QUÆSTIO XXI.

Propter quid Angelus malus cecidit ?

Deinde quaeritur : Propter quid ceciderit ? Et circa hoc quaeruntur tria. Primo, Quid appetiit ? Secundo, Quod fuit primum peccatum ejus ?

Tertio, Quæ fuerit primi peccati causa ?

MEMBRUM I.

Quid appetierit malus Angelus 1 ?

PRIMO igitur quaeritur, Quid appetiit ?

1 S. BERNARDUS, Super Cantica, sermo 17.

2 Cf. Opp. B. Alberti. Comment. in II Sententiarum, Dist. V, Art. 2. Tom. XXVII hujusce

novæ editionis. Cf. etiam Iam Part. Summae de Creaturis, Tract. IV, Quæst. 63, Art. 1. Tom. XXXIV.

<--- Page Split --->

Et videtur, quod aequalitatem Dei.

  1. Isa. xiv, 13 et 14 : In cælum conscendam, super astra Dei exaltabo solium meum : sedebo in monte testamenti, in lateribus Aquilonis... Similis ero Altissimo. Glossa ibidem : « In empyreo cælo erat, in cælum ubi est Dei solium, cupiebat ascendere : » Dei autem solium eminentia Trinitatis est ascendere ad eminentiam Trinitatis est ascendere ad æqualitatem Dei : ergo appetiit æqualitatem Dei.

  2. Adhuc, Ezechiel. xxvii, 6 et 7 : Hæc dicit Dominus Deus : Eo quod elevatum est cor tuum quasi cor Dei, idcirco ecce ego adducam super te alienos, robustissimos Genium, • et nudabunt gladios suos super pulchritudinem sapientiae tuæ. Sed cor suum non potuit ponere sicut cor Dei, nisi æqualitatem Dei concupisceret : ergo æqualitatem Dei concupivit.

  3. Adhuc, Augustinus dicit, quod voluit esse sicut Deus.

  4. Adhuc, II Sententiarum, distinct. IV, cap. Præterea sciri oportet, in fine capituli sic dicitur : « Similis quidem Deo esse voluit, non per imitationem, sed per æqualitatem potentiae. »

  5. Adhuc, Lucifer altior fuit inter Angelos, sicut jam habitum est ex verbis Gregorii, et cupiebat altius ascendre : sed nulla erat altior magnitudo nisi Dei : ergo non poterat [appetere, nisi æqualitatem illius magnitudinis quam videbat in Deo.

Sed contra.

CONTRA hoc sunt fortissimae rationes,

  1. Anselmi in libro de Casu diaboli, sic : « Si Deus non potest cogitari, nisi ita solus, ut nihil illi simile possit cogitari, quomodo potuit diabolus velle quod non potuit cogitare? Non enim ita obtusæ mentis erat, ut nihil aliud simile Deo cogitari posse nesciret . » Ergo nec cogitare potuit, nec velle potuit æqualitatem Dei.

  2. Adhuc, Anselmus in Prosologio : « Credimus te aliquid esse, quo nihil majus cogitari potest vel æquale. » Sed quod non potest cogitari, non potest appeli : æqualitas Dei non potest cogitari : ergo nec appeli.

  3. Adhuc, Damascenus in libro primo de Fide orthodoxa : « Circumscriptibile quidem est, quod loco vel tempore vel comprehensione comprehenditur. Incircumscriptibile est, quod nullo horum continetur. Igitur circumscriptibile quidem solus est Deus sine principio et sine fine ens, et omnia continens, et nulla comprehensione contentus : solus enim incomprehensibilis et interminabilis a nullo cognitus, ipse vero solus suiipsius est contemplator . » Ex hoc accipitur, quod æquale Deo non potest intelligi a creatura : sed non potest appeti, nisi quod potest intelligi : ergo æqualitas Dei non potest appeti a creatura.

  4. Si quis dicit, quod voluntas impossibilium est, sicut dicunt Gregorius Nyssenus, et Damascenus et Aristoteles, qui in III Ethicorum dicit sic : « Sed neque voluntas est eligentia : et si esse proprie videatur, eligentia quidem non est impossibilium. »

Et si quis dixerit, scilicet quod eligentia sit impossibilium, videbitur esse demens. Voluntas autem impossibilium est, verbi gratia, immortalitatis : volumus enim esse immortales. Et ita dicatur, quod voluntas impossibilium est : ergo diabolus potuit appetere impossibilia : ergo etiam æqualitatem Dei potuit appetere.

CONTRA : Impossibile dicitur duobus modis, scilicet impossibile ad habendum per opus, quod tamen per intellectum comprehensibile est. Et impossibile, quod est species falsi, et hoc solum impossibile est ad intelligendum. Sed secundum Aristotelem in III de Anima,

<--- Page Split --->

duo tantum sunt moventia appetitum, scilicet intellectus, et phantasia : ergo quod nec contingit intelligi, nec imaginari, appetitum movere non potest : æqualitas Dei nec potest intelligi, nec imaginari : ergo appetitum dæmonis movere non potuit : et sic æqualitatem Dei non appetiit.

  1. Adhuc, Licet secundum Aristoteles voluntas sit impossibilium, tamen voluntas cum eligentia non nisi possibilium est ad habendum per opus : sed voluntas dæmonis erat cum eligentia, quia nisus est ad hoc, ut obtineret hoc quod voluit : sed æqualitatem Dei impossibile fuit obtinere : ergo æqualitalem Dei cum eligentia non appetiit.

  2. Adhuc, Anselmus in libro de Casu diaboli : « Hoc appetiit ad quod pervenisset, si stetisset : » sed ad æqualitatem Dei numquam pervenisset : ergo æqualitatem Dei numquam appetiit.

  3. Adhuc, Anselmus, ibidem, « Quid illud fuerit quod appetiit, non video : sed quidquid fuerit, sufficit scire, quod hoc quod appetierunt dæmones, aliquid fuit ad quod crescere potuerunt : quod non acceperunt quando creati sunt, ut ad illud suo merito proficerent 4 . » Sed æqualitas Dei esse non potuit, ad quod suo merito proficerent. Ergo æqualitatem Dei numquam appetierunt.

  4. Adhuc, Augustinus in libro XI super Genesim ad litteram : « Factus continuo Lucifer a luce veritatis se avertit, superbia tumidus, et propriæ potestatis delec tatione corruptus 2 . » Ergo non appetiit æqualitatem Dei, sed excellere in propria voluntate et potestate.

  5. Adhuc, Bernardus super Cantica, sic dicit : « Potuit contingere (si tamen non incredibile putetur) plenum sapientia et perfectum decore, homines praescire potuisse futuros, et non ad impa-

rem gloriam cum Angelis profecturos. Sed si præscivit, absque dubio in Dei Verbo vidit, et invidit, et molitus est habere subjectos, socios dedignatus. Infirmiores, inquit, sunt inferiores natura, non decet esse concives, nec æquales in gloria 3 . » Ex hoc accipitur, quod appetiit præesse hominibus, et non æqualitatem Dei.

  1. Adhuc, Bernardus tractans illud Isaie, xiv, 14 : Sedebo in monte testamenti, sic dicit, ibidem : « Voluit Altissimi per vim similitudinem obtinere, scilicet ut quemadmodum ipse Deus super Cherubim sedens gubernat omnem angelicam creaturam : ita et ipse alter sederet regeretque genus humanum. Absit, absit : iniquitatem meditatus est in cubili suo, mentiatur iniquitas sibi 4 . » Ex hoc accipitur, quod non appetiit æqualitatem Dei, sed ut perfectam haberet potestatem et liberam super homines.

SED CONTRA hoc iterum esse videtur, quod hoc appetendo non videtur peccasse :

  1. Partes enim beatitudines sunt, perfectum nosse, perfectum posse, et perfecta bonitas : cum ergo ipse et omnis rationalis creatura facta sit ad appetendam beatitudinem, non videtur peccasse appetendo partes ejus.

  2. Adhuc, I Joan. in, 2 : Cum apparuerit, similes ei erimus. Sed ad illam similitudinem magis ordinatus est Angelus, quam homo. Ergo appetendo illam non peccavit, sed meruit.

  3. Adhuc, Anselmus : « Beatitudo est ex commodis, quam appetit omnis rationalis creatura, et tanto magis, quanto magis cognoscit, et maxime appetit maximam beatitudinem 3 . » Maxima autem est, quæ est in Dei similitudine, et æqualitate : et illa maxime appetenda est : illam

<--- Page Split --->

ergo appetendo nihil peccavit, sed meruit.

  1. Adhuc, Rationes Anselmi videntur non valere : quia secundum doctrinam Aristotelis in II Posteriorum, alia est scientia quia, et alia propter quid : et licet æqualitatem Dei non possumus comprehendere per scientiam propter quid, eo quod incomprehensibilis es', possumus tamen eam scire per scientiam quia : scimus enim, quod immensa et infinita est : et hæc scientia sufficit ad movendum appetitum : ergo Lucifer per hanc scientiam potuit appetere æqualitatem beatitudinis Dei, non obstantibus rationibus Anselmi.

tate omnia scit et considerat. Similia etiam tria sunt in perfectione bonitatis. Volet enim Antichristus a se habere bonitatem, et non per meritum ab alio exspectare, et quod in bonitate nihil sit sibi comparabile. Et hoc est quod dicit Apostolus, II ad Thessal. 11, 4 : Qui adversatur et extollitur super omne quod vocatur Deus, aut quod colitur, ita ut in templo Dei sedeat, ostendens se tamquam sit Deus.

Si autem quaeritur secundum hoc, Quomodo verum sit quod dicit Anselmus, quod appetiit hoc ad quod pervenisset, si stetisset?

Solutio. Dicendum cum Sanctis, quod diabolus nihil appetiit, nisi beatitudinem, ad quam pervenisset, si stetisset. Sed in beatitudine tria sunt principaliter, scilicet perfectio potestatis, perfectio scientiae, et perfectio bonitatis. Et appetibile Angeli fuit perfectio potestatis, non considerata perfectione scientiae, nec considerata perfectione bonitatis. Appetibile autem primi hominis fuit perfectio scientiae non considerata perfectione potestatis et bonitatis. Appetibile Antichristi erit perfectio bonitatis, non considerata scientia et potestate.

Quod qualiter sit, secundum Anselmum sic notandum est : Ad perfectionem potestatis tria exiguntur, scilicet ut a se et non ab alio potestatem habeat, et ut habeatur statim, et ut non proficiatur ad eam per meritum, et ut in subjectis per potestatem alterius resistentiam non inveniat.Similiter ad perfectionem scientiae similia his tribus tria exiguntur, scilicet ut a se habeatur, et non per meritum ab alio exspectetur, et ut in scibilibus nihil habeat resistentiae. Et hoc est quod dixit demon, Genes. iii, 5 : Eritis sicut dii, scientes bonum et malum. Deus autem a se habet, et non ab alio, nec per meritum exspectat. Similiter sine difficul-

Respondet Anselmus, quod ad perfectionem potestatis quidem venisset, ita scilicet quod ad modum perfectionis sua perfectam potestatem habuisset : sed illo modo non habuisset, quo appetiit, habuisset enim a Deo potestatem, et ex profectu meriti. Et ideo dicit Anselmus quod non in appetibili, sed in modo appetendi peccatum fuit. Sic etiam patet, qualiter voluit similis esse Deo in habendo scilicet perfectam potestatem a seipso sicut Deus. Unde Anselmus in libro de Casu diaboli sic dicit : « Quidquid habebat, debebat velle : et in hoc non peccavit. Voluit igitur aliquid quod non habebat, nec tunc velle debebat : sicut Heva voluit similis esse Deo, priusquam Deus hoc vellett. Nihil autem velle poterat nisi justitiam, aut commodum : ex commodis enim constat beatitudo quam vult omnis rationalis creatura. Justitiam vero nolendo, peccare non potuit. Peccavit ergo volendo aliquid commodum, quod nec habebat, nec tunc velle debuit, sed per meritum exspectare : quod tamen ad argumentum suae beatitudinis esse potuit. Plus ergo aliquid quam acceparat, inordinate volendo, voluntatem suam extra justitiam extendit : ac cum hoc voluit, quod Deus illum velle nolebat, voluit inordinate similis esse Deo1. »

<--- Page Split --->

Perhocpatetsolutioadquinquepri - m a : quiasecundumhocconceditur , quodaequalitatemDeiinperfectionepotestatisappetiit : e t , utdicitAnsel - m u s , « pertalemvoluntatemnontan - tumvoluitessesimilisDeo , sedetiammajorDeosecundumaliquid . UndeetsinoluitomninoesseparDeo , tamencontravoluntatemDeivoluitquodvo - l u i t : etexhocipsovoluitinordinateessesimilisDeo , quiapropriavoluntatequænullisubditaesset , voluitaliquid : soliusenimDeiessedebetsicpropriavoluntatevellealiquid , utsuperioremnonsequaturvoluntatem . » EtpostpaucasubditAnselmus : « NonsolumautemvoluitesseæqualisDeo , quiapræsumpsithaberepropriamvolunta - t e m : sedetiamDeomajoressevoluit , volendohocquodDeusillumvelleno - lebat : quoniamvoluntatemsuamsupraDeivoluntatemposuit . »

Etperhocpatetsolutioadomniapræterultimaquatuor , quodincontra - riumadducuntur : adquorumprimumdicendumest , quodinappetibilinonfuitpeccatum , sedinmodoappetendi , sicutdictumest .

naturalis , bonus , necmalusest : etillocrescitsecundumquantitatemap - petibilis . Aliusestappetitusordinatusratione , etilleappetitussecundumAri - stotelem , estcumeligentia , etillenonextenditseultraidquodappeteredebet , etappeticompelitunicuiquesecundumrationem : ethocideoest , quiaeligen - tiacumrationeestetintellectu . EtisteappetitussecundumAnselmum , limitaturajustitia , neccrescitnisiquantumex - tenduntserationesjurisethonesti . Etillenonpotestesseimpossibilium , sedeorumquæratiodicitpossibiliaesseadobtinendum .

Abultimumdicendum , quodscientiaquia , sufficitadmovendumappetitumnaturalcm , sicutprobatobjectio : sedquiaappetitusdæmonisfuitcumeli - gentia , intellectu , etratione : ideonnonpotuitesserespectuimpossibilis , utdictumest , sedpotiusrespectuejusadquodaptusexnaturalibuseratdæmon , etquodexprofectumeritihabuisset , sistetisset .

MEMBRUM II.

QuodfueritpeccatumprimumAngelimali 1

Secundoquæritur , Quodfueritejuspeccatumprimum ?

Etvidetur , quodsuperbia .

  1. Per dictum Augustini paulo ante inductum, ubi sic dicit, quod cadens diabolus fuit superbia tumidus, et propriæ potestatis delectatione depravatus. 2. Adhuc, Eccli. x, 15 : Initium omnis peccati est superbia. Quod exponit Augustinus in libro XI super Genesim ad

Adaltuddicendum , quodpuestesimilisseæqualitatemandestnonerimussimileseiperhaberebeatitudinemanobis , sicutipsehabetase . Adhoctamenantiqui , quibuscon - sentitMagisterinlibroIISententiarum , distinct . V I , c a p . Prætereascirioportet , dicunt , quodduplexestsimilitudo , scili - cetæquiparantiæsiveparitatis : etillamappetiitdiabolus . Etestsimilitudoimi - tationis , scilicetquaimitabimuripsumsecundumquodcompelitnobiseximi - tationismerito , etillasimileseierimusquantumpossumus , etquantumdebe - turnobis .

Adaltuddicendum , quodduplexestappetitus , utdicitAnselmus , scilicet

Creaturis, Tract. IV, Quæst. 63, Art. 2. Tom, XXXIV.

<--- Page Split --->

litteram. de primo peccato dæmonis et hominis.

  1. Adhuc, Tob. iv, 14 : Superbiam numquam in tuo sensu, aut in tuo verbo dominari permittas : in ipsa enim initium sumpsit omnis perditio. Sed omnis perditio non sumpsit initium, nisi in primo peccato diaboli. Ergo superbia fuit primum peccatum ejus.

  2. Adhuc, Bernardus super Cantica : « In cœlo concepit dolorem, et in paradiso peperit iniquitatem, prolem malitiae, matrem mortis et ærumnarum omnium prima parens superbia 1. » Nam etsi dicatur, Sapient. ii, 24 : Invidia diaboli mors introivit in orbem terrarum, initium tamen omnis peccati est superbia.

  3. Adhuc, Appetitus propriæ potestatis, est in potestate excellere, ut paulo ante dictum est : et hic fuit appetitus dæmonis : in propria potestate excellere, superbia est : ergo primum peccatum fuit superbia.

  4. Adhuc, Augustinus in libro XI super Genesim ad litteram : « Quando dejecerit superbia diabolum, ut naturam suam bonam prava voluntate perverterei, Scritura non dicit : ante tamen factum fuisse, et ex hac eum homini invidisse, ratio manifesta declarat : in promptu enim est omnibus hæc intuentibus non ex invidentia superbiam nasci, sed potius ex superbia invidentiam 2. » Ex his expresse accipitur, quod superbia fuit primum peccatum ejus.

Sed contra CONTRA :

  1. I ad Timoth. vi, 10 : Radix omnium malorum est cupiditas. Super quod dicit Augustinus sic : « Hac enim diabolus cecidit, qui utique non amavit pecuniam, sed propriam potestatem. Proinde amor proprii boni perversus, privavit sancta societate turgidum spiritum, eumque coarctat miseria jam per iniquitatem satiari cupientem 3. » Ex hoc accipitur,

quod avaritia sive cupiditas fuit primum peccatum diaboli, et non superbia. :

  1. Adhuc, Videtur quod primum peccatum ejus fuit inobedientia. Dicit enim Anselmus in verbis paulo ante introductis, quod voluntatem suam supra voluntatem Dei posuit, et in hoc major Deo esse voluit. Et hoc est inobedientia. Ergo inobedientia fuit primum peccatum ejus.

  2. Adhuc, Ut dicitur, Ezechiel. xxxviii, 12, Angelus ex consideratione propriæ pulchritudinis cecidit : conferre ergo debuit, quod ex consideratione propriæ pulchritudinis intumescere non debuit : et non contulit : ergo omisit : omissio ergo primum peccatum fuit.

  3. Adhuc, In omni rationali natura rex qui in appetibilibus et faciendis regere debet, dissipabit malum : cujus ratio ponitur, Proverb. xx, 8 : Rex qui sedet in solio judicii dissipat omne malum intuitu suo. Sed tunc non rexit, nec malum dissipavit : ergo omisit : ergo omissio primum peccatum ejus fuit.

SOLUTIO. Dicimus cum Sanctis, Augustino, Anselmo et Gregorio, quod superbia primum peccatum dæmonis fuit, et ex superbia nata est invidia qua dejecti hominem. Unde Augustinus sic dicit in libro de Conflictu vitiorum et virtutum : « Quam densissimis putamus in terra superbiæ tenebris lutum involvi, si potuit in cœlo stella quæ mane oriebatur, per superbiam lucis suæ globos amittere. » Et iterum, in libro XI super Genesim ad litteram : « Invidia sequitur superbiam, non præcedit : non enim causa superbienii est invidia, sed causa invidendi superbia. Cum ergo superbia sit amor propriæ excellentiæ, invidia vero sit odium felicitatis alienæ : quid inde nascatur in promptu est. Amando enim quisque excellentiam propriam, vel paribus invidet, quod ei coæquentur : vel inferioribus, ne sibi coæquentur : vel

<--- Page Split --->

superioribus, quia eis non æquatur. Superbiendo ergo invidus, non invidendo quisque fit superbus. » Et inducit illud Psalmi, xxxv, 12 et 13 : Non veniat mihi pes superbiæ, et manus peccatoris non moveat me. Ibi ceciderunt qui operantur iniquitatem.

Notandum tamen, quod sicut dixit Praepositivus, superbia dicitur tribus modis. Uno modo generaliter, scilicet appetitus altitudinis vel excellentiae in quocumque, sive in laude, sive in alio : et haec superbia propriè dicitur tumor mentis. Unde Gregorius tractans illud Evangelii Lucæ, xviii, 11 : Deus, gratias ago tibi quia non sum sicut cæteri hominum, in homilia ejusdem Evangelii dicit sic : « Tumor mentis obstaculum est vel ritatis : qui quatuor modis fit, scilicet cum aliquis ex se credit habere bonum quod habet, vel ex propriis meritis credit hoc meruisse, vel falso jactat se habere quod non habet, vel putat se omnibus plus habere. » Et quatuor antiqui comprehenderunt in hoc versu :

Ex se, pro meritis, falso, plus omnibus, inflant.

Alio modo adhuc generalius dicitur superbia, secundum quod dicit Augustinus in libro XI super Genesim ad litteram, quod amor proprii boni cum aversione a summo induit rationem superbiæ, et hæc superbia non est speciale peccatum, sed initium omnis peccati. Et hæc dicitur pes superbiæ, ita quod sit intransitiva constructio : quia ibi primo stat iniquitas, quando manus peccatoris diaboli per tentationem movet peccantem.

Tertio modo dicitur superbia specialissime, appetitus excellentiae in potestate ad dignitatem pertinente : et hoc fuit primum peccatum daemonis, et primum peccatum hominis. Daemon enim excellere voluit in dignitate potestatis propriæ, homo vero excellere voluit in dignitate excellentiae propriæ.

Similiter avaritia dicitur duobus modis : generaliter scilicet, et spiritualiter.

Generaliter dicitur avaritia nimius amor proprii boni cujuscumque. Et hæc non differt a superbia generalissime dicta secundum rem, sed secundum rationem tantum. Dicitur enim superbia amor ille, secundum quod avertit a summo bono. Avaritia vero dicitur idem amor, secundum quod convertit ad commutabile honum. Unde Augustinus super epistolam I ad Timothy. vi, 10, super illud : Radix omnium malorum est cupiditas :« Caveamus superbiam et avaritiam,non duo mala, sed unum malum. » Et propter hoc superbia dicitur initium peccati, quia principium peccati est ex parte formæ, quæ est aversio ab incommutabili bono. Avaritia vero dicitur radix, quia ex parte conversionis ad commutabile bonum, trahit succum delectationis et libidinis, quo nutritur in peccato. Secundo modo dicitur avaritia specialiter, amor nimius pecuniae vel bonorum fortunæ, quæ pecunia vel numismate, ut dicit Aristoteles in V Ethicorum, numerantur. Et hæc proprie dicitur philargyria, ut dicit Augustinus : et hæc non fuit primum peccatum dæmonis vel hominis. Quod autem hoc verum sit, accipitur ad Augustino in libro XI super Genesim ad litteram sic dicente : « Merito initium omnis peccati Scriptura definit dicens, Eccli. x, 15 : Initium omnis peccati est superbia. Cui testimonio non inconvenienter aptatur illud quod Apostolus ait, I ab Timothy. vi, 10 : Radix omnium malorum est cupiditas. Si avaritiam generalem intelligamus, qua quisque appetit quid amplius quam oportet propter excellentiam suam, et quemdam propriæ rei amorem, cui sapienter nomen Latina lingua indidit, cum appellavit privatum, quod potius a detrimento, quam incremento dictum elucet. Omnis enim privatio minuit. Unde itaque vult eminere superbia, inde in angustias egestatemque contruditur, cum a communi bono ad proprium damnosu sui amore redigitur. Specialis autem est avaritia, amor pecuniae, cujus nomine Apostolus per speciem genus significans,

<--- Page Split --->

universalem avaritiam volebat intelligi, dicendo : Radix omnium malorum est avaritia. Hinc enim et diabolus cecidit, qui non amavit pecuniam, sed propriam potestatem. Proinde perversus sui amor privat sancta societate turgidum spiritum, cumque coarctat miseria jam per iniquitatem satiari cupientem 1. »

Per hoc patet solutio ad sex prima : patet enim, quod appetitus excellentiae in propria potestate, primum peccatum fuit daemonis, sicut dictum est in praecedenti membro istius quaestionis.

sed potius objurgationem et vituperationem.

Ad hoc tamen ultimum dixerunt Præpositivus et Gulielmus Altisiodorensis, quod Angelus non tenebatur conferre : et ideo non omisit, quia aliter non poterat evadere, scilicet avertendo se ab appetitu proprii boni et delectatione propriæ potestatis.

Ad object. 2. Ad in quod objicitur in contrarium de inobedientia, dicendum quod vitia sive peccata rationem habent a finibus voluntatis quæ sunt ultima volita. Inobedientia vero rationem habet a contemptu præcepti in quantum præceptum est : quod quia contemnere non intendebat Angelus, ideo speciale primum peccatum suum esse non potuit inobedientia, sed consequens et commune, secundum quod Ambrosius de peccato dicit, quod « omne peccatum est prævaricatio divinae legis et cœlestium inobedientia mandatorum. »

Ad object. 3. Ad in autem quod objicitur de omissione, dicendum quod ratio illa supponit falsum, hoc scilicet, quod non contulerit. Dicit enim Anselmus in libro de Casu diaboli, et verba sua in membro præcedenti posita sunt, quod scivit se non debere appetere quod appetiit, et hoc sciro non potuit, nisi ex collatione rationis.

Ad object. 4. Ad ultimum dicendum, quod error fuit rationi admixtus, et hic error secundum Anselmum, fuit præsumptio impunitatis : et hic error non fuit speciale peccatum, sed est error eligentiae et inquisitionis, vel ignorantia præcedens omne peccatum, secundum quod dicit Philosophus in III Ethicorum, quod « omnis malus est ignorans. » Quæ tamen ignorantia nec meretur ignoscentiam nec misericordiam,

MEMBRUM III.

Quæ fuerit primi peccati causa 2 ?

TERTIO quaeritur, Quæ fuerit primi peccati causa ?

Et videtur, quod nulla.

  1. Affectus enim sive appetitus non movetur ad acquirendum bonum vel ad fugiendum malum, nisi facto sibi nuntio, ut dicit Aristoteles in III de Anima, cap. de movente. Et dicit ibidem, quod appetitum non movent nisi duo, scilicet intellectus, et phantasia : et quod intellectus semper est rectus, phantasia autem et recta, et non recta. Sed in Angelo non est nisi intellectus, et ille semper est rectus : rectum autem numquam movet ad non rectum, sive ad peccatum : ergo videtur, quod Angelus peccare non potuit per causam quam in seipso habuerit : nec per exteriorem causam moveri potuit ad opus : exterior enim causa movens intellectualem naturam ad opus, non est nisi Deus, qui numquam movet ad peccatum : ergo motus Angeli ad illicitum nec intra nec extra causam habere potuit : et sic videtur, quod ad illicitum motus non fuerit.

  2. Adhuc, Dionysius dicit in libro de Divinis nominibus, quod malum daemonis

<--- Page Split --->

est contra deiformem intellectum esse 1 : sed intellectus deiformis est super simplices rerum veritates, in quibus non est deceptio : intellectus ergo impossibilis tuit ad deceptionem : ergo non movit ad peccatum : omnis enim motus ad peccatum ex deceptione est, ut dicit Augustinus.

  1. Adhuc, Augustinus in lib. super Genesim ad litteram,et ponitur in Glossa super primam epistolam ad Timotheum, II, 14, super illud : Adam non est seductus, mulier autem seducta in praevaricatione fuit, dicit sic, « Non est credendum virum spirituali mente præditum, hoc putasse, quod sicut Deus sciens bonum et malum futurus esset : sed in hoc decipi potuit, quia credebate veniale quod erat damnabile. » Ergo multo minus credendum est hoc de Angelo, quod fuerit deceptus : eo quod a principio suæ creationis intellectu deiformi fuit præditus : ergo et deceptione intellectus non fuit inclinatus ad peccatum : et ad aliud inclinans in se non habuit : ergo peccatum suum nullam causam habuit ex parte inclinantis et moventis appetitum.

CONTRA :

  1. Damascenus in libro II de Fide orthodoxa : « Daemon liberi arbitrii sui electione versus est ex eo quod est secundum naturam, in id quod est contra naturam : et elevatus est adversus Deum qui fecit eum, adæquari ipsi volens. Et sic primo desistens a bono in malum devenit 2. » Ergo liberi arbitrii electione peccavit. Sed electio, ut dicit Aristoteles in III Ethicorum, non est sine intellectu et ratione : ergo intellectus ejus ad peccandum movit.

  2. Adhuc, Anselmus in libro de Casu diaboli : « Angelus ideo deseruit justitiam, quia voluit quod velle non debuit : et hoc modo, id volendo quod non debuit, deseruit illam. Nulla autem causa præ-

cessit hanc voluntatem, nisi quia velle potuit. Nec ideo quia velle potuit, voluit quod non debuit : quia similiter potest bonus Angelus velle, nec tamen voluit. Nam nullus vult quod velle potest sine alia causa, quamvis numquam velit si non potest. Cur ergo voluit ? Non nisi quia voluit. Nam hæc voluntas nullam aliam habuit causam qua impelleretur aliquatenus aut attraheretur : sed ipse sibi (si dici potest) efficiens causa effectus fuit 3. »

  1. Adhuc, Augustinus in libro de Libero arbitrio : « Efficiens causa peccati non est, nisi voluntas deficiens, et a bono incommutabili ad bonum commutable se convertens. »

SOLUTIO. Dicendum, quod peccatum voluntatis Angeli causam habuit errorem, scilicet in conceptu intellectus. Concepit enim ante delectationem propriæ potestatis, ut dicit Augustinus, et sic cecidit superbia depravatus, appetendo in hoc æqualitatem Dei, ut in præhabitis dictum est. Et hoc est quod dicit Damascenus, quod propria electione peccavit : quæ, sicut dicit Aristoteles, sine intellectu esse non potuit : et cum conciperet hoc ut proprium bonum et privatum, a bono incommutabili aversus fuit : et sicut dicitur, Jacobi, 1, 14, privato bono illectus, a summo bono abstratcus est et dejectus.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod quando dicit Aristoteles, quod intellectus semper est rectus, intelligit hoc per comparationem intellectus ad intelligibile, ad quod non procedit nisi ex principiis rerum, quæ numquam nisi recta esse possunt. Si autem comparatur intellectus ad intelligentem : tunc ipse intelligens principium est sui intellectus, per hoc quod, ut dicit Aristoteles, est dominus sui actus intelligere hoc vel illud, vel

<--- Page Split --->

non intelligere : et nihil ita recte intelligit, quin possit deflecti ab ipso ad circumstantias deceptionis et erroris.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod intellectus Angeli deiformis est, et malum daemonis contra deiformem intellectum esse : et ideo in intelligente est deflecti a veritatibus rerum super quas est deiformis intellectus, ut dicit Plato : et sic deflexus concipit circumstantias deceptionis et erroris privati boni, et ex illis inclinatur voluntas ad appetendum malum.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod sicut Adam spirituali mente præditus, non fuit deceptus in appetibili principali quod hoc crederet, sed in circumstantiis ejus, scilicet quod veniale esset quod erat damnabile deceptus fuit : ita et dæmon numquam deceptus fuit in hoc, quod omnino æquari posset Deo, sed quod posset æquari in hoc quod esset liberæ potestatis, et quod Deus non ulcisceretur ad interitum æternum quod juste ulcisci

poterat. Præsumpsit enim de Dei bonitate, quod non faceret ulciscendo in creaturam rationalem, quod juste facere poterat, sicut in antehabitis ex verbis Anselmi determinatum est.

PRIMUM quod in contrarium objicitur, Ad object concedendum est : quia hoc idem dicit quod dictum est.

Ad aliud dicendum, quod quando diAd object cit Anselmus, quod voluntas nullam habuit causam, intelligit hoc de voluntate comparata ad volentem, non ad volitum : comparata enim ad volentem, sibi causa est in omnibus, quia principium actionis suæ est in ipsa. Sed comparata ad volitum, oportet quod habeat causam id quod faciat nuntium de volendo : et illud potest esse rectum, et non rectum, ut dictum est.

Ad aliud dicendum, quod dictum Ad object Augustini verissimum est : sed quod deficit a bono incommutabili, causa est intellectus errans, et in errorem suum voluntatem inclinans.