « altissimae luminum dationis accepti- « vum, et contemplativum in prima « operatrice virtute, divinae pulchritudi- « nis et sapientificae traditionis repletum, « et communicativum copiosa ad se- « cunda fusioni donatae sapientiae 2. »

Objicitur autem de proprietatibus illis.

<--- Page Split --->

quasi tota in totis congregans. Unde videtur, quod ista proprietas potius sit Seraphin, quam Cherubin : amoris enim est converti in bonum et pulchrum.

Si forte dicatur, quod cum dicitur sedere super Cherubin, super ponitur pro ultra, quasi sedere Dominus dicatur in altiori gradu dignitatis, quam sit Cherubin. Tunc potius diceretur sedere super Seraphin : quia per hoc notatur, quod omnes virtutes angelicas transcendit.

SOLUTIO. Dicendum, quod proprietates tactae a Dionysio accipiuntur secundum

<--- Page Split --->

quod sunt proprietates scientiae plenae et perfectae. Ad hoc autem, quod scientia plena et perfecta sit, tria exiguntur, scilicet perspicacitas et subtilitas cognoscentis sive scientis. Et quod cognoscibile sive cognitum sit altissimum et admirabilissimum, sicut accipitur ab Aristotele in prima propositione libri de Anima ubi dicit : « Bonorum honorabilium notitiam opinantes, magis autem alteram altera ex hoc, quod meliorum et honorabiliorum sit. » Tertium est, quod medium sit proprium et efficax ad scientiam faciendam : quia aliter nisi esset proprium, id quod sciretur per ipsum, non sciretur in propria natura, sed in universali et in potentia : quod scire est imperfectum, ut dicit Aristoteles in II Priorum. Unde penes perspicacitatem cognoscentis accipitur proprietas prima, quae est cognoscibile eorum. Penes altitudinem et admirabilitatem cogniti in se considerati, accipitur proprietas secunda, quae est deividum. Si autem idem cognitum consideretur in ordine scitorum : tunc est illa quam vocat, Sapientificae traditionis repletum, quam sexto loco enumerat Dionysius. Si autem accipitur ex parte medií, et accipitur ex parte medií sub quo cognoscitivus efficitur intellectus, quod est lumen theophanie, elevans intellectum ad divinorum cognitionem : tunc est illa proprietas quam tertiam ponit Dionysius, quae est altissime luminum dationis acceptivum. Si autem accipitur penes medium in quo cognoscuntur cognita : cum illud medium tripliciter comparetur ad cognitum, scilicet ut efficiens, et ut formale, et ut finale. Si in ratione efficientis accipitur : tunc est illa quam ponit quartam, scilicet contemplativum in prima operatrice virtute. Si autem accipitur in comparatione formae : tunc est quinta, scilicet divinae pulchritudinis repletum : sic enim dicitur a Boetio :

Mundum mente gerens pulchrum pulcherrimus [ipse.

Et sicut dicit Augustinus, generator est speciei : quia in ipso species omnium fulgent per rationes ideales. Si autem accipitur per comparationem causae finalis, secundum quod disponuntur inferiora ad ipsum per illuminationem acceptam : tunc est illa quam ponit sextam, haec scilicet, Sapientificae traditionis repletum : sapientifica enim traditio omnia ordinat in suum principium, quod est Alpha et Omega, principium et finis. Et istae sex proprietates accipiuntur penes illuminationem acceptam a Deo secundum quod accepta est. Sed quia uniuscujusque ordinis est illuminationem acceptam transfundere in alium et communicare sibi quod accipit, penes hoc accipitur septima quae est communicativum copiosa ad secunda fusioni donatae sapientiae.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod cognoscibile Dionysii dicit cognoscitivum : eo quod perspicacitate intelligentiae aptum est cognoscere divina. Sed quia hoc ab alio habet, hoc est, a Deo, potius ponit hoc in aptitudine passiva quam activa : πάθειν enim Graece est recipere Latine.

Ad ALIUD dicendum, quod proprietas ab aptitudine accepta, secundum quod aptitudo dicit potentiam per habitum completam, sumitur a perfecto secundum formam, licet non sumatur a completo secundum agere.

Ad ALIUD dicendum, quod licet omnes quantum ad objectum beatitudinis immediate videant Deum, et sint deividi, tamen ex speciali theophania et illuminatione in ordine et gradu ponente hierarchias, specialiter et proprie dicuntur Cherubin deividi.

Ad ALIUD dicendum, quod altissimae dicitur quantum ad modum acceptionis illius illuminationis specialis, quae post incendium charitatis ponit in gradu et ordine hierarchiae : illam enim nullus accipit nisi Cherubin secundum æqualtatem altitudinis dignitatis.

Ad ALIUD dicendum, quod in prima

<--- Page Split --->

operatrice virtute contingit contemplari dupliciter, communiter scilicet, et proprie. Communiter visione matutina, quae convenit omnibus Angelis ex conversione ad Verbum. Proprie, quando hoc convenit ex speciali illuminatione quae Angelum ponit in gradu et in ordine hierarchiae : et sic convenit Cherubin, ut dictum est : hanc enim habent specialiter super communem conversionem ad Aerbum.

Ad 6. Ad aliud jam patet solutio : deividum enim dicit illuminationem ad id in quo videtur sicut in causa et in objecto. Videre autem in prima operatice virtute, distinctam visionem dicit effectuum secundum quod a causa exeunt.

Ad 7. Ad aliud dicendum, quod pulchrum sive pulchritudo dicit relationem universorum ad formam exemplarem idealem, in qua primo omnia fuerunt lux in prima causa, ut dicitur, Joan. i, 4. Et sic pulchrum determinatur per illuminationem sapientiæ et scientiæ. Bonum autem quod amoris est objectum, omnium dicit congregationem ad finem : et sic congregare tota in totis, est amoris, et Seraphin. Priori autem modo congregare tota in totis per specialem illuminationem, convenit Cherubin.

Ad 8. Ad aliud dicendum, quod sapientifica traditio magis respicit ordinem pulchrorum et bonorum, quia sapientis est ordinare. Pulchritudo autem magis respicit lucem formæ exemplaris, qua cuncta pulchra et venusta efficiuntur. Et sic quamvis subjecto idem sint divina pulchritudo et sapientifica traditio, tamen differunt ratione.

Ad 9. Ad aliud dicendum, quod verum est dictum Aristotelis, et jam patuit. Sed contemplari ordinem talem contingit dupliciter, scilicet in se : et hoc non facit nisi visione matutina in Verbo sive sapientia divina : et per illuminationem specialem ad hoc data : et sic convenit Cherubin specialiter et proprie.

Ad 10. Ad aliud solvendum est per dictum Gregorii in Homilia de centum ovibus

et decem drachmis, ubi dicit : « Cum in Thronis Deus sedeat, tamen per Psalmistam dicitur, Psal. lxxix, 2 : Qui sedes super Cherubim, etc., quia videlicet cum in ipsis distinctionibus agminum Cherubin Thronis junguntur, sedere etiam super Cherubin Deus ex vicini agminis æqualitate perhibetur. Sic quippe in illa summa civitate specialia quædam singulorum sunt, ut tamen sint communia omnium : ut quod in se quisque ex parte habet, hoc in altero totum possideat. Sed idcirco uno eodemque vocabulo communiter non censentur, ut ille ordo vocari privato uniuscujusque rei nomine debeat, qui hanc in numere plenius accepit. »

Si autem objicitur, quod secundum hæc Gregorii dicta deberet dici sedere super Seraphin, sicut sedere super Cherubin, et super quemlibet aliorum ordinum. Dicendum, quod ab illuminatione scientiæ vel sapientiæ dicitur Cherubin. Et quia Deus per theophaniam sive illuminationem sapientiæ et scientiæ omnes Angelos illuminat, et quiescit in eis ut illuminator : quo lumine purgat eos et perficit, ut dicit Dionysius, propter hoc specialiter super Cherubin sedere dicitur, quia Cherubin ab illuminatione denominantur. Et Daniel. m, 33, dicitur sedere super alas Cherubin : quia, sicut dicit Dionysius, alæ significant altivolum in divinas contemplationes : sicut et oculosum signat multividum in divinis. Hoc tamen non oportuit assignari inter propria : quia sicut dictum est, aliquo modo commune est omnibus : omnibus enim beatis insidet Deus per illapsum talis contemplationis, quamvis hoc appropriate speciali ratione Cherubin videatur convenire.

Ad aliud dicendum, quod super hic non ponitur pro ultra, sicut bene probat objectio : sed in speciali ratione per appropriationem ponitur, sicut dictum est : plenitudini enim sapientiæ appropriatur descensus in omnes alios quos. Deus illuminat, ut dictum est.

<--- Page Split --->

Ad 12. Ad ultimum dicendum, quod dispositio templi sive tabernaculi, figura est dispositionis cœelestis patriae : ut significetur, quod omnis distributio Ecclesiasticae hierarchiae a plenitudine sapientiae hierarchiae cœelestis descendit, et illam in figura quadam demonstrat. Propter hoc imagines Cherubin, quae sunt imagines plenitudinis sapientiae, fieri fecit in templo : ut in omni dispositione sacram militantem significet Ecclesiam, sicut hierarchia Ecclesiastica descendit a cœelesti.

ARTICULI PRIMI

PARTICULA III

E T QUESITUM PRIMUM

De Thronis, quid sint ?

Tertio, Quæritur de Thronis, et quæruntur duo.

Primo, Quid sunt Throni ?

Secundo, Quae sint proprietates Thronorum ?

Ad PRIMUM accipiantur verba Gregorii qui sic dicit in homilia praeinducta : « Throni illa agmina vocata sunt, quibus ad exercendum judicia semper Deus omnipotens praesidet 2. »

secundum conversionem in Deum, non videtur judicare convenire Thronis, qui sunt in prima hierarchia.

<--- Page Split --->

divina eligit residere majestas. Quod si sessio significat magisterium : puto illum qui sic dicit, Matth. xxiii, 9 : Magister vester unus est, Christus, scilicet Dei sapientiam Christum : cum alios quidem ubique attingat propter suam munditiam 1, specialius tamen istos atque principalius tamquam propriam sedem sua illustrare præsentia, et inde tamquam de solemni auditorio docere Angelum, docere hominem scientiam. Inde Angelis divinorum notitia judiciorum, inde consiliorum Archangelis : ibi Virtutes audiunt quomodo, quando, et ubi, et qualia proferant signa. Ibi denique universi sive sint Potestates sive Principatus, sive Dominationes discunt profecto quid ex officio debeant, quid ex dignitate præsumant, et (quod præcipue cautum est omnibus) accepta potestate ad propriam voluntatem seu gloriam non abuti.» Ex hac auctoritate quatuor eliciuntur conclusiones : quarum prima est, quod Throni dicuntur a dignitate et ornatu regali, et non a judicio : quod est contra Gregorium. Secunda est, quod Throni dicuntur ab auctoritate magisterii : .quod duobus modis videtur esse inconveniens, Primo : quia magisterium plus convenit plenitudini scientiæ, quam Thronis : et ita deberet magis attribui Cherubin, quam Thronis. Secundo : quia magisterium dicit actum conversionis super inferiora. Ordines autem primea hierarchiæ accipiuntur secundum conversionis actum in Deum. Tertia conclusio est, quod secundum dictum Bernardi, omnes ordines videntur ex æquo ordinari ad Thronos : quod videtur inconveniens : quia sic cessaret ratio infimæ et mediæ hierarchiæ : ultima enim per media, et media per prima ordinantur in Deum. Quarta conclusio est, quod si de Thronis Deus docet hominem scientiam, ut dicit Bernardus, Thronorum conversio est super hominem : et cum hoc proprium sit ultimæ

hierarchiæ, videntur Throni poni debere in ultima hierarchia et non in prima.

Solutio. Dicendum, quod duplex est solutio. actus Throni a quo definiri habet et determinari, secundum quod Thronus proprie, hoc est, in propria significatione accipitur. Et tertius est etiam, secundum quod sumitur communiter pro sede cujuscumque regentis sive secundum justitiam, sive secundum doctrinam sapientiae. Primus actus est, quod receptivus sit quietissimæ sessionis, et immaterialissimæ, et tranquillissimæ. Et ab hoc determinantur a beato Dionysio in libro de Cælesti hierarchia, et a beato Bernardo in auctoritate præindusta de libro V de Consideratione ad Eugenium Papam. « Sic enim accipere thearchicum et di-

<--- Page Split --->

vinum superadventum et divinam inesssionem, ut dicit Dionysius, proprium officium Thronorum est. »

Secundus autem actus, qui convenit Thronis non secundum quod Throni sunt, sed secundum quod Throni referuntur ad auctoritatem sedentis in eis, est judicare. Et ab illo determinantur a beato Gregorio in auctoritate praeiuducta. Et hoc est quod dicitur in Psalmo ix, 5 : Sed isti super Thronum, qui judicas justitiam. Et hoc tangitur, Sapient. xii, 18 : Tu autem dominator virtutis, cum tranquillitate judicas, et cum magna reverentia disponis nos.

Secundum autem quod Thronus accipitur communiter, dicitur Thronus non tantum regis regnantis in justitia, sed dicitur etiam regentis in sapientia : sic actus Throni qui convenit ei ex relatione Throni ad sedentem in eo, est docere hominem et Angelum. Et ab illo actu determinatur a beato Bernardo in sermone 19 super Cantica in auctoritate praeiuducta.

Et his notatis, facile est respondere ad objecta.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod beatus Gregorius ibi determinat Thronos ab actu secundo, et non primo : et ille est qui convenit Thronis non in se, sed relatis ad auctoritatem sedentis in eis.

Ad ALIUD dicendum, quod judicium dupliciter attenditur, scilicet secundum quod est a judice sedente in throno : et secundum hoc ratio judicii et illuminatio non accipitur nisi secundum actum conversionis in Deum. Et hoc modo convenit Thronis qui sunt de prima hierarchia. Sumitur etiam secundum quod est judicatorum dispositio : et sic non convenit Thronis, nisi eo modo quo prima hierarchia operatur per mediam, secundum quod dicit Dionysius, quod superiores per medios, et medii per infimos transfundunt illuminationes : sicut etiam Sera-

phin per Angelum infimæ hierarchiæ 1 legitur purgasse Prophetam, ut dicit Dionysius in Celesti hierarchia 2.

Ad ALIUD dicendum, quod hoc intelligitur de judicio gubernationis, et non de judicio ultimo, sicut patet in auctoritate praeiuducta 3. Per hoc enim judicium providentia divina unumquodque adducit ad debitum finem. Nec hoc est Principatuum proprie : quia ad Principatus pertinet dispositio unius gentis, et non generalis gubernatio, sicut dicitur, Eccli. xvii, 14 : In unamquamque gentem praeposuit rectorem. Quantum autem ad auctoritatem generalem convenit Thronis, secundum quod Thronus refertur ad auctoritatem sedentis in eo. Ille enim est qui, sicut dicitur, Sapient. viii, 1, attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter, judicio tranquillæ suæ gubernationis.

Ad ALIUD dicendum, quod Dionysius Ad 4. determinat Thronos ab actu primo et principali, qui convenit Thronis, secundum quod sedes et throni sunt : ideo non attribuit eis judicium, ut dictum est : quia non convenit eis secundum se, sed secundum quod referuntur ad dignitatem et excellentiam sedentis in eis.

Ad ALIUD dicendum, quod Bernardus Ad 5. ibi determinat proprietates Thronorum secundum quod referuntur ad dignitatem et excellentiam sedentis in eis. Sic enim et in alto positi sunt singulariter, et multo ornatu redimiti. Et verum est, quod ex illa auctoritate quatuor conclusiones eliciuntur quae inductae sunt.

Sed prima solvitur : quia beatus Bernardus ibi non determinat Thronum nisi per ornatum convenientem sibi, et non per actum sedentis in eo qui est judicium : et ideo non tangit judicium.

Secunda solvitur per hoc, quod magisterium dupliciter consideratur, scilicet secundum quod est informatio et instruetio sedentis ad actum doctrinae : et sic

<--- Page Split --->

convenit Cherubin, sive plenitudini sapientiae et scientiae. Consideratur etiam secundum auctoritatem quam dat docenti : et sic convenit Thronis, secundum quod thronus communiter dicitur sedes regentis in justitia, et regentis in sapientia. Ad aliud membrum prime conclusionis dicendum, quod magisterium secundum rationem et illuminationem acceptam ad doctrinam sapientiae, dicit actum conversionis in Deum : et sic convenit prime hierarchiae : et in hac consideratione determinatur a beato Bernardo.

Ad tertiam conclusionem dicendum, quod Bernardus non intendit dicere, quod inferiores ordines ordinentur ad Thronos secundum acceptionem sapientie, sed ad sedentem in Thronis, a quo fluit unctio docens de omnibus, sicut dicitur, I Joan. ii, 20 1. Sic etiam dicitur in Psalmo cxxxii, 2, quod unguentum descendit a capite in barbam, a barba in vestimentum, a vestimento in oram sive fimbriam vestimenti.

Ad quartam conclusionem dicendum, quod de Thronis Deus docet Angelum et hominem scientiam : et ideo Thronis non convenit docere hominem, nisi hoc modo quo Angeli prime hierarchiae per Angelos ultime hierarchiae illuminant homines, ut paulo ante dictum est : et propter hoc non debent poni in ultima, sed in prima hierarchia.

Ad 6. Ad aliud patet solutio per antecedentia : magis enim convenit Cherubin quantum ad informationem actus doctrine et sapientiae : sed Thronis plus quantum ad auctoritatem, secundum quod thronus accipitur communiter pro sede regentis, sive in justitia, sive in sapientia.

quidam conveniunt thronis proprie dictis, quidam autem thronis communiter dictis. Et ut proprie determinet actum proprie dictum, utitur metaphoricis : serenitas enim, ut dicit Aristoteles in VII prime philosophiae, est quies in aere, et signat quietem summae veritatis in mente, quae jam non circumfertur omni vento doctrinae, ut dicitur, ad Ephes, iv, 14, nec circumfertur turbinibus errorum et passionum. Omnibus enim illis ad quietem deductis in mente quieta, serenissime fulget in ea veritas, et residet sicut in quietissima sede : sicut et in VII Physicorum dicit Aristoteles, quod in sedendo et quiescendo fit anima sciens et prudens. Tranquillitas autem, sicut idem ibidem dicit Aristoteles, est quies in mari, et signat quietem in affectu, quando scilicet affectus a passionibus quietus est, maxime a passionibus irae, et concupiscentiae, et ambitionis, et timoris vani, et spei vanae, et gaudii vani, et tristitiae saeculi, quae mortem operatur, ut dicit Apostolus, II ad Corinth. vii, 10 : de qua dicitur, Proverb. xv, 15 : Secura mens quasi juge convivium. In illo enim tamquam in thalamo bonitas Domini Sabaoth per charitatem requiescit, sicut dicitur, Deuter. xxxiii, 12 : Et Benjamin ait : Amantissimus Domini, habitabit confdenter in eo : quasi in thalamo tota die morabitur, etc. Placidissimus autem dicit pasturam voluntatis in dulcedine voliti : in talibus enim reficitur et delectatur Deus : et sedatis his, quae dictae sunt impulsionibus, sedet et quiescit. Et ab his tamquam propriis determinatur Thronus.

Ad 7. Ad ultimum dicendum, quod Bernardus non est sibi contrarius, sed a diversis actibus determinat Thronos, quorum

<--- Page Split --->

mum et circa vere excelsum collocari Throni ?

ARTICULI PRIMI

PARTICULA III

ET QUÆSITUM SECUNDUM.

Quæ sint proprietates Thronorum 1 ?

Secundo quaeritur, Quæ sint proprietates Thronorum ?

Has tangit Dionysius in Cælesti hierarchia sic dicens : « Ipsa autem altissi- « marum et compactarum sedium no- « minatio manifestat, omni diligenter « exaltari ab ignominia subjectionis, et « ad summum supermundane sursum « ferens, et ab omni exterminate ineffa- « biliter in sublimissimum et circa vere « excelsum totis virtutibus incommuta- « biliter et stabiliter collocatum, et di- « vini superadventus in omni impassibi- « litate et immaterialitate acceptivum, et « deiferum, et familiariter in divinas « susceptiones apertum ». »

SOLUTIO. Dicendum ad primum, quod ignominia a qua exaltantur Throni, est scabellaris subjectio, secundum quod dicitur, Isa. lxvi, 1 : Cælum sedes mea, terra autem scabellum pedum meorum. Terrena enim, hoc est, terrenos appetitus et affectus tendentes deorsum conculcat Deus, in cœlis sedens, hoc est, cœlestibus. Et omnes Throni ejus in quibus sedet, eo quod in eis nihil est quod per affectum vel intellectum tendat deorsum in terrena per appetitum, sed ab omni tali ignominia elevantur sursum, cor habentes ad cœlestia.

Ad ALIUD dicendum, quod compactæ dicuntur sedes a consonantia intellectus et affectus : quiescit enim intellectus in vero, et affectus in bono : quibus cum additur confirmatio liberi arbitrii in omne quod volutatis divinæ esse cognoscunt, quietus locus Dei et quietus thronus efficiuntur.

Ad ALIUD dicendum, quod licet hoc excellenter et eminenter conveniat Seraphin, non tamen convenit eis, nisi sicut dona inferiorum conveniunt superioribus excellenter et eminenter. Thronis autem convenit ex dono propriæ illuminationis, quæ constituit Thronos et in hierarchia et in ordine : et propter hoc illis proprie attribuitur.

Ad ALIUD dicendum, quod extremitas ibi dicitur altum in modo participationis theophanis et illuminationis. Et intendit dicere, quod sicut thronus regis exaltatur non solum super scabella et sedilia communia, sed etiam super sedes aliorum principum : ita illuminatio percepta ad tranquillitatem et quietem pertinens, et ad placatissimam sessionem,

<--- Page Split --->

exaltatur in Angelis qui dicuntur Throni, non tantum super susceptiones hominum qui in scabello sedent super terram, sed etiam super modos susceptionis inferiorum Angelorum, qui in sedibus sedent altioribus quantum ad modum suscipiendi illuminationes. Throni enim immediate a Deo recipiunt, Angeli inferiores et homines recipiunt ab illis. Et hoc dicit Bernardus in auctoritate prius inducta, quod de Thronis docet Dominus et Angelum et hominem scientiam 1. Unde circa hoc Dionysius ponit quinque qua? modum illum determinant, scilicet ineffabiliter, totis virtutibus, stabiliter, incommutabiliter, et in sublimissimum. Et dicit ineffabiliter quantum ad immensitatem divinae beatitudinis in qua collocatur. Totis virtutibus autem dicit, quia ad hoc quod sit locus Dei, omnes virtutes concurrent, intellectus videlicet et affectus. Stabiliter autem propter invariabilitatem gratiae in qua confirmati sunt. Incommutabiliter vero dicit propter inflexibilitatem liberi arbitrii. In sublimissimum autem dicit propter hoc, quod non nisi a sublimissimo, hoc est, a Deo recipiunt illuminationes immediate.

duntur duo modi, scilicet in omni impasibilitate et immaterialitate. Et dicit, Impossibilitate, ut sciamus nulla passione perturbatum vel motum, sed potius ex hoc esse perfectum thronum : et haec proprietas convenit secundum susceptionem in actu existentem. Et dicitur, Immaterialitate, ut sciamus hoc non circa materialia et corporalia existere, sed in spiritualibus et divinis perfici. Si autem susceptio consideretur in aptitudine : tunc est illa quam ultimo ponit Dionysius, scilicet quod familiariter est in divinas susceptiones apertum : patula enim semper est sedes in divinam susceptionem, nullo alio insidente sibi pressa vel depressa. Si vero sumitur proprietas ab usu : tunc est illa quam vocat, Deiferum : quam penultimam ponit Dionysius. In Thronis enim omnis circumferetur Deus, ut de Thronis omni creaturae proprimum exhibeat judicium providentiae sua, per quod deducatur ad finem ultimum.

Ad 5. Ad ultimum dicendum, quod proprietates Thronorum a tribus accipiuntur, scilicet a collocatione qua? fit throno : a modo susceptionis, quo thronus suscipit sedentem, et ab usu throni. A collocatione ; quia scilicet thronus in eminenti ponitur, et a pedestribus elevatur. Et ab hoc sumuntur dua? proprietates : una penes terminum a quo removetur thronus quando exaltatur : et haec est prima: Omni diligenter exaltari ab ignominia, etc. Altera penes terminum ad quem accedit thronus exaltatus : et haec est secunda, haec scilicet, Ab omni extremitate ineffabiliter, etc. Ex parte susceptionis accipiuntur proprietates. Si enim modus sit in suscepto : tunc est illa qua? dicitur, Divini superadventus acceptivum. Et ad-

MEMBRI PRIMI

ARTICULUS II.

De praedictis tribus ordinibus, scilicet Seraphin, Cherubin, et Thronis in communi : penes quid accipiantur, et qualiter ordinentur ?

Deinde, Quaeritur de his praedictis ordinibus in communi, et penes quid accipiantur, et qualiter ordinentur ?

Dicitur autem communiter, quod penes conversionem in Deum accipiuntur tres ordines primae hierarchiae, et hoc non videtur esse conveniens :

<--- Page Split --->

.1. Cum enim tres actus sint hierarchici, omnibus hierarchiis convenientes, scilicet illuminare, purgare et perficere, unus solus illorum actuum (qui est perficere) est reductio ad Deum et conversio : et hoc convenit omni hierarchiae : non ergo penes hoc debent sumi specialiter ordines primae hierarchiae.

ad quod movetur, et acquisitio finis motus : ita quod id propter quod movetur, locetur in ipso et contineatur. Et penes hoc accipiuntur Throni, qui sunt sedes divini superadventus receptivi, et deiferi, ut dictum est.

Dixerunt tamen quidam valde probabiliter ad istam quaestionem, quod Deus tripliciter est in rebus : in omnibus enim creatis est essentialiter, praesentialiter, et potentialiter : et penes hoc dicunt accipi Thronos. In rationali autem creatura sive intellectuali est dicto modo, et supra hoc per illuminationem veritatis in intellectu : et penes hanc conversionem in Deum dicunt accipi ordinem Cherubin. Dicunt iterum, quod per inhabitantem gratiam Deus est in sanctis specialiter : et penes hanc conversionem creaturae in Deum, et creaturae in creatorem, dicunt accipi ordinem Seraphin.

Alii dixerunt et satis probabiliter, quod tres sunt dotes beatorum secundum intellectualem creaturam, scilicet visio, dilectio, et comprehensio : et quod penes dilectionem sumitur ordo Seraphin, penes visionem ordo Thronorum.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod tres ordines primae hierarchiae accipiuntur penes tres modos conversionis in Deum. Motus enim in Deem potest accipi prout est in motu ipso, et motivo, secundum actum in Deum movente : et sic est charitatis motus, a quo denominatur Seraphin: charitas enim exstasim facit, ut dicit Dionisius in libro de Divinis nominibus 1 : et movet et transponit amantem in amatum.

Potest etiam considerari motus hic secundum intellectum, et sic consideratur in eo quod disponit ad motum, et judicat quo movendum sit : et hoc est plenitudo scientiae et veritatis quae Deus est. Et ab hac accipitur secundus ordo, qui dicitur Cherubin : quia rationabiliter et sapienter non movetur, qui per intellectum non praescivit finem motus sui.

Potest etiam considerari secundum perfectionem motus, qui est adeptio ejus

Quocumque horum modorum dicatur, satis probabiliter dictum est.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod licet omnes Angeli convertantur in Deum quoad fruitionem et visionem matutinam, tamen quoad acceptiones illuminationum, immediate ad Deum non convertuntur, nisi ordines primae hierarchiae : et ideo penes modum conversionis in Deum illi soli distinguuntur.

Ad ALIUD dicendum, quod penes virtutes sive theologicas sive cardinales non accipiuntur ordines, nisi primus ordo, qui accipitur penes charitatem, non secundum quod virtus est, sed potius secundum quod motivum est amantis in amatum.

Ad ALIUD dicendum, quod tria quae dicit Bernardus, dicunt modum quo Deus est in beatis, scilicet ut bonitas, ut veri-

<--- Page Split --->

tas, et ut continuatio beatorum in illis indeficiens: et non dicunt modum conversionis in Deum. Et ideo penes illa quae dicit Bernardus, distinctio ordinum non accipitur: ad haec enim tria non accipiuntur theophaniæ sive illuminationes in gradu ordinis constituentes, sed potius ipse Deus ut objectum perfectum beatitudinis.

MEMBRI PRIMI

ARTICULUS III.

De sufficientia trium ordinum Cherubin, Seraphin, et Thronorum.

Deinde, Quæritur de sufficientia illorum ordinum,

Videtur enim, quod multo plures deberent esse :

quam facit, movet et transponit amantem in amatum : et penes hoc accipitur primus ordo. Secundum est illuminativum et ostensivum et amati et omnium bonorum quæ sunt in ipso propter quæ amabile est : et propter hoc accipitur secundus ordo. Tertium est adeptio amati ab amante : et quietissima inessio amati in amante et penes hoc accipitur tertius ordo. Et in his perficitur conversio et motus in Deum : et propter hoc non sunt plures.

Ad in quod primo contra objicitur, dicendum, quod per dona sancti Spiritus conversio est in Deum, secundum quod ipse est causa meriti sive operum nostrorum in merendo : et penes talem conversionem non distinguuntur ordines : quia hoc pertinet ad viam, non ad patriam.

Ad aliud dicendum, quod attributa divina dicunt modum creationis, quo creaturæ exeunt ab ipso : sicut dicit ipse Origenes, quod Deus dicitur sapientia, quia sapientiæ nostræ causa est. Unde penes talem exitum non distinguuntur ordines, sed potius penes perfectam conversionem et motum intellectualis creaturæ in ipsum, ut dictum est.

MEMBRI PRIMI

ARTICULUS IV.

De hierarchia eorumdem trium ordinum 1 2

Solutio. Dicendum, quod sufficientia ordinum primæ hierarchiæ accipitur secundum ea quæ faciunt perfectum motum in Deum secundum conversionem ad ipsum, et illa sunt tria quæ dicta sunt. Primum est motivum quod per exstasmi

Deinde, Quæritur de hierarchia eorumdem trium ordinum.

1 Cf. Opp. B. Alberti. Is Part. Summae de Creaturis, Tract. IV, Quæst. 41. Tom. XXXIV

novæ editionis nostræ.

<--- Page Split --->

in hac hierarchia esse æquiformes 1 : cum jam probatum sit, quod unus est altior, et alter inferior : et ita videntur non esse æquiformes.

ordines de prima hierarchia non dicuntur æquiformes a beato Dyonisio, nisi quantum ad actum hierarchicum : et ille consistit in hoc quod est immediate accipere illuminationes a Deo : illuminationes dico, quæ pertinent ad officium et gradum ordinis, in quo constituuntur : in modo tamen dignitatis illarum illuminationum non sunt æquiformes : dignior enim et altior illuminatio Seraphin, et post hoc illuminatio Cherubin, et post hoc illuminatio Thronorum.

Ad aliud dicendum, quod secundum Ad 2. commentum quod est super eadem verba Dionysii, quod est commentum Maximi, respectu diversorum dicuntur et stare, et circumire : « Stare, quia sicut dicit Augustinus in libro XII Confessionum 3, juxta Deum existentes, ejusdem æternitatis participatione qua Deus æternus est, immobiliter et inalterabiliter stant in esse et bono quod perceperunt. Moveri autem et circumire dicuntur : quia incessabili desiderio et conatu semper festinant plus et plus ascendere in illuminationes ejus : et sic respectu diversorum et stant et circumeunt.

Ad aliud dicendum, quod sicut dicit Ad 3. Philosophus in VIII Physicorum, motus circularis solus est perpetuus, et incorruptibilis, et simplex, ab eodem in idem semper et circa idem centrum immobile. Et penes hanc similitudinem dicuntur moveri circulariter, qui sunt in suprema hierarchia : quia a Deo moventur in Deum motu perpetuo et simplici : quia motu intelligentiae semper moventur circa scientiam ejus. Hoc autem inferioribus Angelis non contingit : quia illi accipiunt ab Angelis superioribus illuminationes, et per illas revertuntur in Deum : et ideo non moventur ab eodem in idem et circa idem semper.

Ad aliud dicendum, quod procul du- bio intelligentia angelica tres motus ha-

Solutio. Solutio. Dicendum ad primum, quod

1 S. DIONYSIUS, Lib. de Cælesti hierarchia, cap. 7.

<--- Page Split --->

bet, ut determinat Dionysius in libro de Divinis nominibus1 : sed inter illos tantum molus circularis attribuitur hierarchiae primae, eo quod illi Angeli immediatam conversionem habent in Deum, sicut motus circularis est ab eodem in idem, et circa idem. Et hoc probatur ex ipsis definitionibus motuum, quae ponuntur in libro de Divinis nominibus, sic : « Moveri quidem dicuntur divinae mentes circulariter quidem, unite, sine principiiis, et interminabilibus illuminationibus pulchri et boni2. » Et dicit unite propter simplicitatem molus et uniformitatem. Et dicit sine principiis, quia non accipiunt illuminationes ab aliquo creato, sed ab ipso Deo, qui sine principiis est aeternus. Et dicit interminabilibus, quia semper est in ratione finis et principii : et quod tale est, interminabile est, ut dicit Philosophus in VIII Physicorum. In directum autem moventur divinae mentes, quando procedunt ad subjectorum providentiam, recte circa subjecta omnia transeuntes. Et dicit subjecta omnia creata : quando enim providentia intelligentiae providerit illa quae conferunt subjectis, non revertitur ab eodem in idem, sed transit motu inintelligentiae super subjecta de uno in aliud proficiendo ad similitudinem recti motus. In obliquum autem moventur divinae mentes, quando et providentes inferioribus minus habentibus, ingressibiliter manent in identitate circa identitatis causam, pulchrum scilicet et bonum, indesinenter circum chorum agentes. Et hoc fit, quando providentia inferiorum quibus provident, quasi reflectuntur in principium et finem pulchri et boni, a quo et propter quod omne pulchrum est in creaturis, sicut in praehabitis dictum est, quod visio vespertina qua cognoscitur res in seipsa, reflectitur ad matutinam, quando refertur ad laudem Creatoris.

Ad ultimum dicendum, quod proprie- ad s. tates primae hierarchiae accipiuntur secundum quatuor, quae considerantur in participatione illuminationis. Haec enim consideratur secundum intellectum, et sccundum affectum, et etiam in operatione consideratur secundum singula horum, et secundum omnia simul. Et si consideratur secundum hoc quod est in intellectu : tunc accipitur prima proprietas, quae est, quod multas et beatas videt pure contemplationes. Penes idem quantum ad modum percipiendi accipitur secunda, quae est, quod simplos et immediatos videt fulgores. Et differt prima a secunda : quia prima est de rebus quas percipit in illuminatione : secunda est de modo perceptionis illuminationis, quae illuminat ad res illas videndas. Penes idem accipitur ultima, quae est haec, quod multa divinorum superposite cognoscens, et divinae scientiae et cognitionis in participatione secundum quod fas est facta. Et accipitur haec illuminario et quantum ad numerum scitorum, et quantum ad modum sciendi, et quantum ad reductionem cognitionis in Deum. Et hoc notatur per tria verba quae ponit Dionysius in proprietate illa : numerus enim scibilium notatur per hoc quod dicit, Multa divinorum : modus per hoc quod dicit, superposite cognoscens : non enim cognoscit superposite ut media et infima. Reductio autem in divinam scientiam notatur per hoc quod dicit, Divinae scientiae et cognitionis in participatione secundum quod fas est facta. Haec igitur tres proprietates accipiuntur secundum considerationem illuminationis in intellectu.

Si autem consideratur secundum quod est in affectu : tunc est proprietas quarta quae est haec, quod repleta est multa quidem primo data fusione, solaque domestica et vivifica divinae refectionis unitate. In affectum enim infunduntur uni-

<--- Page Split --->

tate et bonitate divina sicut domestici Dei, et quasi concellanei in superiori domo gloriae in vestibulo divinitatis habitantes. Et illa infusio vivificat in quantum conjungit ad unum primum simplex et indivisibile. Hæc eadem reficit per dulcedinem fruitionis in veritate et bonitate divina.

MEMBRUM II.

De secunda hierarchia.

Si autem consideratur secundum intellectum et affectum : tunc est proprietas tertia quae est hæc, quod est illumí- nata et divino alimento repleta : tunc enim illuminata est quantum ad intellectum : divino autem alimento repleta quantum ad affectum.

Si vero consideratur secundum opus, et secundum intellectum, et secundum affectum simul : tunc est proprietas quinta quae est hæc, quod multa communione Dei et cooperatione digna affecta ad Deum, ut possibile, similitudine bonarum habitudinum et actionum. Superiores enim in hoc cooperatores Dei efficiuntur, quod illuminant inferiores sicut Deus. Similitudinem autem divinam præ cæteris habent in habitudinibus et actionibus in hoc, quod præ cæteris divinas bonitates secundum intellectum et affectum in bono, vero, et pulchro participant : propter quod a beato Dionysio dicuntur agalmata divina, hoc est, expresssæ similitudines. Dicuntur etiam investibiles esse circa Deum : eo quod decore ejus præ cæteris vestiuntur, sicut dicitur in Psalmo xcii, 1 : Dominus regnavit, decorem indutus est. Et alibi, in Psalmo ciii, 2 : Amictus lumine sicut vestimento. Ignis enim altissimum petit : quod competit Seraphin. Lumen et illuminatione de altissimo venit. Psal. lxxv, 5 : Illuminans tu mirabiliter a montibus æternis : et hoc competit Cherubin. Thronus in sublimissimis locatur : quod competit Thronis, propter quod, Isa. xiv, 13, Lucifer qui concupivit æqualitatem Dei, dixit : Supra astra Dei exáltabo solium meum.

DEINDE, Quæritur de secunda hierarchia.

Et quæruntur tria : quorum primum est de ordinibus in hac hierarchia positis in speciali.

Secundum, De tribus ordinibus in communi.

Tertium, De hierarchia horum trium ordinum.

MEMBRII SECUNDI

ARTICULUS 1.

De ordinibus in secunda hierarchia positis, in speciali.

PRIMO ergo quæritur de ordinibus positis in speciali.

Et quæruntur tria, scilicet de Dominationibus, de Virtutibus, et de Potestatibus : hi enim ordines a Dionysio in media hierarchia ponuntur.

De Dominationibus duo quæruntur, scilicet quid sunt?

Et secundo, De proprietatibus eorum.

Ista ergo sunt tria vestibula et tres cellae immediate sub cœlo Trinitatis collocate.

<--- Page Split --->

ARTICULI PRIMI

PARTICULA I

ET QUESITUM PRIMUM.

De Dominationibus quid sint '?

Ad PRIMUM objicitur sic :

Quæritur ergo, Utrum secundum hanc definitionem Dominationibus conveniat dominatio ?

Et videtur, quod non : quia

<--- Page Split --->

minum sabaoth tanta cum tranquillitate omnia judicantem, intensissimae suavissimaeque contemplationis stupore ninnio sed sensato rapti in illud divinae claritatis tam ingens pelagus, recipiunt sese in secretiori quodam mirae tranquillitatis recessu, ubi tanta pace ac securitate fruuntur, ut quiescentibus ipsis pro reverentia praerogativae tamquam vere Dominationibus militare ac ministrare videaetur caelera multitudo. » Sed recipi in secretiori contemplationis (ut prahabitum est) convenit primae hierarchiae : hoc ergo non videtur debere attribui Dominationibus quae sunt de secunda hierarchia.

suorum reddunt Dominationibus, et quod propter hoc Dominationes dicuntur a dominio quod in seipsis sit, et non a dominio quod in Deo contemplantur : et sic videtur Bernardus sibi esse contrarius.

SOLUTIO. Dicendum, quod Dominasolutio. tiones dicuntur a dominio secundum quod definitur a Dionysio in libro de Divinis nominibus 2. Ad perfectum autem dominium tria exiguntur. Primum est superpositio pejorum sive inferiorum. Pejora autem dicuntur omnia deprimentia in servitutem aliquam, quae a substantia intellectuali possent tollere libertatem. Quod contingit tribus modis, scilicet ab obligatione materiae : sicut anima hominis quae intellectualis natura est, ex unione ad corpus in multam deprimitur servitutem. Propter quod Aristoteles in primo primae philosophiae dicit, quod multipliciter humana natura ancilla est, et libera, hoc est, sui causa esse non potest. Liberum enim dicimus, ut ibidem dicit, quod sui causa est. Nec differentia esse potest, sed potius subjecta servituti materiae, sicut dicitur, ad Roman. viii,20, quod subjecta est creatura servituti non volens 3. Et loquitur de servitute corruptionis, quae est ex obligatione materiae corruptibilis.

Secunda servitus est quae dicitur servitus conditionalis, qua unus homo alteri subjicitur, ut omnes suos actus et possessiones ad illum referat, et nomine illius agat et possideat quidquid agit et possidet. Genes. ix, 25 : Maledictus Chanaan, servus servorum erit fratribus suis. Et haec quidem servitus inducta est per peccatum. Justum enim fuit, ut qui peccavit in superiorem secundum naturam, hoc est, in patrem, in potestate subderetur aequali per naturam, et sic deprimeretur in servitutem.

<--- Page Split --->

Tertia servitus est peccati. Joan. viii, 34: Qui facit peccatum, servus est peccati. Deprimitur enim quis per peccatum (ut dicit Damascenus 1) ab eo quod est secundum naturam, in id quod est contra naturam, ut scilicet jam non libere agat secundum facultatem rationis et voluntatis, sed ut damnatus homo agat ea ad quae pondere peccati deprimitur. Ad Roman. vii, 15 et seq: Non quod volo bonum, hoc ego : sed quod odi malum, illud facio. Si autem quod nolo, illud facio, consentio legi, quoniam bona est. Nunc autem jam non ego operor illud : sed quod habitat in me peccatum.

Ab omnibus ergo his sic in servitutem deprimentibus, superpositionem et excessum dicit dominium prout est in Angelis : quia nec obligatione materiae, nec conditione a pecato inducta, nec peccato in pejus aliquod sive servile deprimi possunt : et hoc dicit prima pars definitionis inductae.

Sed quia omnis superpositione necesse est ut causetur a bonis quae excellenti dignitate sua aliquem ponunt in sublimi, ideo in secunda parte addit in definitione dicens, quod est omnis et pulchrorum et bonorum perfectio et omnimoda possessio. Et dicit, Possessio, ut ad nutum habeatur, sicut id in quo jam pedes intellectus et affectus positi sunt. Et dicit, Perfecta, ut extremae et in summo virtutes habeantur : quia, sicut dicit Aristoteles in IV Ethicorum, licet virtutes morales in passionibus et operationibus sint medium quoad nos determinata ratione, tamen in bono sunt extremum, praecipue in actu potentiae ad quem secundum habitum potentiam perficiunt. Et hoc est secundum quod Dionysius ponit in definitione dominii praeiuducta : quod maxime in Angelis est, qui Dominationes dicuntur : quia illi possessione pulchrorum et bonorum excedunt et superponuntur aliis : ita ut ad nutum et dispositionem eorum ministeria aliorum

inferiorum disponi et ordinari dicantur. Et haec est causa propter quam secundum Bernardum et Gregorium Dominationes missi numquam leguntur ad ministeria, sed in intimis manentes cum Deo disponunt actus et ministeria ministrantium, Virtutum scilicet, et Potestatum, Principatuum, Archangelorum, et Angelorum.

Tertium autem quod exigitur ad perfectum dominium, est vera et non cadere valens fortitudo. Et dicitur fortitudo non cardinalis virtus, sed robur inditum ex perfecta et omnimoda possessione pulchrorum et bonorum, quo se et subjecta sibi tenere potest, ne cadere valeant a bonis ab illuminatione per theophaniam perceptis. Propter quod etiam dicit Ambrosius quod « Dominus est nomen non naturae sed potestatis. » In tali ergo perfecta ratione dominii dominium convenit Dominationibus.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod perfacta et omnimoda possessio bonorum et pulchrorum Deo convenit per essentiam : sed secundum participationem et analogiam propriae facultatis nihil prohibet convenire Angelis, quamvis creaturae sint.

Ad ALIUD dicendum, quod in Angelis dominium non dicitur eodem modo sicut in Deo, quia per essentiam vera et cadere non valens fortitudo, soli Deo convenit : sed per participationem confirmationis in bono, convenit etiam Angelis bonis ex dono Dei.

Ad ALIUD dicendum, quod in Angelis dominium non dicitur in relatione ad servitutem ut dominus ad servum, sed ex sola simplici superpositione super omnia quaecumque possunt deprimere in servitutem, ut dictum est. Quamvis enim in civilibus superatus qui ad obsequia superantis superatus est, dicatur servus, et per oppositionem relationis dicatur ad dominium : tamen secundum Socratem et Platonem et alios Stoicos

<--- Page Split --->

qui de perfectione hominis secundum virtutem plenius scripserunt, servus dicitur, qui de bono providentiae non tantum habet ut sibi vel aliis provideat: et ideo sub providentia alterius oportet eum vivere et agere quidquid agit. Et dicitur liber, qui sibi causa potest esse sufficiens in actu bonae providentiae. Et dicitur dominus, qui ex superpositione pulchrorum et bonorum sibi et aliis sufficit ad actum bonae providentiae. Et hoc expresse dicitur a Platone in Politegia, quam non de verbo ad verbum, sed per sensus et sententias transtulit Apuleius Philosophus. Trahitur etiam de verbo Aristotelis qui in primo Ethicorum inducit Homerum dicentem, quod « optimus est, qui secundum naturam in bonis providentiae perfectus est. Et hic rursus bonus est, qui licet secundum naturam non sit bonus, tamen alium bonum in animo ponit, et ad illum respicit, ut 'ad illum dirigatur et corrigatur in bono providentiae. Qui autem nec per naturam bonus est, nec alium talem in animo ponit : hic profecto inutilis est vir, ut dicit Homerus. » Unde ex dicto Gregorii non sequitur, quod aliquid servitutis sit in aliis Angelis, sed quod ex illuminationibus Dominationum transfusi in alios Angelos inferiores, actus ministeriorum eorumdemet disponantur et ordinentur.

Ad aliud dicendum, quod fallacua æquivocationis est in argumento. Di enim æquivoce dicuntur de his qui per naturam dii sunt, ut Pater et Filius et Spiritus sanctus : et de dominis qui superpositione pulchrorum et bonorum donorum dii et domini dicuntur, sicut Moyses et alii prælati : et illi ab eodem dicuntur et dii et domini. Unde Glossa super illud Psalmi lxxxii. 1 : Deus stetit in synagoga deorum : dicit, quod prælati aliis superpositi ibi dii dicuntur : melius tamen dicuntur domini, quia dominus in ipsa intentione nominis talem dicit superpositionem, quam secundum intentionem nominis non dicit hoc nomen, Deus.

Ad aliud dicendum, quod beatus Bernardus non intendit aliud dicere, nisi quod dictum est, scilicet quod Dominationes per theophaniam quam ex dominio universorum contemplando percipiunt, qua dominationi ejus universa obediunt, intelligunt qualiter distribuenda sunt ministeria Virtutum, Potestatum, Principatuum, Archangelorum, et Angelorum : et per refusionem ejusdem illuminationis super inferiores illuminant eos ad ordinem et dispensationem ministeriorum, ut scilicet quilibet illuminetur in quo et ubi et quando et circa quos ministret. Nec intendit, quod illam illuminationem immediate ab intimis Dei recipiant : sed potius Throni recipiunt eam ab intimis, et receptam transfundunt in Dominationes : in qua sic recepta Dominationes contemplantur qualiter universitas creaturae obedit et ministrat domino dominorum : qui sicut dicitur, Isa. vi, 3, Dominus sabaoth vocatur, hoc est, virtutum vel exercituum.

Ad aliud dicendum, quod frui tranquillitate pacis et convenit Thronis, et convenit Dominationibus diversa ratione. Convenit Thronis secundum tranquillitatem divinae in sessionis et quietis. Dominationibus convenit secundum tranquillitatem dispositionis ministeriorum, quorum turbationi ad exteriora missi numquam permiscentur, quamvis in intimis contemplando ista suavissime disponant secundum tranquillitatem et lenitatem ejus de quo dicitur, Sapient. viii, 1, quod attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter.

Ad aliud dicendum eodem modo, quod scilicet Dominationes contemplantur illuminationem et rationem domini divini in Deo : et contemplando ejusdem gratiae efficiuntur participes, ut in praehabitis dictum est : et illuminando inferiores de eodem, efficiuntur potestatis consortes : quod est commune omni hierarchiae secundum quod est ordo, scientia, et actio, secundum quod in

<--- Page Split --->

quæstione de definitione hierarchiae determinatum est. Hoc autem secundum illuminationem propriam, per quam quilibet Angelus in ordine et gradu hierarchia constituitur, aliis Angelis non convenit : et ideo Dominationes congrue vocari non possunt.

ARTICULI PRIMI

PARTICULA I

Ad ultimum dicendum, quod Bernardus non est sibi contrarius. Inferiores enim ordines qui a ministeriis denominati sunt, quinque sunt, et in alio non reddunt rationem Dominationibus, nisi quod ab ipsis per eamdem illuminationnem, ordinem et dispositionem ministeriorum accipiunt, et per eamdem in Deum reducuntur : sicut dicit Dionysius, quod in omnibus hierarchiis lex divinitatis est per prima media, et per media infima reducere : et sicut ipse Dionysius in primo capite de Ccelesti hierarchia dicit, quod « omnis Patre moto manifestationis luminum processio in nos optime ac large proveniens, iterum ut unifica virtus restituens (hoc est, conjungens primo uni indivisibili et semper simplici) replet nos et convertit ad congregantis Patris unitatem, et deificam simplicitatem. » Et hoc est etiam quod dicitur in libro de Causis, quod intelligentia est substantia quae non dividitur : quia licet recipiat plures bonitates a prima causa, secundum eas tamen non dividitur, sed unificatur : quia per eas per similitudinem plus et plus accedit ad primum unum simplex, quod est in fine simplicitatis consistens.

ET QUÆSITUM SECUNDUM.

De proprietatibus Dominationum 1.

SECUNDO , QuæriturdeproprietatibusDominationum , quasenumeratDiony - siusinCælestihierarchia , sicdicens : « IgitursanctarumDominationumma - nifestativamnominationemæstimode - clarareabsolutamquamdametomnipedestriminorationeliberamanagogen , nullaquetyrannicarumdissimilitudinumullomodoeamuniversaliterinclinatam , liberaliterseveramdominationem , omniminutivæservitutisuperpositam , s u p e - rioremsubjectioneomni , remotamabuniversadissimilitudine , etdominatio - nisincessanterappetentem , etadilliusipsiusnaturalitersubsistentisvirtutissi - militudinemquantumpossibileetse - ipsametquæposteamsunt , optimeetspecioseconformantem , adnullumvanevidentium , sedadproprie 8 vuniversaleconversam , etdominicæsemperdeifor - mitatisinparticipatione , secundumquodpossibileestipsifactam . »

Et quæritur,

<--- Page Split --->

SOLUTIO. Dicendum, quod proprietates Dominationum multiplicantur secundum ea quae faciunt dominium perfectum in natura, et habitu, et operatione.

Sicut enim in praehabitis dictum est, natura quaedam ancilla est, sicut natura humana : eo quod conversa et ad vanitatem mutabilitatis : et propter superpositionem quae importatur in nomine Dominationum, Dominationes illi naturae superpositae sunt : et sic omnibus vana videntibus, hoc est, experientibus superposita, et ad id quod proprie est v conversa per similitudinem : et penes hoc accipitur proprietas nona.

Est etiam servitus ex natura servili, cujus est subesse et non superesse : cui etiam superponitur dominatio Angelorum : et penes hoc accipitur proprietas quarta.

Si autem consideratur dominium penes habitus complentes dominationem : tunc considerari potest duobus modis, scilicet in se, et in comparatione ad dominationem primam divinam. Si in se, hoc potest esse tribus modis. Aut enim consideratur secundum ipsum superesse, quod est de substantia dominii, aut secundum ea super qua est, aut secundum unum in comparatione ad alterum. Si primo modo : tunc est proprietas sexta qua est, remotam esse ab universa dissimilitudine. Et dicitur dissimilitudo vitium quod maculat dominium. Et super illud extollitur per hoc, quod multas bonitates accipit a Deo, per quas superest aliis.

Si secundo modo : tunc sunt proprietates tres, secundum tria super quae extollitur dominium. Extollitur enim secundum minorationem materiae, quae dicitur minoratio pedestris, eo quod materia talis conculcatur quasi pedibus mutabilitate propria et miseria. Et penes hoc accipitur proprietas prima, quae est,

<--- Page Split --->

absolutum quamdam et ab omni pedestri minoratione liberam anagogen, hoc est, sursum ductionem. Et dicitur absoluta, in comparatione ad obligata materiae ex qua sunt vel in qua sunt. Et dicitur libera in comparatione ad ea quae licet non sint ex materia vel in materia, tamen obligata sunt materiae, sicut est intellectus hominis, qui conjunctus est continuo et tempori, ut in tertio de Anima dicit Aristoteles. Et ex hac obligatione acutius et minus acute intelligit secundum quod magis et minus est abstractus, ut docet Aristoteles in III de Anima. Et propter hoc minutivam servitutem patitur in actibus suis. Et ut dicit Alexander in libro de Motu cordis, illuminationum quae sunt a primo, secunda relatione perceptiva est anima rationalis humana. Et sic est proprietas quarta quae est haec, dominationem omni minutiae servituti superpositam. Et hoc est quod dicit commentum Maximi super idem verbum sic: « Sensibilia et corporalia servituti convenientia dicit : nam non permittunt ea quae vere sunt intelligere. »

Si autem accipitur penes modum participandi ea quae servituti subjiciunt, super quae extollitur dominium Dominationum : tunc est proprietas quinta, quae est, superiorem esse subjectione omni.

Si vero consideratur tertio modo praedicta divisionis : tunc sunt proprietates duae sumptae penes ea in quibus dominium male comparatur ad subditos. Cum enim domini sit coercere subditum, potest esse coercitio remissa inducens dissolutionem in subditis : et contra hoc dicitur, liberaliter severam, quae est proprietas tertia. Potest etiam inclinari in furorem ad nocendum subditis : et contra hoc dicitur, nulla tyrannicarum dissimilitudinum ullo modo universaliter inclinatam : quae est proprietas secunda.

ut assimilet sc ei quantum potest : et sic est proprietas septima, quae est, dominationis incessanter appetentem. Aut potest esse ad hoc ut exaltetur super ignominiose deprimentia : et sic est proprietas sexta, quae est, remotam esse ab universa dissimilitudine. Aut potest esse secundum imitationem dominationis primae divinae : et sic est proprietas octava, quae est, ad illius ipsius naturaliter subsistentis virtutis similitudinem quantum possibile et seipsam et quae post eam sunt, optime et speciose conformantem. Et dicit, Quantum possibile, optime et speciose conformantem : quantum possibile, propter exaltationem potentia : optime, propter hoc quod sic attingit finem dominii : et speciose, quia in talibus laus est et speciositas domiminii.

Si autem accipitur secundum actualem participationem quae in tali dominio constituit : tunc est ultima sive decima, quae est, dominicae semper deformitatis id participatione, secundum quod possibile est ipsi factam.

Ad primum ergo dicendum, quod jam dictum est, quod vocatur pedestris minoratio : haec enim est quae materialia conculcat, et quasi servituti addicta conculcanda est et abjicienda, a qua anagogen ex natura habent omnes Angeli : tamen ex illuminatione theophaniae et officii nomine non habent nisi Dominationes.

Ad aliud dicendum, quod libera dicuntur, quae ex materiam vel in materia non sunt, sed in seipsa sunt existentia, sicut spiritualia. Absoluta vero dicuntur, quae ad materiamper obligationem non sunt inclinata, sicut diximus de intellectu animae rationalis, qui conjunctus est continuo et tempori : et sic differunt ibera et absoluta : et sic neutrum superfluit.

Si autem sumitur in comparatione ad dominationem primam divinam : hoc potest esse duobus modis. Aut enim erit secundum appetitum ordinatum ad illam,

Ad aliud dicendum, quod minutiva servitus communior est quam anagoge a pedestri minoratione. Servitus enim minutiva dominii ex multis est, scilicet ex

<--- Page Split --->

materia et passionibus quibus non dominantur, sicut est ira, et concupiscentia, et hujusmodi. Anagoge autem a pedestri minoratione, non est nisi ex materia vel inclinatione ad illam.

enim non formatur a liberalitate virtute, sed a libero qui vere causa sui est, et non est retractus ab actu vel passione crudelitatis vel timiditatis vel alicujus alterius, quin libere dominetur secundum virtutem.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod quinta differt ab aliis duabus : communior est enim quam utraque illarum. Multa enim subjiciunt, sicut conditio, peccata, passio, miseria, impedimenta, sensibilia, necessitates, quae non permittunt stare animum in dominio recto et sui et aliorum : et ut Plato dicit, non permittunt eum, scilicet animum in subjecta dominalem justitiam operari.

Ad aliud dicendum, quod tyrannica disimilitudo dicitur crudelitas, qua quis dominio non recto debacchatur in subjectos, a qua verum dominium nomine suo dicit remotionem : eo quod dissimilitudinem dicit a vera et dominali justitia, qua quis regere debet subditos.

Ad ultimum dicendum, quod severitas Ad 9. dicitur dupliciter. Est enim severitas mixta duritiei crudelitatis et rigori justitiae : et de hac dicit auctoritas Augustini, quod aliquando detrahendum est severitati. Dicitur etiam severitas sequela simplicis veritatis. Veritati autem numquam aliquid detrahendum est : hoc enim esset violare veritatem judicii, et ledere veritatem justitiae dominalis, quam ex jure dominus habet super subditos. Et ab hac severitate dicitur, quod dominatio Angelorum qui Dominationes dicuntur, severa est : haec est enim conditio nobilitans dominationem.

Ad aliud dicendum, quod appetere dominari propter pra'esse et pra'ferri, est ambitionis : sed appetere superesse super omnia servilia quocumque modo ad servitutem inclinantia, ex multa possessione pulchrorum et bonorum quae eum dignum in gradum superioris ponunt, est actus virtutis quae dicitur magnanimitas. Dicit enim Aristoteles in IV Ethicorum, quod « magnanimus est, qui magnificat se magnis dignus existens. »

ARTICULI PRIMI

PARTICULA II

ET QUESITUM PRIMUM.

De Virtutibus, quid sint 1 ?

Ad aliud dicendum, quod vanum ibi dicitur, quod non confert ad virtutem illuminationem : sicut dicitur, Sapient. xiii, 1, quod vani sunt omnes homines in quibus non subest scientia Dei. Et licet hoc omnes Angeli habeant ex confirmatione gratiae, tamen ex illuminatione theophaniae in gradu constituente, specialiter convenit hoc eis qui dominium non quaerunt in vanis sive mutabilibus rebus.

Ad aliud dicendum, quod hoc peccat secundum æquivocationem : liberaliter

Deinde, Quæritur de Virtutibus, et quæruntur duo : scilicet quid sint, et quæ sint proprietates earum.

Ad PRIMUM sic proceditur :

<--- Page Split --->

autem illuminatio pertinet ad inferiorem hierarchiam : ergo Virtutes pertinent ad inferiorem hierarchiam : non ergo debent poni in media.

contra Dionysium qui ponit hunc ordinem in media hierarchia.

<--- Page Split --->

per abundantiam potestatis ultimam, omnia firmantem et continentem in esse, virtute, et opere : et cum hoc sit plus quam Principatus et Potestates, Virtutes ponendæ sunt ante Principatus et Potestates. Et hoc quidem expresse dicit Dionysius. Ergo Virtutes sunt de media hierarchia, et non de prima, nec de ultima.

mille, quod potest in centum, et in decem, et in unum, et in omne illud quod est minus millenario. Sed non sequitur, quod possit in mille et unum, vel in aliquot plures quam mille : et sic ultimum potentiae ejus determinatur ad mille, et ad nihil ultra. In potentia autem passiva e contra est : virtus enim illius stat in minimo tamquam in ultimo ipsius. Sequitur enim, si Hercules potest pati ab uno, id est, vinci, quod multo magis potest pati a duobus vel tribus, et sic deinceps. Sed non convertitur : non enim sequitur, si potest vinci a pluribus, quod potest vinci ab uno. Sic ergo accepta virtute pro ultimo ultra quod non potest, ultimum illud potest accipi duobus modis, scilicet simpliciter, et quoad nos. Per simpliciter ultimum determinatur virtus a Dionysio. Tunc enim virtus dicit tantam abundantiam potentiae, quae suimet imbecillitate non relinquit aliquem deiformem motum, quin possit in illum : quod dicit Dionysius esse substantialem actum Virtutum. Si autem ultimum determinatur quoad nos : cum miraculum quod est supra naturam' et contra naturam sit maximæ potentiae quoad nos, sic determinatur a Gregorio, et Bernardo, et a Magistro in libro II Sententiarum, distinctione IX, quod substantialis actus Virtutum, est miracula et prodigia facere.

Solutio. Supponatur hic quod dicit Dionysius, scilicet quod media hierarchia secundum omnia nomina ordinum in ea positorum, distinguitur in ordines acceptos secundum perfectionem potestatis pertinenti ad mundi gubernationem et continentiam. Et secundum hoc dicimus, quod virtus a qua dicitur ordo Virtutum, accipitur secundum quod Aristoteles definit eam in secundo de Cælo et Mundo, dicens sic : « Virtus est ultimum potentiae in re. » Et hoc vult intelligi de virtute activa, et de virtute passiva. Sed virtus activa ultimum suum ponit in maximo in quod potest : virtus vero passiva in minimo. Ex hoc enim ultimo inferuntur omnia quae sunt de potentia et activa et passiva. Sequitur enim, si Hercules virtute activa potest in

Adhuc prænotandum, quod actus ordinum Angelorum duobus modis determinantur, scilicet penes actus simpliciter secundum absolutam substantiam et excellentiam potestatis consideratam, aut penes actum comparatum ad finem qui est illuminatio et perfectio. Si est penes actum simpliciter : tunc constat, quod summus actus secundum superesse et posse, est dominatio. Et secundus erit, posse in omnem deiformem motum. Et tertius erit, posse coercere nocivum impediens. Hac consideratione Dionysius in media hierarchia primo ponit Domi-

<--- Page Split --->

nationes, secundo Virtutes, tertio Potestates. Et illam hierarchiam tunc sequitur distinctio potestatis super hanc provinciam vel illam, et super hunc hominem vel illum, et super hunc actum vel illum : penes quod accipitur media hierarchia. Et hunc ordinem bene et subtiliter prosequitur Dionysius. Si autem attenditur actus comparatus ad finem qui est illuminatio et perfectio hominis : tunc proximi hominibus Angeli sunt illuminatores et perfectores hominum : et sic ascendendo enumerantur a beato Gregorio et Bernardo ordines, et sic Angelis praesunt Archangeli, qui secreta revelent, et ad hoc potestatem accipiunt ut revelent ea quae pertinent ad salutem et illuminationem hominis. Et illis praesunt Virtutes, qui faciunt miracula ad illuminationem fidei confirmandam. Et illis praesunt Principatus, ad distinctas provincias pertinentes. Et illis praesunt Potestates, contrarias potestates arcentes. Et illis Dominationes, ministeria Angelorum disponentes. Et hunc ordinem prosequuntur Gregorius et Bernardus praecipue propter Apostolum, qui ad Coloss. 1, 16, sic enumerat : Sive Throni, sive Dominationes, sive Principatus, sive Potestates 1.

Ad 1. His ITA prænotatis, dicendum ad primum, quod illa ratione quam prosequuntur Gregorius, et Bernardus, et quidam alii sancti, non ponuntur Virtutes in media, sed in ultima hierarchia. Sed illa ratione quam prosequitur Dionysius de perfectione potestatis, ponuntur in media, et non in infima : nec est inconveniens, quod unum et idem in diversis dispositionibus ponatur secundum diversas rationes.

Ad 2. Ad ALIUD dicendum, quod hoc procedit etiam secundum dispositionem quam prosequitur Gregorius : et sic verum

est, quod Virtutes sunt de infima hierarchia.

Ad ALIUD dicendum, quod licet in hominibus operatio miraculorum sit gratiae gratis datæ, tamen fin Angelis contemplatio causarum absconditarum in Deo, et ex hoc illuminationem et virtutem accipere ad miracula exhibenda, non tantum est gratiae gratum facientis, sed etiam gloriæ, ut patet in auctoritate Bernardi præinducta. Et quantum ad hoc ponendæ sunt Virtutes et in hierarchia et in ordine.

Ad ALIUD dicendum, quod Virtutes illuminationes a Verbo accipiunt, hoc est, a Verbo ortas et a prima hierarchia immediate acceptas, et in media hierrarchia transfusas : et ideo sunt de media, et non de prima hierarchia.

Ad ALIUD dicendum, quod Berhardus in nullo sibi contrariatur : quia contemplatio illuminationis accipitur propter actionem, sicut omnis hierarchia est sacer ordo, et scientia, et actio. Et secundum hanc dispositionem Bernardi, verum est, quod Virtutes sunt de infima hierarchia, et Principatus de media : quia distinctam ad provincias dicunt potestatem.

Ad ALIUD patet solutio per idem. Si enim distinguantur ordines per actus ad finem ordinatos, Virtutes procul dubio sunt de infima hierarchia. Si autem distinguantur penes actum potentiae complete et absolute : tunc sunt de media. Nec est vis in verbis Apostoli : quia licet ad Coloss. 1, 16, ponat Virtutes post Potestates et Principatus, tamen, ad Ephes. iii, 10 2, ponit ante. Unde constat, quod Apostolus non intendit ordinare ordines in hierarchiis, sed enumerare tantum.

Ad ALIUD dicendum, quod Dionysius prosequitur ordinem qui est secundum

1 In epistcla ad Coloss. 1, 16, non enumerantur Virtutes, sed in epistola ad Romanos, viii, 38, dicit Apostolus: Certus sum quia... neque Angeli, neque Principatus, neque Virtutes, etc.,

sed forte non in eodem sensu.

2 Ad Ephes. iii, 10 : Ut innotescal Principatibus et potestatibus in caelestibus, etc.

<--- Page Split --->

actus potentiae absolutae acceptos, et ideo ponit Virtutes medium ordinem in media hierarchia, ut dictum est.

Ad 8. Ad ultimum dicendum, quod Magister ibi tangit ordinem Gregorii, et non ordinem Dionysii : et hoc nihil habet contrarietatis, quia in diversis rationibus accipiuntur : nihil enim inconveniens est unum et eumdem ordinem secundum diversas rationes in diversis poni hierarchiis, ut dictum est.

ARTICULI PRIMI

PARTICULA II

ET QUÆSITUM SECUNDUM.

Quæ sint proprietates Virtutum' ?

Secundo quaeritur, Quæ sint proprietates Virtutum ?

Et sumantur verba Dionysii in Coelesti hierarchia, ubi sic dicit : « Ipsam vero sanctarum Virtutum nominationem æstimo declarare fortem quamdam et incommutabilem virilitatem in omnes secundum earum deiformitatem operationes, ad nullam susceptionem inditarum ei divinarum illuminationum imbecilliter infirmatam , potenter in imitationem Dei reductam, non relinquentem suimet imbecillitate deiformem motum, sed firmiter ferentem in superessentialem et potentificam virtutem et ipsius imaginem virtuti similem, juxta quod licet factam et ad ipsam quidem ut principalem virtutem potenter conversam, ad secunda vero virtutem dans deiformiter pervenientem. »

Quæritur ergo hic,

SOLUTIO. Dicendum, quod proprietates virtutum accipiuntur in tribus viis. Ultimum enim potentiae in re, quod virtus proprie dicitur, accipitur vel in operando, vel in communicando ad illuminationem acceptam ad secunda inferiora, vel in recipiendo.

Si in operando : tunc hoc potest esse tribus modis, secundum quod in ipso opere attingitur ultimum potentiae tribus modis, scilicet in opere ipso, vel in modo operis, vel in reducendo opus in finem debitum. In ipso opere attingitur ultimum potentiae duobus modis, scili-

<--- Page Split --->

cet secundum universalitatem, et penes hoc accipitur prima proprietas, quæ est hæc, Fortem quamdam et incommutabilem virilitatem habere in omnes secundum earum deiformitatem operationes. Attingitur etiam ultimum operis secundum objectum operis circa quod est, et penes hoc accipitur secunda, quæ est hæc, Ad nullam susceptionem inditarum ei divinarum illuminationum imbecilliter se habere : ex hoc enim valenter potest operari quidquid vult Deus, quantumcumque magnum sit. Si autem ultimum accipiatur in modo operis : tunc penes hoc accipitur tertia, quæ est, Potener in imitationem Dei reduclam : reduci enim ad imitationem Dei, ad modum operis pertinet. Si vero ultimum accipiatur in ipso actu operis, penes hoc accipitur quarta, quæ est hæc, Non relinquentem suimet imbecillitate deiformem motum : ex tali enim actu potest perficere quidquid vult Deus.

Si autem ultimum accipiatur in reducendo opus in finem, hoc est duobus modis, scilicet secundum quod reduc'io illa est in via, vel secundum quod est in complemento. Si secundum quod est in via, penes hoc accipitur quinta, quæ est hæc, Firmiter ferentem in superessentialem et potentificam virtutem. Si vero ultimum accipiatur in reductione prout est in complemento, hoc est duobus modis : aut enim est secundum complementum intra, aut secundum complementum extra. Si intra, penes hoc accipitur sexta, quæ est hæc, Ipsius inaginem virtuti similem juxta quod licet factam. Si vero accipitur secundum complementum extra : tunc est septima, quæ est hæc, Ad ipsam quidem ut principalem virtutem potenter conversam. Et istae septem accipiuntur secundum acceptionem illuminationis ad virtutem perlinentis in operando.

Si vero accipitur illuminatio secundum refusionem et communionem in inferiores quos convertit in Deum : tunc est octava, illa scilicet, Ad secunda

vero ut virtutem dans deiformiter pervenientem.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod licet commune sit omnibus Angelis, quod perficiant operationes ad quas accipiunt illuminationes, tamen proprium est Virtutibus perficere operationes in quibus ultimum potentiae declaratur : eo quod super vires naturae sunt, et contra cursum naturae consuetum sola Dei virtute perfectae : et illae sunt quae pertinent ad Virtutum illuminationem et theophaniam in ordine et hierarchia constituentem.

Ad ALIUD dicendum, quod ibi non est nugatio : quod enim dicit, Fortem, refertur ad robur operantis : et quod dicit, Incommutabile, refertur ad confirmationem gratiae illuminationis.

Ad ALIUD dicendum, quod illuminationnes dicuntur indite propter habilitatem naturae ad eas, et dicuntur receptae propter infusionem, sicut omnis ordo angelicus ex natura habet habilitatem, et ex gratia habet complementum in gradu ordinis in quo constituitur. Et hoc est quod dicit Magister in libro II Sententiarum, distinct. IX, cap. Hic considerandum est quid appelletur ordo, sic : « Ordo Angelorum dicitur multi- « tudo cœelestium spirituum, qui inter « se aliquo munere gratiae similan tur, « sicut et in naturalium datorum parti- « cipatione conveniunt. »

Ad ALIUD dicendum, quod licet reduci in imitationem Dei omnibus Angelis conveniat, tamen reduci in imitationem secundum illuminationem datam ad hoc quod ultimum potentiae attingatur, non convenit nisi Virtutibus : et hoc intendit dicere Dionysius.

Ad ALIUD dicendum, quod deiformis motus dicitur nutus divinae voluntatis ad omne illud quod excellit et attingit ultimum potentiae, secundum paulo ante praedictum modum. Et sic non dicitur deiformis motus communiter illuminare, purgare, et perficere : et sic solis Virtutibus convenit, et non aliis.

<--- Page Split --->

Ad 6. Ad ultimum dicendum, quod imago addit super similitudinem : similitudo enim dicit similitudinem imitationis, imago vero dicit perfectionem expressionis, secundum quod in creatura potest esse expressio virtutis divinae.

ARTICULI PRIMI

PARTICULA III

ET QUÆSITUM PRIMUM.

De Potestatibus quid sint ?

Deinde, Quæritur de Potestatibus.

Et quæruntur duc, scilicet quid sint Potestates, et quæ proprietates earum ? Ad PRIMUM proceditur sic :

. In CONTRARIUM hujus est, quod si non sed contra, esset peccatum vel in Angelo, vel in homine, nihilominus esset ordinatio superiorum ad inferiora : et esset illumiinatio ad hoc, quod potestas superioris

<--- Page Split --->

in inferiora non tyrannice præcipitaretur, sed ut tali illuminatione inferior per superiorem in divinam potentiam reduceretur, et potestati divinae in hoc assimilaretur : ergo Potestates etiam essent non existente peccato in homine vel in Angelo. Et penes hoc determinat Dionysius Potestates in libro de Calesti hierarchia 4.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod potestas nomine suo quatuor dicit, scilicet distinctionem superioris et inferioris. In omni enim natura superiora habent potestatem in inferiora, influendo eis potestates et virutes naturales, et continendo ea in illis : propter quod dicit Aristoteles in IV de Cælo et Mundo, quod inferiora sunt in suis superioribus, sicut materia in suis formis. Forma autem continet et terminat materiam, et influit ei vires.

ad primum, quod Gregorius determinat ibi Potestates per actum et finem secundum, et non primum : et ideo dicit eas arcere malum.

Ad argumentum ergo dicendum, quod ex hoc elicitur, quod licet non esset malum in homine vel Angelo secundum actum, tamen esse posset ex verbitilitate creaturae rationalis secundum electionem, ut dicit Damascenus. Et ideo de ratione gubernantis erat, ut per theophianam et illuminationem, ordinem constitueret, qui malo quod surgere poterat, obviaret, et praeservando ne surgeret, et arcendo ne quantum vellet procederet, et repellendo et vindicando si surrexisset.

Ad aliuD omni eodem modo solvendum est : quia super idem fundatur. Si enim non essent boni et mali, tamen esse possent. Et ideo propter hoc publica potestas per illuminationem erat constituenda.

Secundum est ordinatio potestatis, ut scilicet ordinate secundum leges a Deo promulgatas potestas superioris procedat in inferiora : et hoc est in potestate sicut forma : et de hoc dicit Apostolus, ad Roman. xiii, 1 et 2 : Non est potestas nisi a Deo : quae autem sunt, a Deo ordinatae sunt. Itaque qui resistit potestati, ordinationi Dei resistit.

Tertium est actus qui est primus, et secundus. Primus est tutamen inferioris et continentia in bono percepto. Secundus est repulsio mali nocentis.

Ad aliuD dicendum, quod Bernardus recte dicit hoc quod dictum est in solutione : nec propter hoc sunt de infima hierarchia : quia non convertuntur super homines malos et daemones per actum primum et substantialem potestati, sed per actum secundum quod accidit potestati ex contrarietate mali et nocumento. Unde mediae hierarchiae convenit hoc, sicut omnia dona inferiorum superioribus conveniunt excellenter et eminenter.

Quartum est finis qui ex hoc actu inducitur. Et ille est duplex : primus, et secundus. Primus est laus bonorum, proveniens ex tutamine. Secundus est repulsio mali, proveniens ex vindicta. Propter quod dicitur, Eccli. vii, 6 : Noli quaerere fieri judex, nisi valeas virtute irrumpere iniquitates. Potestas enim judicis potestas est publica et ordinata secundum leges ad vindictam malefactorum, et laudem bonorum.

Ad 1. His itaque prænotatis, dicendum est

Omni eodem modo respondendum est ad sequens : quia penitus idem est.

Ad aliuD dicendum, quod Bernardus determinat ibi Potestates per actum consequentem, et non primum et substantialem. Et licet non esset malignitas secundum actum, tamen esse posset. Et ideo ordo Potestatum debuit constitui contra illud. Nec propter hoc sunt de infima hierarchia : sunt enim pertinentes Potestates tales complemento potestatis talis quae pertinet ad mundi guber-

<--- Page Split --->

nationem et continentiam, ex quibus completur media hierarchia in Dominationibus, Virtutibus, et Potestatibus.

Ad 6. Ad aliud dicendum sicut prædictum est, quod Gregorius ibi dicit qualiter homines assumuntur in sortes Angelorum, et per similia merita similia præmia sortiuntur : et tamen si non esset malum in homine vel in dæmone, esse posset : et ideo potestas contra hoc erat ordinata etiam antequam fieret.

Ad object. ILLUD quod in contrarium objicitur, plane concedendum est.

ARTICULI PRIMI

PARTICULA III

ET QUÆSITUM SECUNDUM.

Quæ sint proprietates Potestatum, et penes quid accipiantur 1 ?

Secundo quæritur, Quæ sint proprietattes Potestatum.

Et accipiantur verba Dionysii in Cælesti hierarchia, ubi sic dicit : « Ipsam autem sanclarum Potestatum æquipotentem divinarum Dominationum et Virtutum nominationem æstimo declarare bene ordinatam et inconfusam circa divinas susceptiones ordinationem, et ordinatum supermundanæ et intellectualis potestatis, non tyrannice in ea quæ inferiora sunt potestativis virtutibus præcipitatæ, sed potenter in divina post bene ordinatas potestates reductæ, et post eam deiformiter reducentis, et ad potentificam causalem potentiam quantum fas est assimilatæ, et eam ut possibile Angelis revelantis in bene ordinatis per ipsam ordinibus potestativa virtute. »

De istis quæritur.

<--- Page Split --->

velandi ea de quibus potestatem acceperunt.

Solutio. Solutio. Ista proprietates accipiuntur penes duo, scilicet secundum acceptionem illuminationis ad potestatem, et penes communicationem ejusdem ad inferiores Angelos. Acceptio potest attendi quoad modum accepti : et sic est proprietas prima, haec scilicet, Bene ordinalam et inconfusam circa divinas susceptiones ordinationem. Potest etiam attendi secundum substantiam accepti per illumnationem : et sic est secunda, haec scilicet, Ordinatum supermundanae intellectualis potestatis.

Si vero attenditur in communicando illuminationem inferioribus : iterum hoc fit duobus modis, scilicet quoad modum communicandi, et quoad finem perficientem ipsam communicationem. Si quoad modum : tunc hoc erit tribus modis. Modus enim est in communicante, et in communicato, et in his quibus communicatur. Si modus accipitur in communicante : sic accipitur proprietas tertia, haec scilicet, Non tyrannice in ea quae interiora sunt potestativis virtutibus praecipitatae. Si autem modus accipitur ex parte communicati : sic erit proprietas quinta, haec scilicet, Post eam deiformiter reducentis. Si modus accipitur ex parte eorum quibus communicatur, erit proprietas septima sive ultima, haec scilicet, Ut possibile Angelis revelantis in bene ordinatis per ipsam ordinibus potestativa virtute.

Si vero accipitur quoad finem communicatio : aut accipitur penes finem in genere, aut penes finem in specie. Si penes finem in genere : sic erit proprietas quarta, haec scilicet, Potenter in divina post bene ordinatas potestates reductae. Si accipitur penes finem in specie : sic est proprietas sexta, scilicet haec, Ad potentificam causalem potentiam quam fas est assimilatae.

His prænotatis, dicendum est ad primum, quod Potestates cum Dominationibus et Virtutibus æquipotentes non sunt, nisi secundum actum hierarchicum qui est illuminare inferiores Angelos et perficere et purgare in illuminatione ad potestatem accepta, sicut Dominationes illuminant in illuminatione accepta ad dominium, et Virtutes illuminant in illuminatione accepta ad virtutem.

Ad aliud dicendum, quod licet hoc commune sit omni ordini secundum suam illuminationem et theophaniam : tamen proprium est potestatum secundum theophaniam acceptam ad ordinationem potestatis publicae : et dicitur tunc bene ordinata, eo quod participat rationem ordinis divini : et incon/usa, quia separata a contrario.

Ad aliud patet jam solutio, et quod non est nugatio : quia per aliud et aliud dicitur esse bene ordinata et inconfusa.

Ad aliud dicendum, quod ratio ordinis satis determinatur per hoc, quod dicit eam esse reductam in divinam et potentificam potestatem. Conveniens enim divinae potestati, inordinatum esse non potest, nec carere ratione ordinis divinae sapientiae omnia gubernantis, resultantis in ipso.

Ad aliud dicendum, quod arcere hominum malitiam secundum leges divinas, est intellectualis potestatis, sed secundum leges mundanas est carnalis potestatis.

Ad aliud dicendum, quod non præcipitare se tyrannice in inferiora, potest esse et Dominationum et Virtutum proprium, diversa ratione : est enim Dominus nomen potestatis, ut prius habitum est in quaestione de Dominationibus. Sed dominium addit super potestatem superpositionem, quae est ex possessione pulchrorum et bonorum, ex qua habetur, quod ad nullam tyrannicarum dissimilitudinum est inclinatum, Potestas autem habet hoc, quod non tyrannice supervenit inferioribus, quia in ordine potestatis divinae est reducta. Et sic idem secundum diversa attribuitur diversis.

<--- Page Split --->

Ad 7. Ad aliud dicendum, quod licet sit antecedens secundum rationem causae, tamen consequens est secundum inesse, sicut omne proprium secundum inesse sequitur subjectum.

Ad 8. Ad ultimum dicendum, quod licet omnis Angelus revelet suam illuminationem aliis, et inferior, et superior, tamen theophaniam sive illuminationem ad potestatem specialiter acceptam, cujus est arcere malum et tueri sive continere bonum, non est revelare nisi tantum Potestatum : et de hac revelatione intendit Dionysius.

MEMBRI SECUNDI

ARTICULUS II.

De prædictis tribus ordinibus, scilicet Dominationibus, Virtutibus, et Potestatibus in communi 1.

Deinde, Quæritur de his tribus ordinibus in communi.

Videtur enim, quod plures debeant esse, quam tres.

ad unitatem suiipsorum congregant *. » Ex hoc accipitur, cum actus hierarchicus sit accipere illuminationem et transfundere, quod illuminatio quædam accepta est secundum sanctitatem, quæ est Sancti sanctorum : et quædam secundum regnum, quæ est Regis regum : et quædam secundum dominium, quæ est Domini dominorum : et quædam secundum deitalem, quæ est Dei deorum. Secundum quamlibet igitur istorum deberet fieri ordo in hierarchia. Videtur ergo, quod diminuti sint in hac secunda hierarchia.

Solutio. Dicendum, quod tres ordines 1 solutio. mediae hierarchiae accipiuntur penes tria complentia potestatem publicam pertinentem ad mundi gubernationem. Et illa sunt tria, quorum primum est, quod possessione pulchrorum et bonorum supersit, et nulli inferior infirmitati commisceatur. Et penes hoc accipiuntur Dominationes : quia primum, ut dicit Philosophus in libro de Causis, regit res præterquam quod commisceatur cum illis. Et est (ut ibidem dicit Philosophus) dives in se, et dives in omnibus aliis. Et theophania constituens in tali dominio, perficit ordinem Dominationum.

Secundum est, quod si debet esse perfecta potestas, oportet quod nullo modo sit infirmata, sed quod propria virilitate in quolibet actu possit attingere ultimum potentiae, secundum omnem differentiam ultimi determinati supra in quaestione de

<--- Page Split --->

Virtutibus. Et accipere theophaniam ad hoc, perficit ordinem Virtutum.

Tertium est potestas arcendi contrarium : sicut in omni natura postquam natura dedit potestatem ad esse, et ad essentiales virutes, addit potestatem resistendi contrarietatibus : vel frustra fit quod dedit ad esse, et ad essentiales virtutes. Et accipere theophaniam ad hoc, perficit ordinem Potestatum.

Ex his etiam patet ordo trium ordinum. Dominationes enim et Virtutes generalem dicunt potestatem, vel disponendi ministeria, sicut Dominationes, et ideo sunt primi in hac hierarchia : vel generaliter attingendi ultimum potentiae ex propria virilitate, sicut Virtutes, et ideo Virtutes ad Dominationes se habent ut secundi, sicut ministri se habent ad dominos.Post hoc autem sunt Potestates, spiritualem potentiam accipientes ad arcendum contrarium, et ideo ultimo loco ponuntur.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod libertas non dicit effectum potentiae vel officium, sed conditionem dicit personae. Et ideo penes libertatem non potest accipi ordo : ordo enim, ut dicit Priscianus in majori volumine, cap. de praepositione, par est potestatis. Et sicut dicit Tullius in libro de Officiis, officium est congruus actus personae secundum statuta patriae : quorum nihil dicit libertas. Dicit enim Aristoteles in primo primae philosophiae, quod liberum dicimus hominem, qui causa sui est.

Deo, et a superioribus communicetur inferioribus, tamen in nullo speciali potest constituere ordinem vel officium. Similiter dicendum est de sanctitate, quae non est speciale donum, sed generale. Dicit enim ibidem Dionysius, quod « sanctitas est ab omni inquinamento libera et perfecta munditia. » Et haec non fit una illuminatione, sed multis contra quodlibet peccatum ordinatis : et ideo pertinet ad actum hierarchicum, qui est purgare, et non ad specialem ordinem. Similiter dicendum est de deitate : dicit enim ibidem Dionysius, quod « Deus dicitur vel a 0e0pEw-0, quod est video, eo quod omnia videt praesentia, et omnibus providet providentia : vel a 0e1ow-0 quod est ardeo, quia ardore amoris curam habet de omnibus, et disponit omnia suaviter : vel a 0e0, quod est curro vel circumeo, eo quod existendo in omnibus et ubique circumit omnia, providentia sua fruentia sive utentia. Et ista dona non sunt communicabilia creaturae : et ideo penes illuminationem vel theophaniam ad hoc datam, non potest creatura constitui in ordine vel officio spirituali, sed penes donum Domini dominorum accipitur ordo Dominationum : quia hoc dicit donum spirituale et creaturae communicabile.

I0 quod quaeritur de ordine horum trium, paulo ante solutum est in hac eadem solutione, ubi ratio ordinis est assignata.

MEMBRI SECUNDI

ARTICULUS III.

De hierarchia Dominationum, Virtutum, et Potestatum 1.

Deinde quaeritur de hierarchia horum

1 Cf. Opp. B. Alberti. I° Part. Summæ de Creaturis, Tract. IV, Quæst. 46. Tom. XXXIV

novæ editionis nostræ.

<--- Page Split --->

trium ordinum, de qua dicit Dionysius in Celesti hierarchia, sic : « Has habens deiformes proprietates media celestium animorum dispositio, purgatur quidem et illuminatur et perficitur (quemadmodum dictum est) a divinis illuminationibus inditis sibi secundo per primam hierarchicam dispositionem, et per mediam illam secunda manifestatione delatis 1.» Ex hoc accipitur, quod dupliciter illuminatur media hierarchia, scilicet a Deo, et a prima hierarchia : sed illuminari a Deo est proprium hierarchiae primae : ergo videtur, quod media hierarchia convenit cum prima hierarchia in illuminationibus a Deo acceptis.

CONTRA :

sic etiam Thronorum immediata conversio non est nisi in Deum. Et per tria haec dicit Dionysius dispositionem primae hierarchiae significari, quae secundum perspicacitatem intelligentiae analogiam habet ad divinas illuminationes immediate a Deo percipiendas.

Secundam autem probat ex hoc quod, Isa. vi, 3, unus Angelus clamabat ad alterum. Et similiter, Daniel. x, 13, quod dicit significare illuminationem ab Angelo in Angelum procedentem : propter quod etiam dicit in verbo ante inducto, quod haec illumination secunda manifestatione est delata. Prima enim manifestatio illuminationis immediate est a Deo omnium illuminatore : secunda vero manifestatio est, quando illumination a Deo percepta manifestatur in Angelum.

Tertiam vero probat per illud Danielis, viii, 16, ubi vir Gabriel dixit ad Angelum : Fac intelligere istum, id est, Danielem, visionem 2. Et per illud Zacharie, i, 16, ubi Angelus instructus ab Angelo, instruxit animam Prophetae de reaedificatione Jerusalem. Per hoc enim dicit significari illuminationes analogiam habentes ad animas hominum, et in animas hominum ab Angelis descendentes quasi tertia illuminatione.

SOLUTIO. Dicendum, quod beatus Dionysius per canonem Bibliæ probat tres hierarchias esse. Et prima illuminatur a Deo, secunda a prima, et tertia a secunda, et ecclesiastica a tertia : et hoc quod, Isa. vi, 2, dicitur, quod Seraphin stabant super thronum propinquissimi Deo. Et, Exod. XXXVII, 7 et seq., dicitur, quod Dominus sedet super alas Cherubin : quod etiam significat immediatam conversionem in Deum. Similiter, Ezechiel. i, 4 et seq., in throno sapphirino qui stabat super firmamentum, quod erat imminens capiti animalium, non sedebat nisi species electri, quæ Deum significabat. Et

Notandum tamen, quod duplex est illuminatio. Una pertinens ad officium et gradum ordinis angelici : et de illa verum est quod dicit Dionysius de prima et secunda et tertia manifestatione : in illa enim lege divina promulgatum est, quod secunda per prima participent divinis illuminationibus. Est autem alia illuminatio pertinens ad beatitudinem gloriæ : et hæc non fit per theophanias, sed per visionem quæ est facie ad faciem. Et secundum hanc omnes vident immediate Deum, sicut dicitur, Matth. xvii, 10 : Angeli eorum in cælis semper vident faciem Patris mei qui in cælis est. Unde secundum hanc divisionem nulla distin-

<--- Page Split --->

guitur hierarchia : quia omnes vident immediate, et fruuntur ipsa visione : haec enim visio, ut dicit Augustinus, est tota merces. Et inducit illud Psalmi xv, 11 : Adimplebis me laetitia cum vultu tuo : delectationes in dextera tua usque in finem. Et illud Joannis, xvii, 3 : Ut cognoscant te, solum verum Deum, et quem misisti, Jesum Christum : haec enim est vita aeterna. Et sic dicit Dionysius, quod illuminationes sive theophanie ad officium et gradum ordinum pertinentes, per primam hierarchiam referuntur ad secundam secunda manifestatione. Illuminationes autem ad beatitudinem pertinentes immediate ad omnes beatos descendunt a Deo : in hac enim non distinguuntur hierarchiae.

MEMBRI PRIMI

ARTICULUS I.

De ordinibus in tertia hierarchia positis, in speciali.

ARTICULI PRIMI

PARTICULA I

Et per haec patet solutio ad totum quaesitum.

ET QUÆSITUM PRIMUM.

De Principatibus, quid sint ?

MEMBRUM III.

De tertia hierarchia.

Deinde quaeritur de tertia hierarchia.

Et quaeruntur tria, scilicet de ordinibus in ea positis in speciali, et de ordinibus in communi, et de hierarchia horum trium.

De ordinibus in speciali quaeruntur tria, scilicet de Principatibus, Archangelis, et Angelis.

De Principatibus quaeruntur duo, scilicet quid sint, et quae sint proprietates eorum ?

Ad primum objicitur sic :

1 Cf. Opp. B. Alberti. Ia Part. Summae de Creaturis, Tract. IV, Quæst. 47, Art. 1. Tom.

XXXIV hujusce novæ editionis.

<--- Page Split --->

Principatuum numerum accipiunt? » Ex hoc accipitur, quod Angeli meliores qui inferioribus præsunt et agenda disponunt, Principes vocantur : sicut meliores fratres boni prælati, principes eorum dicuntur. Et ex hoc sequitur idem quod prius, scilicet quod sint de media hierarchia.

cum Angeli illuminationem ad id accipiant ut agant ex officio, quod non a contemplatione virtutis dantis esse accipiunt illuminationem, sed a contemplatione gubernantis principii et disponentis principatus, sicut dicitur, Daniel. iv, 29 : Scias quod dominetur Excelsus in regno hominum, et cuicumque voluerit det illud, etiam humillimum hominem constituet super illud. Et hoc etiam patet per hoc quod dicitur, Daniel. v, 5, ministerio angelico apparuerunt digiti manus scribentis in pariete : Mane, Thecel, Phares, quod est idem, appensum, numeratum, divisum. Quia ministerio angelico appensum est regnum libra justitia, et inventum est iniquum. Eodem ministerio numeratum est numero scilicet meritorum, et inventum est minus habens, ut ibidem, x. 7, dicitur. Et ideo eodem ministerio angelico divisum est a Chaldæis, et datum est Medis et Persis. Ab illuminatione ergo disponente principatus terrenos, Principes dicuntur Angeli.

Quod est concedendum.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod Principes bonis Angelis non principantur principaliter ex proprio actu hierarchiae : sed per Angelos inferiores explent ministeria sua circa homines, influendo eis illuminationem a superiori acceptam, et explent officium sicut per vicarium, sicut dicit Dionysius in Calestii hierarchia 1, quod Seraphin per inferiorem Angelum sicut per vicarium purgavit labia Prophetae 2. Et talis conversio super Angelum sive prælationem non facit hierarchiam : quia actus officii sive per se sive per alium exerceatur, actus super homines est, quod ultimæ competit hierarchiae.

AD ALIUD dicendum, quod non sunt de media hierarchia sed de ultima : quia sicut in antehabitis dictum est, illuminatio ad actus officii sui non est excellens

1 S. DIONYSIUS, Lib. de Coelesti hierarchia, cap. 14.

• Cf. Isa. vi, 6 et 7.

<--- Page Split --->

analogiam illuminationis intelligentiae humanae, et proportionata intelligentiae angelicae : est enim de humanis et ultimae hierarchiae.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod Bernardus determinat Principes ab actu consequente et non primo. Omnium enim Angelorum est perfectionom suae illuminationis referre in Deum, et contemplari, quod secundum summum cardinem rerum, qui est sapientia Dei, actus hierarchicus sit consummatus. Et talis conversio in Deum omni hierarchiae convenit, tam angelicae, quam humanae. Nec talis conversio sive contemplatio facit illuminationem manifestationis primae, vel secundae, vel tertiae : quia omnibus convenit, et ideo sesecundum eam hierarchiae non distinguuntur.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod contemplatio virtutis creatricis duobus modis est, scilicet virtutis simplicis : et sic non admisectur ei contemplatio Principatuum. Est etiam contemplatio virtutis non simplicis, sed moderantis et disponentis creata secundum dignitatem et gradus creatorum : et sic contemplatio virtutis creatricis illuminat ad constitutionem Principatuum.

Quod ultimo objicitur, concedendum est : quia recte veritatem hujus solutionis concludit : et sic patent ista.

ARTICULI PRIMI

PARTICULA 1

ET QUÆSITUM SECUNDUM.

Quæ sint proprietates Principatuum, et penes quid accipiantur 1 ?

Secundo quaeritur, Quæ sint proprietates horum Principatuum ?

Et sumantur verba Dionysii in 'Cælesti hierarchia, ubi dicit sic : « Manifestat enim ipsa quidem cœlestium Principum nominatio, illud quidem deiformiter principale eductivum cum ordine sacro et principalibus decentissimis virtutibus, et ad superprincipale principium eas universaliter converti, et alias hierarchice ducere ad illud ipsum, quantum possibile formari, principium principium, manifestareque superessentialem ejus ordinationem ornatumque principalium virtutum. »

SOLUTIO. Dicendum, quod quaedam solutio. istarum proprietatum accipiuntur penes accipere illuminationem, et quaedam penes communicare.

Penes accipere triplex est consideratio illuminationis, scilicet quoad substantiam illuminationis, et quoad actum, et

<--- Page Split --->

quoad effectum consequentem. Quoad substantiam accipitur proprietas prima, quæ est hæc, Illud quidem deiformiter principale. Et dicitur principium ibi a principatu, et non a prioritate : sicut principes dicimus esse principia quædam motiva omnium eorum quæ sunt in principatu, ad bonum quod construere intendit princeps. Et accipitur de illo Isaïe, xxxii, 5 : Non vocabitur amplius is qui insipiens est, princeps, neque fraudulentus appellabitur major. Et infra, y. 8 : Princeps vero ea quæ sunt principe digna cogitabit, et ipse super duces stabit. Penes actum autem illuminationis proprium accipitur proprietas secunda quæ est hæc, Ductivum cum ordine sacro et principalibus decentissimis virtutibus. Actus enim proprius est principis ad quem suscipit illuminationem, ut manuducat omnes sub principatu suo existentes ad bonum publicum quod ordinatur et construitur in principatu suo. Hunc autem actum sequitur opus ad virtutem tendens. Et penes hoc accipitur proprietas tertia, quæ est hæc, Ad superprincipale principium eas universaliter converti. Principis enim opus est, subjectos sibi convertere ad principem omnium principum Deum, sicut dicitur, Apocal. 1, 5 : Primogenitus mortuorum, et princeps regum terræ. Et, Apocal. xix, 16 : Et habet in vestimento et in femore suo scriptum : Rex regum, et Dominus dominantium.

Si autem proprietas accipitur in communicando, hoc fit duobus modis, scilicet secundum communicationem simplicem, et secundum effectum consequentem. Si primo modo : tunc est quarta, hæc scilicet, Alias hierarchice ducere ad illud ipsum, quantum possibile formari, princifcum principium. Si secundo modo : tunc est quinta, hæc scilicet, Manifestare superessentialem ejus ordinationem ornatumque principalium virtutum.

citur omne illud quod principatur in subditis, non tyrannice, sed secundum formam quam providentia divina constituit in bono quo princeps regere debet subjectos : et sic deiformiter principari non convenit nisi Principibus, et non primæ hierarchiæ ut proprium.

Ad aliud dicendum, quod non accipitur virtus a virilitate : quia hoc est proprium Virtutum, ut probat objectio : sed accipitur virtus ut circa difficile et bonum est optimorum operativa, secundum Aristotelem in II Ethicorum, quæ quidem in hominibus operatur circa delectationes et tristitias, in Angelis autem circa actus propriorum officiorum. Quod maxime Principibus convenit, quorum officium est optima operari in subditis, et decentissima ad virtutes.

Ad aliud dicendum, quod omnis hierachiae est finaliter converti ad principale principium : quia in hoc hierarchicus ornatus, quamvis in acceptance illuminationis prima hierarchia accipiat illuminationem a Deo immediate, sive, ut dicit Dionysius, manifestatione prima : et media a prima, sive manifestatione secunda : et tertia a media, sive manifestatione tertia : hoc tamen maxime convenit principibus et prælatis, qui se et subditos tenentur reducere in divina ex officio proprio. Unde Chrysostomus super Joannem : « Sacerdos si omnia benefecerit in se, condemnabitur tamen si negligens est circa subditos. »

Ad aliud dicendum, quod in ultima hierarchia Principes primi sunt, et illi ex officio et illuminatione ad officium pertinente habent ducere sibi subjectos, non alias hierarchias : et non est eorum duci, quia duces constituuntur : et hoc intendit Dionysius.

Ad ultimum per jam antedicta patet solutio.

<--- Page Split --->

ARTICULI PRIMI

PARTICULA II

ET QUESITUM PRIMUM.

De Archangelis, quid sint' ?

Deinde quaeritur de Archangelis.

Et quaeruntur duo, scilicet quid sint, et quae sint eorum proprietates ?

AD PRIMUM proceditur sic :

SED CONTRA hoc objicitur : Summa nuntiare et communia, non sunt actus differentes specie, sed numero tantum : ergo videtur, quod penes hos actus non accipiuntur ordines diversi specie : et sic Archangelorum et Angelorum esset unus ordo, quod falsum est.

næ sapientiæ consiliis familiarius admittuntur : eademque per ipsos suis quæque locis atque temporibus summo moderamine dispensatur. » Ex hoc accipitur, quod non penes nuntiare magna et communia, sed penes admitti ad secretiora consilia distinguuntur Archangeli ab Angelis : quod est contra Gregorium.

SOLUTIO. Dicendum, quod diversi ordines sunt Archangelorum et Angelorum, ut dicunt Dionysius, et omnes sancti. Archangelorum enim ordo medius est inter Principes, et Angelos : et hoc ipso nomine ostendit. 'Apxoc enim princeps est, et ayyxoc nuntius : et ideo in proprietatibus convenit cum utrisque, sicut patebit in sequenti articulo quaestionis.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod verhum Gregorii verum est : sed summa dicuntur ibi ea quae sunt supra naturam, sicut est opus incarnationis, ad quod missus est Archangelus Gabriel 2. Et sicut etiam est opus conceptus vetulae ex antiquitate emortuae : sicut tres Angeli missi sunt ad Abraham 3. Et sicut sunt omnia quorum causae ab aeterno abscondita sunt in Deo, et non insertae naturae. Haec enim solo consilio Dei perficiuntur : haec enim procedunt ex abysso sapientiæ divinæ, et non nisi per eos nuntiantur, qui ad consilium divinum admittuntur.

<--- Page Split --->

Et licet nuntiare magna et nuntiare parva sint ejusdem generis et speciei, non tamen specialissimae, tamen illuminatio theophaniæ accepta ad unum et ad alterum non est ejusdem speciei, et ideo constituens est in diverso gradu et ordine et hæc et illa.

ARTICULI PRIMI

Ad 2.

Per hoc idem patet solutio omnino ad sequens : quia super idem fundantur illa duo.

PARTICULA II

ET QUÆSITUM SECUNDUM.

Ad 3.

Ad ALIUD dicendum, quod dictum Bernardi omnino concedendum est, et ipse non est contrarius Gregorio : quia ea quae vocat Gregorius summa, eo quod supra naturam sunt : illa vocat beatus Bernardus a consilio divino procedentia, eo quod causæ eorum non sunt rebus creatis insertæ, sed in abysso sapientiæ et scientiæ Dei et consilii absconditæ, sicut dicitur, ad Ephes. III, 9 : Illuminare omnes, quæ sit dispensatio sacramenti absconditi a sæculis in Deo.

Ad 4.

Ad ULTIMUM dicendum, quod illi qui sunt de prima hierarchia, magis conscii sunt illuminationum quæ pertinent ad beatitudinem : quia eas prima manifestatione percipiunt, u' dicit Dionysius. Sed illuminationum quæ pertinent ad nuntiandum hominibus, non sunt magis conscii : quia, sicut dicit Gregorius, superiora agmina usum exterioris officii non habent. Nuntiatio autem sive missio ad nuntiandum est usus exterioris officii, quod fit circa Ecclesiam : et ideo ordo talis nuntiorum ad ultimam pertinet hierarchiam, et non ad primam : per ultimam enim illuminatur, purgatur, et perficitur Ecclesia.

De proprietatibus Archangelorum i ?

Secundo quaeritur, Quæ sint propriætates Archangelorum ?

Quas tangit Dionysius in Cælesti hierarchia his verbis : « Ipsa autem Archangelorum sanctorum æquipotens quidem est cælestibus Principatibus. Est enim et eorum et Angelorum, ut dixi, hierarchia una et dispositio. Verumtamen quoniam quidem non est hierarchia nisi et primas et medias et ultimas virtutes habens, Archangelorum sanctus ordo communicativæ hierarchiæ medietati extremorum recipitur. Etenim sacratissimis Principatibus communicated et sanctis Angelis. Ipsis quidem, scilicet Principatibus : quia ad superessentiale principium principaliter convertitur, et ad ipsum ut possibile reformatur, et Angelos vivificat secundum bene ornatos ejus et ordinatos et invisibiles ducatus. Istis vero, scilicet Angelis, communicat : quia et eis prophetico est ordini divinas illuminationes hierarchice per primas virtutes suscipiens, et Angelis eas deiformiter nuntians, et per Angelos nobis manifestans, secundum sacram uniuscujusque divinitus illuminatorum analogiam. »

<--- Page Split --->

tuum sit superior ordo quam Archangelorum, et superior semper potentior sit in omni illuminatione, quam inferior.

Reformatio autem illuminati ab illumiinatore effectus est illuminationis.

Si vero accipitur secundum actum communicationis ad inferiores : tunc est tertia, qua est haec, Angelos vivificare secundum bene ornatos et ordinatos ejus et invisibiles ducatus. Et dicitur vivificare : quia per illuminationes in inferiores transfusas, inferiores facit appropinquare et conformari primo, quod vere simplex et unum est. Et dicuntur ducatus : quia in talibus superior dux est inferioris reducens eum in primum. Et dicuntur bene ornati : quia talis ducatus est secundum illuminationes habentes ornatum virtutis et honestatis. Et dicuntur bene ordinati ducatus : quia sic reducendo salvatur ordo legis divina, qua est per prima media, et per media ultima reducere.

SOLUTIO. Dicendum, quod sicut dicit Dionysius, ordo Archangelorum medius est inter ordinem Principatuum et Angelorum, ut patet in auctoritate inducta. Et ideo dicit, quod communicativae medietati recipitur extremorum, hoc est, inter extrema, Principatus scilicet et Angelos. Et hoc ostendit nomen : Archangelus enim princeps nuntius dicitur, in nomine principum conveniens cum Principatibus, et in nomine nuntii conveniens cum Angelis. Et tres primas proprietates habet communes cum Principatibus, unam autem cum Angelis, scilicet quartam.

Tres in quibus communicat cum Principibus, accipiuntur secundum duos actus hierarchiae proprios : quorum unus est, converti ad superius ad acceptionem illuminationis sive a Deo sive ab Angelo superiore. Secundus est, converti ad inferiores in eos transfundendo acceptam illuminationem. Accepta autem illuminatio attenditur duobus modis, in se scilicet, et in effectu. Si in se consideretur : tunc est proprietas prima, qua est haec, Ad superessentiale principium principaliter converti. Si consideretur in effectu : tunc est secunda, qua est haec, Ad ipsum ut possibile reformari.

Quarta vero proprietas sumitur ex communicatione cum Angelis : et haec est, Quia eis prophetico ordini divinas illuminationes hierarchice per primas virtutes suscipiens, et Angelis eas deiformiter nuntians, et per Angelos nobis manifestans secundum sacram uniuscujusque divinitus illuminatorum analogiam.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod non dicit æquipotentes Principatibus Archangelos, nisi tantum in actu hierarchico, qui est accipere illuminationem a media hierarchica et transfundere super ecclesiasticam : hoc enim potenter habent Principatus, Archangeli, et Angeli.

AD ALIUD dicendum, quod ad superessentiale principium utrisque convenit, et Principatibus, et Archangelis, sed differenti modo. Principatibus enim convenit secundum acceptionem illuminations ad limitationem Principatuum et ordinationes pertinentis. Archangelis vero quantum ad acceptionem illuminationsi secreti consilii Dei, quod est de his quorum causae absconditae sunt in Deo, et non insertae rebus creatis. Et sic non oportet, quod idem ordo sit in specie Archangelorum et Principatuum.

<--- Page Split --->

Ad 3. Ad ultimum dicendum, quod propheticus ordo est in descensu illuminationis: prophetia enim, ut dicit Cassiodorus 1, est divina inspiratio, rerum eventus immobili veritate denuntians. Et haec inspiratio et illuminatio primo descendit in Angelos, et ab ipsis in Prophetas. Et hoc est quod dicitur, Sapientiae, vn, 27, quod spiritus sapientiae per nationes in animas sanctas se transfert, amicos Dei et Prophetas constituit.

ARTICULI PRIMI

PARTICULA III

ET QUESITUM PRIMUM.

De Angelis, quid sint ?

Deinde, quaeritur de Angelis. Et quaeruntur duo, scilicet quid sint, et quaesint proprietates eorum ?

Ad PRIMUM obiicitur sic :

<--- Page Split --->

idem quod prius, scilicet quod Angeli non dicuntur propter nuntiare parva vel communia, sed propter contemplationem judiciorum Dei.

Solutio. Solutio. Dicendum cum beato Gregorio, quod Angeli dicuntur inferiores qui complent et terminant totum ornatum cœelestis hierarchiae, ut dicit Dionysius: et illi sunt, qui aequitatem judiciorum Dei contemplantur, quae aequitas consistit in retributione bonorum sive malorum : et illam effectui mancipant per officium custodiae, et palam faciunt fieri per nuntiationem et revelationem : et hoc magnae dignitatis officium est.

Ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod minima non dicuntur ibi simpliciter parva: sed simpliciter magna, respective parva : respectu enim eorum quae nuntiant Archangeli quae supernaturalia sunt, minima dicuntur quae pertinent ad aequitatem providentiae communis et dispensationem uniuscujusque ad justam sui meriti retributionem, quamvis in se contemplari causas et rationes talium in Verbo maximum sit.

abyssum judiciorum in dispositione salutis hominum. Et quod dicit Gregorius, quod est nomen officii, non naturae : ideo dicit, quia nomen imponitur ab ultimo complente, et non ab eo quod potentialiter disponit ad hoc.

Ad aliud dicendum, quod beatus Bernardus determinat ibi Angelos ab actu consequente, et non a principali: quamvis enim primus actus sit contemplari abyssum judiciorum et aequitatem, tamen quia per officium custodiae haec palam fiunt, et effectui mancipantur, ideo ab hoc actu determinat Angelos beatus Bernardus.

Ad aliud dicendum, quod auctoritas Bernardi nihil aliud dicit, nisi quod primo et secundario actu convenit Angelis, quod est contemplatio per theophaniam et deductio ad effectum per custodiam, et nuntiatio per revelationem, sicut patet ex inductis.

Ad sequens patet solutio, quia omnino idem est cum praecedenti.

ARTICULI PRIMI

PARTICULA III

ET QUÆSITUM SECUNDUM.

Quæ sint proprietates Angelorum 1 ?

Secundo quaeritur, Quae sint proprietates Angelorum ?

Et sumantur verba Dionysii in Caelesti hierarchia 2, ubi sic dicit, quod « Archangeli cum Angelis conveniunt : quia ejus prophetico est ordini conveniens, divinas illuminationes per primas virtutes suscipere, et Angelis eas

Ad aliud dicendum, quod Angeli ex dispositione naturalium, quae sunt simplicitas essentiae, et perspicacitas intelligentiae, aptitudinem habent ad hanc theophaniam quae facit eos contemplari

4 Cf. Opp. B. Alberti, I a Part. Summae de Creaturis, Tract. IV, Quaest. 49, Art. 2. Tom. XXXIV hujusce nova editionis nostrae.

2 S. DIONYSIUS, Lib. de Caelesti hierarchia, cap. 11.

<--- Page Split --->

deiformiter nuntiare, et per Angelos nobis manifestare secundum uniuscujusque divinitus illuminatorum analogiam. »

Et assignat causam dicti sic dicens : « Angeli completive consummant omnes cœelestium animorum dispositiones. Et ideo eorum proprium est tantum a superioribus accipere, et nobis nuntiare. »

Videtur hoc esse falsum : quia

SOLUTIO. Dicendum, quod duplex est solutio. illuminatio, scilicet quæ pertinet ad beatitudinem, et illa quæ pertinet ad actum officii uniuscujusque Angeli ex ordine suo. Prima quæ pertinet ad beatitudinem, immediate est a Deo super omnes Angelos : quia secundum illam omnes

<--- Page Split --->

immediate vident Deum. Illa vero quae pertinet ad actum officii, a superioribus descendit in inferiores. Licet etiam illa possit aliquando fieri immediate a Deo : quia quidquid potest potentia inferior, potest et superior, sed non convertitur : unde quidquid potest Angelus, potest et Deus, sed non convertitur. Sed tamen haec illuminatio quando descendit a superioribus in inferiores, non sequitur, quod aliquod medium sit inter inferiores et Deum. Et hujus causa est, quia superiores non transfundunt illuminationes in inferiores in aliquo signo creato, sed ipsa illuminatione increata cognoscibilis accepta sub eodem cognoscibili increato immediate conjunguntur et superiores et inferiores.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod licet omnium Angelorum in genere intellectualis natura sit una, tamen non sequitur, quod perspicacitas intelligentiæ in omnibus sit una : hæc enim differens est secundum esse illius generis in specie et numero : et ideo non sequitur, quod licet cognoscibile ab omnibus sit unum, illuminatio descendens ab illo cognoscibili in omnibus sit æqualis, sed potius in superioribus qui immediate convertuntur in Deum (ut dicit Dionysius) est manifestatione prima : in mediis qui de media sunt hierarchia, est manifestatione secunda : et in infima est manifestatione tertia, sicut in antehabitis determinatum est.

Ad ALIUD dicendum, quod in cognoscibili (cui subjacent Angeli) duo sunt. Unum est lumen descendens, et est informans intellectum cognoscentis et elevans et perficiens ipsum ut possit aciem figere in excellenti luce cognoscibilis. Aliud est cognoscibile ipsum quod cognoscitur. Primum ergo differenter est in Angelis : quia est in superioribus manifestatione prima, in mediis manifestatione secunda, et in ultimis manifestatione tertia. Secundum autem quod est cognoscibile ipsum, æqualiter est in omnibus. Et ideo dicit Dionysius, quod uni

lumini subjiciuntur omnes, quamvis non æqualiter participent ipsum, sed sub diversa manifestatione, ut dictum est.

Per IDEM patet solutio ad verbum Commentatoris : quia idem est cum dicto Dionysii nisi quod exponit ipsum.

Ad ALIUD dicendum, quod omnes convertuntur ad Deum, sicut dicit Augustinus super Genesis ad litteram : sed cum perceptio luminis Verbi differens sit in summis, mediis, et imis, propter differentem perspicacitatem intelligentiæ : ideo in theophanis pertinentibus ad actus officiorum, necesse est imos converti ad medios, et medios ad supremos : quia imi talium theophaniarum non sunt perceptibiles in manifestatione prima, vel secunda, sed tertia manifestatione : et medii non sunt perceptibiles earumdem in manifestatione prima, sed secunda, ut dicit Dionysius, sicut in quaestione de divisione hierarchiarum determinatum est.

Ad ALIUD dicendum, quod illuminatus non fit obnoxius illuminatori, nisi ubi illuminator proprio lumine illuminat, sicut est in hominibus, ubi discipulus obnoxius fit doctori. Ad Galat. vi, 6 : Communicet autem is qui catechiatur verbo, hoc est dicere, ei qui se catechizat, in omnibus bonis. In Angelis autem non sic est. Superiores enim non proprio lumine illuminant inferiores, sed lumine theophaniae descendentis a Deo. Unde quamvis superiores talis illuminationis sint ministri, auctor tamen hujus illuminationis non est nisi Deus : et ideo inferiores illuminati non efficiuntur obnoxii superioribus, sed Deo soli.

Ad ULTIMUM dicendum, quod non est simile in luminibus corporalibus et spiritualibus : quia secundum in corporalibus non exhibet primum illuminans in virtute primi, sed potius in facultate qua recipit ipsum. Luna enim non exhibet solem in specie, sed lumen solis exhibet in facultate qua percipit. Similiter est de aere, et de tertia. In spiritualibus autem superior per theophaniam acceptam a

<--- Page Split --->

Deo, quando influit eam inferiori, peràcit inferiorem, et convertit ut contempletur per speciem primum illuminatorem, Deum scilicet : et sic nulla fit minoratio luminis per multiplicationem mediorum.

MEMBRI TERTII

ARTICULUS. II.

De prædictis tribus ordinibus, scilicet Principatibus, Archangelis, et Angelis in communi 1.

Deinde, Quæritur de his tribus in communi.

Et videtur, quod plures esse debeant ordines in infima hierarchia.

Iulio. SOLUTIO. Dicendum, quod sicut prima hierarchia accipitur secundum assistere Deo, ita secunda sumitur penes potestatem perlinentem ad gubernationem mundi : et hoc jam in præcedentibus determinatum est. Tres autem ordines ultimæ hierarchiæ sumuntur penes actus pertinentes ad dispositiones hominum. Homines autem disponuntur tripliciter

ad salutem, scilicet per actum prælationis gubernati. Prælationes autem omnes reducuntur ad Principatus : quia principum est disponere omnes prælationes. Secundus actus est in annuntiatione magnorum pertinentium ad auctorem salutis : et hoc pertinet ad Archangelos. Tertius est annuntiatio eorum quæ communiter ad salutem singulorum pertinent : et hoc pertinet ad Angelos. Et quia hic tribus actibus sufficienter disponitur salus hominis, ideo in ultima hierarchia, quæ pertinet vel quæ præest ecclesiasticae hierarchiæ, non sunt nisi tres ordines, et hi sunt qui dicti sunt.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod omnia hujusmodi officia reducuntur ad Principatus, et in dispositione sunt Archangelorum, qui principes dicuntur, sicut diitur, Isa. XXXI, 3 : Non vocabistur ultra is qui insipiens est, princeps. Et infra, §. 8 : Princeps vero ea quæ sunt digna principe cogitabit, et ipse super duces stabit.

Ad ULTIMUM dicendum, quod secundum Dionysium, tres ordines ecclesiasticae hierarchiae perlinenti ad Angelos : quia per eos annuntiatur et disponitur id quod est salutis singulorum. Et ideo dicit, quod Sacerdotes et Episcopi Angeli dicuntur : quia habent officia Angelorum. Nec oportet, si ecclesiastica hierarchia descendit a cœelesti, quod propter hoc in omnibus similis sit ei : non enim descendit nisi quantum ad modum purgationis, illuminationis, et perfectionis : quod pontificatus divinus vocatur a beato Dionysius. Sed quantum ad officia, multa sunt in humanis propter necessitatem et materialem servitutem hominis officia, quæ non possunt esse in angelicis.

novæ editionis nostræ.

<--- Page Split --->

MEMBRI TERTII

ARTICULUS III.

De hierarchia Principatum, Archangelorum, et Angelorum 1.

Deinde, Quæritur de hierarchia horum trium in communi, scilicet quis sit actus proprius istius hierarchiæ ?

. Et dicitur communiter, converti super hominem, et disponere ea quae pertinent ad salutem hominis.

. 3. Adhuc, Dionysius, ibidem, « Prima quidem hierarchia formatur manifestius : ea vero quæ post eam est, occultius : Principatuum vero et Archangelorum et Angelorum manifestativam disposit'onem humanis hierarchiis per consequentia præcipere, ut sit per ordinem, ascensus in Deum et conversio et

communicatio et unitas. » Ex hoc accipitur, quod suprema hierarchia circa occultissimum est, et media circa manifestius, et infima circa manifestissimum. Et hoc videtur esse contra verba Dionysii in præhabitis posita, quod scilicet prima videt, manifestatione prima, et secunda manifestatione secunda, et tertia manifestatione tertia.

SOLUTIO. Dicendum, quod actus isti hierarchiæ proprius est illuminationum perceptio ad dispositionem salutis pertinentium, ut dicit Dionysius.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod actus Virtutum et Potestatum primus est ad generalem mundi gubernationem : quia tamen hoc principaliter est ad salutem hominis, propter quem omnia facta sunt, propter hoc actus consequens ipsorum, est conversio super homines, ut scilicet miracula faciant, ut homines facilius convertantur ad fidem, et potestates arceant contrarias, ne salutem hominis impediant : sed isti hierarchiæ est proprium primo et principali actu uniuscujusque ordinis positi in ea.

Ad ALIUD dicendum, quod occultum dicitur duobus mod's, simpliciter scilicet sive in se, et quoad nos. Simpliciter occultum est, quod maxime est elevatum super cognitionem omnis creaturæ : et hoc est Deus. Et ex hoc occultissimo quidem clam formatur prima hierarchia. Occulum quoad nos est, quod ex nostro quod ei circumponitur, a vigore proprii luminis distans occultatur. Et hoc modo occultissimum cst in tertia hierarchia. Et ideo non est contrarium ei quod dicit Dionysius cum æquivoce sumatur occulttum : et simpliciter prima manifesta-

1 Cf. Opp. B. Alberti. Is Part. Summae de Creaturis, Tract. IV, Quæst 51. Tom. XXXIV novæ editionis nostra.

2 S. DIONYSIUS, Liber de Cælesti hierarchia, cap. 9.

<--- Page Split --->

tione est in primì hierarchia, et secunda manifestatione in secunda, et tertia manifestatione in tertia.

Et hoc est quod dicit Dionysius in argumento sequenti.

Ad 4. Ad ultimum dicendum, quod inter illa quatuor differentia est : quia prima duo dicunt motum in Deum. Ascensio qui-

dem dicit motum in Deum per rationem termini a quo : conversio autem eumdem motum per rationem termini ad quem. Alia duo dicunt effectum ejusdem motus, et communicatio dicit effectum ejusdem motus prout est in fieri : unio autem eumdem dicit, prout est in perfecto esse.