QUÆSTIO XXVI.

Qualiter Angelus tam bonus quam malus præest Angelo ?

Circa primum quæruntur duo, scilicet qualiter bonus Angelus præest bono, et malus malo ?

MEMBRUM 1.

Secundo, Quis sit actus superioris in inferiorem ?

Qualiter Angelus præsit Angelo ? Et si bonus bono, et malus malo præest, utrum præsit per naturam vel per gratiam ¹ ?

Ad PRIMUM objicitur sic : Videtur enim, quod Angelus non de-

¹ Cf. Opp. B. Alberti. Comment. in II Sententiarum, Dist. VI, Art. 4. Tom. XXVII hujusce novæ editionis. Cf. etiam Iam Part.

Summæ de Creaturis, Tract. IV, Quæst. 68, Art. 1 et 2. Tom. XXXIV.

<--- Page Split --->

beat præesse Angelo per naturam institutam.

  1. Subjectio enim vel servitus est, vel simile aliquid servituti : et hoc inductum est ex peccato : sicut patet, Genes. ix, 23, ubi Noe dixit propter peccatum derisionis filii : Maledictus Chanaan, servus servorum erit fratribus suis. Ubi dicit Gregorius in Glossa, quod « natura omnes homines æquales genuit : et ideo contra naturam est superbire, et hominem homini velle præesse. » A simili ergo cum Deus omnes Angelos in hoc æquales constituit, quod omnes naturae rationales sunt et deiformis intellectus, superbire est contra naturam Angeli, et similiter, quod Angelus Angelo præsit.

  2. Adhuc, II Sententiarum, distinct. III, cap. Et sicut in prædictis, dicit Magister sic : « Omnes Angeli quædam com- « munia et æqualia habebant. Quod spi- « ritus erant, quod indissolubiles, et « immortales erant, commune omnibus « erat et æquale. » In æqualibus, autem non est gradus superioritatis et inferioritatis : contra naturam ergo est, si unus alteri supponatur, et unus alii præferatur.

  3. Adhuc, Cum naturae completio sit gratia, et gratiae completio sit gloria : si per naturam unus prælatus esset alteri, et unus subjectus alteri, hoc completius esset post acceptam gratiam, et completissimum in perfecta gloria : erit autem perfectissima gloria post diem judicii, quando tota ruina Angelorum erit ex numero electorum restaurata : sed tunc evacuabitur omnis prælatio. I ad Corinth. xv, 24: Cum evacuaverit omnem principatum, et potestatem, et virtutem. Ubi Glossa Augustini dicit : « Quamdiu durat mundus, Angeli Angelis, homines hominibus, et dæmones dæmonibus præsunt: sed in futuro omnis evacuabitur prælatio. » Ergo a destructione consequentis, non est de natura angelica, quod unus Angelus præsit, et alter subsit.

tia hoc habeant, quod unus alteri præest?

Et videtur, quod non : quia sicut jam dictum est, si ex gratia esset, in futuro non evacuatur, perfectio enim gratiae non evacuaretur, sed completur per gloriam. I ad Corinth. xiii, 8 : Charitas numquam excidit.

CONTRA :

Sed contra.

  1. Gregorius super Ezechielem xxviii, 12, super illud : Tu signaculum similitudinis, dicit sic : « Dum Lucifer cunctis Angelorum agminibus prælatus fuit, eorum comparatione clarior fuit. » Et paulo post, ibidem, « Tanta species illum pulchriorem reddidit, quanta illum supposita multitudo decoravit. » Ergo per naturam præpositus tuit omnibus aliis : gradus ergo prælationis in Angelis sunt per naturam.

  2. Adhuc, Gregorius, ibidem, « Consideret homo quid ipse superbiendo de elationis suæ culpa passurus sit, dum superbienti illi Deus parcere noluit, quem creando in gloria tanto culmine virtutis elevavit. Consideret quid et in terra elatus mereatur, si et prælatus Angelus Angelis in cœlo prosternitur. » Et ex hoc accipitur, quod in primo statu conditionis naturae angelicae Angelus Angelis prælatus fuit.

  3. Adhuc, Videtur quod hoc habeant ex gratia. Gregorius super illud Apostoli, I ad Corinth. xv, 24: Cum evacuaverit, dicit sic : « Hominibus Angeli, Angelis Archangeli, Deus autem omnibus præest per naturam et gratiam. » Ergo Angelis Archangeli, et hominibus Angeli præsunt per naturam et gratiam.

ULTERIUS quæritur, Si malus Angelus Quest. 2. præest malo Angelo ?

Et videtur, quod non.

  1. Ordo enim secundum rationem boni determinatur, et per malitiam a ratione boni cecidit : ergo et a gradu prælationis.

  2. Adhuc, Si ita esset, tunc qui plus peccavit, subjiciendus esset in prælatione

<--- Page Split --->

omnibus aliis, hoc enim exigeret demeritum iniquitatis suae : sed hoc non est verum, adhuc enim Lucifer dicitur princeps daemonum, et habetur, Matth. xxv, 41 : Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus. Ubi alii daemones non dicuntur Angeli ejus ex creatione, sed ex subjectione potestatis. Similiter adhuc dicitur princeps mundi hujus, Joan. xii, 31 : Princeps hujus mundi ejicietur foras. Similiter dicitur princeps tenebrarum 1 : quorum nihil posset esse secundum ordinem justitiae divinae, si in malis Angelis essent gradus prælationis.

qui in Britannia fornicatur, et illum qui in Judæa, vel aliis locis, neque unum esse spiritum iræ, qui in diversis locis diversos homines exagitat: sed puto magis spiritum fornicationis unum esse, et innumeros qui in hoc ei officio pareant, et per singulos homines diversos spiritus esse sub uno militantes, qui eos ad hujusmodi peccata sollicitent. Similiter iracundia principem unum esse arbitror, et innumeros sub ipso, et idem de cæteris peccatis. Ideo non unus principatus dicitur esse ab Apostolo 2, sed plures, contra quos nobis pugna est. »

  1. Adhuc, Si secundum ordinem justitiae divinae inter malos essent gradus prælationis, tunc qui plus peccavit, aliis esset tradendus ad torquendum : et e contra est : ergo videtur, quod in malis non sit gradus prælationis.

SOLUTIO istorum fundanda est super quoddam verbum, quod dicit Magister in libro secundo Sententiarum, distinct. IX, cap. Hic considerandum est, ubi dicit : « Ordo Angelorum dicitur multitudo « coelestium spirituum qui inter se in « aliquo munere gratiae similantur, sicut « et in naturalium datorum participa- « tione conveniunt. »

Set contra.

  1. Il Sententiarum, distinct. VI, cap. Et sicut inter bonos, dicit sic : « Habent « quoque secundum modum scientiae « majoris vel minoris, prælationes alias « majores vel minores. Quidam enim uni « provinciae, alii uni homini, alii uni vi- « tio præsunt. Unde dicitur spiritus « superbiæ, spiritus luxuriæ, et hujus- « modi : quia de illo vitio maxime potest « homines tentare, a quo denominatur. »

  2. Adhuc, Ibidem, « Inde etiam est, « quod nomine daemonis divitiæ nuncu- « pantur, scilicet mammona. Est enim « Mammon nomen daemonis : quo no- « mine vocantur divitiæ secundum Syram « linguam. Hoc autem non ideo est, quod « diabolus in potestate habeat dare vel « auferre divitias cui velit : sed quia eis « utitur ad hominum tentationem et de- « ceptionem. »

  3. Adhuc, Josue, xi, 19, super illud: Omnes bellando cepit: Glossa adamantina sic dicit : « Non est putandum, quod unus fornicationis spiritus seducat eum

Ad primum ergo secundum hoc dicendum, quod Angeli in naturalibus non sunt creati æquales : nec gradus prælationis et subjectionis fecit in eis peccatum sicut et in hominibus : sed potius inclinatio datorum naturalium quæ sun secundum Augustinum et Magistrum in libro II Sententiarum, distinct. III, simplicitas essentiae, perspicacitas intelligentiae, liberi arbitrii potestas, et discretio personalis, de quibus jam ante multa disputata sunt. Unde si ordo prælationis et subjectionis dicitur præeminentia in talibus datis naturalibus, in quibus inæquales sunt Angeli, ordo est a natura per dispositionem qua unus disponitur ad gradum superioritatis, et alter ad gradum subjectionis. Si vero dicitur a perfectione gratiae : tunc ordo non est a natura, sed a convenientia doni gratiae, in quo quædam multitudo Angelorum convenit. Et talis subjectio nihil habet

<--- Page Split --->

servituti simile : libere enim unus subjicitur alteri : eo quod illuminationes percipit ab ipso, sicut Apostolus, ad Galat. iv, 13, dicit de omnibus fidelibus : Vos in libertatem vocati estis, fratres, tantum ne libertatem in occasionem detis carnis. Unde talis subjectio nihil habet simile, cum servitute hominis, quæ ex peccato causata est : nec tale præesse, est contra naturam superbure : quia secundum naturam homini concessum est : est enim gradus naturae quem facit ordinatrix providentia : sicut etiam secundum naturam homini concessum est, ut præsit piscibus maris, et volatilibus caeli, et bestiis, universæque terræ 1. Et sicut dicit Plato in Timæo, quod ordini natuturali congruit et rationi, ut sapientiores et meliores præsint, et alii subsint, non subjectione servitutis, sed subjectione providentiæ et regiminis. Unde etiam inter Angelos quidam dicuntur dominatores, quorum (ut dicit Gregorius) ordinatione disponuntur actus ministrantium.

Et pèr hoc patet solutio ad ea quæ quæruntur circa primum, scilicet utrum prælatio sit a natura.

  1. Ad in quod quæritur, Utrum sit ex gratia? Dicendum, quod comple mentum talis prælationis est ex gratia, et ex dono gratia. Et bene concedendum est, quod complementum naturae est gratia, et complementum gratia gloria.

Ad id autem quod objicitur, quod tunc non esset evacuanda in maxima gloria post diem judicii talis prælatio : dicendum, quod propter plenitudinem glorie non evacuatur, sed propter hoc, quod tunc finitur officium ministerii Angelorum, et officium exercitii tentationis dæmonum, et omnia immediate in Deum referuntur, aut sicut ad judicem, aut sicut ad objectum gloriae omnium. Unde et ipse Apostolus ibidem statim subdit : Et erit Deus omnia in omnibus 2.

Ad in quod ulterius quæri'ur de præAd quest. 2. latione dæmonum : dicendum sicut in auctoritatibus inducis dicitur, quod quamdiu durat mundus, dæmones dæmonibus præsunt, propter exercitium tentationis, in quo unus dæmon subjicitur alteri : sicut inter torlores alicujus regis unus alteri subjicitur ad obediendum, duplici ratione, scilicet quia hoc pertinet ad ordinem familiae regni : aut ex Voluntaria subjecione, quia scilicet unus dæmon voluntarie se subjicit alteri, ut secundum mandatum ejus de eodem vitio tentet, de quo superior tentandi accepit potestatem.

Ad PRIMUM quod in contrarium objicitur, dicendum, quod ordo in hoc retinet rationém boni, quod prælatio in'ter malos Angelos a providentia divina ordinatur ad bona, quæ eliciuntur ex tentatione dæmonum : et ab illo bono per peccatum Angelus non cecidit, sed polius per providentiam Dei ad illud ordinatur, ne malilia ejus penitus indecora remancat.

Ad ALIUD dicendum, quod hoc proceAd 2. deret si gradus prælationis dæmonum d s'inguerentur secundum quantitatem merit peccati eorum : sed hoc non est verum, d' s'inguuntur enim secundum ordinem providentiae seundum quod valent ad exercitium f'entationis, in quo qui nequior est aliis. habet imperare.

Ad ULTIMUM dicendum eodem modo : Ad 3. hoc enim etiam procedit ac si gradus dist'gnuantur secundum demeritum iniquitatum : et hoc non est verum, ut dictum est.

<--- Page Split --->

MEMBRUM II.

Quis sit actus superioris in inferiorem 1 ?

Secundo quaeritur, Quis sit actus superioris in inferiorem ?

Et hic ab omnibus dicitur illuminatio, descendens a superiore in inferiorem in theophaniiis et aliis illuminationibus, sicut dicit beatus Dionysius. Quae illuminatio tria operatur in inferiori, scilicet purgationem, luminis immissionem sive infusionem, et perfectionem. Purgat enim in hoc, quod ab illuminato toll.t dissimilitudinis habitum, hoc est, habitualem nescientiam in qua fuit antequam illuminaretur : in hoc enim dissimilis fuit illunina tis a veritate. Illuminat in hoc, quod revelat ei per lumen veritatis quod ante nescivit. Perficit in hoc, quod per lumen infusum reducit et convertit eum ad fontem æterni luminis, qui Deus est; ut illi toto amore inhaereat. Sicut enim secundum Dionysium, bonum est quod est a bono, et plantatum in bono, et ad bonum : ita lumen illuminationis talis, est a lumine superiori, et plantatum in forma talis luminis ad lumen aeterni fontis, sicut dicitur, Isa. LX, 19 : Erit tibi Dominus in lucem sempiternam, et Deus tuus in gloriam tuam. Per primum purgat, per secundum illuminat, per tertium perficit.

Quaeritur ergo, Si ad istam illuminationem necessaria sit praelatio angelica? Et videtur, quod non : ab ipsa enim summa sapientia sufficienter inferior formatur ad talem illuminationem : nulla ergo indigentia est Angeli superioris, qui sic illuminet inferiorem.

Adhuc, Augustinus (et ponitur in libro de Spiritu et anima) dicit, quod inter mentem nostram in qua imago Dei est impressa, et Deum, nihil est medium. Cum ergo, sicut dicit Gregorius, imago Dei expressior sit in Angelo, quam in homine, inter quemlibet Angelum et Deum nihil est medium : et sic superiores Angeli non sunt medii in illuminando inter inferiores Angelos et Deum.

ULTERIUS quaeritur, Si superior illuminat inferiorem, utrum hoc habeat a natura, vel a gratia ?

Et videtur, quod a natura : loqui enim secundum quod bonus bonis loquitur, et malus malis, et bonus malis, et malus bonis, illuminatione quaedam est de his, de quibus loquitur unus ad alterum : et non est a gratia, esset enim in Angelis etiamsi nulla adesset eis gratia : ergo videtur, quod et illumination et revelatio sint a natura, et non a gratia.

Adhuc, Damaeceus in libro II de Fide orthodoxa : « Qui eminent inter Angelos, tradunt inferioribus cognitionem suam secundum eminentiam ordinis et naturae 2. » Sed tradere cognitionem, est illuminare et revelare. Ergo secundum conditionem naturae superior illuminat inferiorem.

CONTRA :

Illuminatione non est nisi luminis acceptio et traditio : luminis acceptio non est nisi per gratiam, et non a natura : ergo videtur, quod illuminatione non sit nisi per gratiam.

ULTERIUS quaeritur, Si fiat per medium, Quaesit vel sine medio ?

Et videtur, quod per medium.

  1. In inferioribus enim in quibus fit intellectualis visio et illumination, non perficitur illuminationi, nisi mediante theo-

4 Cf. Opp. B. Alberti. Comment. in II Sententiarum, Dist. X, Art. 4. Tom. XXVII hujusce novae editionis. Cf. etiam Iam Part. Summae de Creaturis, Tract. IV, Quaest. 32, Art. 4 et 2.

Tom. XXXIV.

3 S. J. DAMASCENUS, Lib. II de Fide orthodoxa, cap. 4.

<--- Page Split --->

phania, ut dicit Dionysius. Ergo et inter Angelos cum superior illuminat inferiorem, oportet quod medium aliquod sit, quod fluat ab illuminatore ad illumionatum.

  1. Adhuc, In naturalibus, ut dicunt Philosophi, nec secundum intellectum, nec secundum visum perficitur visio sive illuminatio, nisi mediante eo quod est actus, vel intelligibilium, sicut illustratio intelligentiae : vel quod est actus visibililum, sicut lumen corporale. Cum ergo naturalia imitentur divina sicut ars naturam, videtur quod etiam in divinis quando unus spiritus illuminat alterum, illuminatio illa non perficiatur nisi mediante aliquo.

  2. Adhuc, Quando unus Angelus illuminat alium, constat quod per essentiam non immittit se ei. Dicit enim Beda, quod per essentiam nihil illabitur spiritui angelico vel humano, nisi Deus : ergo oportet, quod utatur medio, vel non illuminabit eum.

1 contra. Contra :

Si utitur medio : aut illud medium est corporale, vel spirituale. Constat, quod non corporale, medium enim corporale non est nisi inter extrema corporalia : in tali autem illuminatione extrema spiritualia sunt, quia et illuminator est spiritus, et illuminatus est spiritus. Si autem dicatur, quod erit spirituale : aut erit substantia, aut accidens. Non substantia : non enim sunt nisi tres substantiae spirituales, scilicet Deus, Angelus, et anima rationalis : et constat, quod Deus non est media substantia inter illuminantem et illuminatum. Nec Angelus aliquis potest esse medium : quia tunc ejusdem naturae esset medium et extremum. Nec anima rationalis potest esse : quia illa secundum naturam est inferior extremo sive Angelo illuminato : medium autem debet esse inter extrema, non post extrema. Si dicatur, quod sit accidens, oportet quod sit in aliquo sicut in subjecto : aut ergo est in illuminatore, aut in illuminato : et quodcunque dicatur, non erit medium :

medium enim inter extrema est, et non in extremo.

Solutto . Dicendum , quodindistinctio - nibusAngelorumsecundumgraduspræ - lationis , hocestdeipsiusdistinctionisordine , utdicuntDionysiusetDamasce - n u s , quodsuperioresdequibusplusnoveruntetpotentioressunt , illuminantinferiores : aliterenimnonessetverumquoddicitIerotheus , quodamorsivenaturalissivedivinus , quisecundumfor - mambonimovet , movetsuperioraadinferiorumprovidentiam , sicutinferioramovetadconversionemeorumadsupe - rioraetreverentiam : etsicinterinferioraetsuperiorafitquidamindissolubilisamoriscomplexus .

Adobjectumquodcontrahocest , d i - cendum , quodilluminatioquæestpergratiamgratumfacientem , nonpotestessenisiaDeoimmediate : etsicintelli - giturquoddicitAugustinus , quodintermentemnostraminquaestimpressaimagoDei , etDeuminformantemetilluminatoremnihilestmedium . Sedilluminatioquæestdecivilibusacceptis , sivepernaturam , sivepergratiamre - velationis , potestunusAngelusillumi - narealium , etAngelusanimamrationa - l e m : itatamen , quodsolasapientiadivinaauctoritateetvirtuteperficiatomnesilluminationes : sedAngelusAngelumilluminatinstrumentaliter , etpotestatesibicollataabauctoreprimæilluminationis , quiestsapientiadivina . U n d e , Matth . x x i i , 1 0 : Magistervesterunusest , Christus . QuodtractansAu - gustinusinlibrodeMagistro , dicit , quodetunusestMagister , etpluresmagistri : unusauctoritateetvirtute : pluresutinstrumentales , etvirtutemdocendiaprimoaccipientes : etpluresnecessariisunt , utdisponantetpræparenteumquidocetur , utfaciliusdoctrinamveritatisaccipiat . UndeGregoriusidemtractanssicdicit : « FrustraextralaboratlinguaDoctoris , nisiintusadsitvirtusCondito - r i s . »

<--- Page Split --->

Ad quest. 1. Ad in quod ulterius quaeritur, Utrum sit a natura, vel gratia : dicendum, quod ab utroque. In divinis enim et theophaniis non potest esse nisi a gratia. In his autem quae naturaliter per habitus concreatos plus sciunt superiores quam inferiores, et potentiores sunt, eo quod sunt perspiciatoris intelligentiae quam inferiores, potest esse a natura : nisi gratia dicatur gratis data, sicut totum quod sunt et quod habent, gratia est. I ad Corinth. xv, 10 : Gratia Dei sum id quod sum.

Ad OBJECTUM contra dicendum, quod ipsa illuminatio gratia est, et etiam theophania, secundum quod data naturalia gratis data et per meritum non empta, gratia dicuntur : sed haec gratia non est altioris virtutis, quam ipsa natura in datis naturalibus considerata.

Ad quest. 2. Ad in quod ulterius quaeritur, Utrum sit per medium ?

Dicendum, quod non potest esse nisi per medium, sicut probant objectiones primo inductae. Et bene concedendum est, quod illud medium non est corporale, sed spirituale : et non sit substantia quae sit spiritus, vel divinus, vel angelicus, vel anima. Nec est proprie accidens, quia ab accidente non potest perfici sub-

stantia secundum proprium et conaturalem actum : sicut etiam Aristoteles in VII Physicorum probat, quod secundum illam speciem qualitatis quae est dispositio et habitus, non potest esse motus physicus : quia sive accipiat virtutem intellectualem, sive moralem, secundum eam non dicetur alteratus, sed perfectus : et non secundum esse accidentale, sed secundum proprium et connaturalem habitum, qui est actus ultimus et perfectissimus, qui inest perfecte sicut vigilia, non sicut somnus : sicut dicit Aristoteles in II de Anima, quod actus ensis ultimus, est incidere, qui est ejus actus ut vigilia : figura autem ensis, est actus ejus ut somnus.

Ad id quod quaeritur, In quo sit ?

Dicendum, quod est in uno per comparationem ad alterum. Illumination enim est in illuminatore, procedens in illuminatum per ipsum actum illuminationis : sicut species intelligibilis ab intelligentia agente procedit in intellectum possibilem, et facit eum actu intelligentem et perfectum secundum formam intelligibilis : et sicut species visibilis per actum lucis procedit in visum in oculo, et facit eum actu videntem et perfectum secundum formam speciei visibilis.