QUÆSTIO INCIDENS.

De comparatione visionis matutinae ad vespertinam, ut videatur quæ sit potior 1 ?

Juxta hoc quaeritur de comparatione visionis matutinae ad vespertinam, ut videatur quæ sit potior ?

Et videtur, quod matutina.

  1. Unde Augustinus ad Orosium : « Plus videtur creatura in Verbo, quam in seipsa videatur : plus videtur in arte in qua fit, quam in seipsa videatur. » Sed videtur visione matutina in arte in qua fit, visione vespertina videtur in seipsa. Ergo ad certitudinem rei cognocenda potior est visio matutina, quam vespertina.

  2. Adhuc, Augustinus in libro XI de Civitate Dei : « Scientia creaturae in comparatione scientiae creatoris, quodammodo vesperascit. Itemque lucescit, et mane fit, cum ipsa refertur ad laudem dilectionemque creatoris. Nec in noctem vergitur, ubi non creator creaturae dilectione derelinquitur 2. » Ergo patet, quod cognitio matutina melior est, quam vespertina, et magis certificat.

  3. Adhuc, Augustinus, ibidem, paulo post : « Cognitio creaturae in seipsa, decoloratior est, ut ita dicam, quam cum in Dei sapientia cognoscitur, velut in arte qua facta est. Ideo congruentius vespera, quam nox dici potest. » Si ergo vespertina decoloratior est, ignobilior est : et sic matutina nobilior.

  4. Adhuc, Hæc visio quæ crescit in lucem, nobilior est quam illa quæ decrescit in tenebras : sed matutina crescit in lucem, vespertina in tenebras : ergo est nobilior matutina, quam vespertina.

In contrarium est, quod

  1. Illa cognitio potior est qua res distincte cognoscitur, quam qua indistincte: sed res in seipsa cognoscitur distincte, in Verbo indistincte: res enim non sunt distinctæ in Verbo, ut dicit Dionysius : multa enim sunt ibi unite, et distincta indistincte, et materialia immaterialiter, et mobilia immobiliter. Videtur ergo, quod certius cognoscatur in se, quam in Verbo : et sic visio vespertina potior est, quam matutina.

  2. Adhuc, Aristoteles in primo primae philosophiae dicit : « Sicut se habet res ad esse, ita se habet ad cognitionem. » Sed res in seipsa sic se habet ad esse, quod infallibiliter est hoc quod est : in Verbo autem existens non est hoc quod est in seipsa, sed creatrix essentia, ut dicit Anselmus in Monologio. Vespertina ergo cognitione melius cognoscitur secundum hoc quod est, quam matutina : et sic visio vespertina videtur potior esse, quam matutina : potior enim est visio, quæ certius ostendit rem secundum esse rei.

<--- Page Split --->

  1. Adhuc, Certius cognoscitur quod cognoscitur habitu, quam id quod cognoscitur privatione. Vespertina cognitione cognoscitur res habitu, hoc est, per principia formalia quæ sunt in ipsa : matutina cognoscitur privatione : dicit enim Dionysius in libro de Mystica theologia, quod negationes in Deo sunt veræ, affirmationes vero incompactæ. Nihil enim de Deo per inhærentiam prædicari potest. Si enim dicatur Deus substantia, vel essentia, vel sapientia, vel quidquid talium dici potest, ad artificialem prædicationem reduci non potest : non enim prædicatur ut accidens de subjecto, quia Deo nihil accidit : nec potest prædicari ut commune de suo inferiori secundum doctrinam Aristotelis in Prædicamentis, ubi dicit : « Quando alterum de altero prædicatur ut de subjecto: quia Deo nihil est universale, et nihil particulare : et ideo oportet, quod exponatur per eminentiam : » sicut docet Dionysius ibidem, quod omnes positiones quæ in Deo affirmantur, oportet potentius negare, eo quod nihil sit omnium eorum quæ sunt. Et ideo sic exponit Dionysius : « Deus est essentia, vel substantia : et magis non est essentia, quam essentia vel substantia : sed super omnem essentiam, et super omnem substantiam. » Videtur ergo, quod quidquid in Deo cognoscitur, privatione cognoscatur : sed quidquid cognoscitur matutina visione, cognoscitur in Deo : ergo quidquid cognoscitur matutina visione, cognoscitur privatione: et sic potior est vespertina, quam sit matutina, ut videtur.

  2. Adhuc, Lux Verbi infinitæ est potentiæ, perspicacitas autem intelligentiæ in Angelo finita secundum potentiam : ergo videtur, quod Angelus non possit videre Verbum secundum potentiam Verbi : ergo nec quod est in Verbo, sed semper videt divaricato visu et victo a potentia lucis Verbi : et quod per tale

medium visui copulatur, imperfecte videtur : sed quod videt visione vespertina, proportionata luce videt : ergo quod videt visione vespertina, melius videt, quam quod videt visione matutina.

GRATIA hujus oportet ulterius quaerere, Utrum cognitio qua Angelus cognoscit Verbum, sit visio matutina, vel vespertina ?

Et videtur, quod matutina :

  1. Angelus enim cognoscit Verbum et res in Verbo per ipsum Verbum : ergo videtur, quod res cognoscuntur in Verbo, et ipsum Verbum, quod eodem fiat principio cognoscendi, et illud principium sit Verbum : sicut etiam in intelligibilibus a nobis, principia cognoscuntur a nobis seipsis, et principiata ex principiis. Sed ubi est Verbum principium cognoscendi, ibi eadem cognitio secundum speciem, cognoscere Verbum, et cognoscere res in Verbo, eodem principio fit : ergo eadem cognitio specie est, cognoscere verbum, et cognoscere res in Verbo : sed cognoscere res in Verbo, est cognitio matutina : ergo cognoscere Verbum, cognitio matutina est.

  2. Adhuc, Augustinus ad Orosium dicit sic : « De sanctificatione diei septimæ hoc intelligi posse arbitror cum dicitur : Requievit Deus die septimo ab universo opere quod patrarat 1 : quod non in ipso die tamquam ejus bono indigens quo fieret beatior, requievit : sed ipsum diem septimum, id est, angelicam naturam adduxisse ad requiem suam : ut videret in Deo sicut omnem formandam creaturam, ita et illum videret nullam creaturam propter indigentiam, sed sola bonitate fecisse. » Ex hoc accipitur, quod visio matutina est videre Verbum, et videre Deum.

Incontrariumest , q u o d

  1. Aliud est videre solem, et aliud est videre in lumine solis res alienas. Et si visio distinguitur secundum species visi-

<--- Page Split --->

bilium, alia est visio specie qua videtur sol in rota, et alia visio qua videntur cætera in lumine solis.

  1. Adhuc, Videtur quod visio Verbi, et visio Dei, nec sit matutina, nec vespertina : quia, Genes. 1, passim, ubi dicitur dies unus, et dies secundus : et ubi dicitur, facta est lux : dicit Augustinus, quod « per diem intelligitur præsentata lux divina ad illuminationem intelligentiae angelicae : » et nulla fit mentio nec de vespertina, nec de matutina, sed simpliciter dicitur : Appellavit lucem Diem, et tenebras Noctem : et postea in sequenti die primo dicitur : Factumque est vespere et mane, dies unus 1. Formatio ergo creaturae angelicae in conversione ad lucem Verbi, est ante vesperam et mane : ergo nec matutina, nec vespertina est cognitio Verbi.

Solutio. Dicendum ad primo quæsitum, quod absque dubio potior est visio matutina, quam vespertina : ars enim, forma, et ratio est, in qua res sit facta per artem, et est principium rei factæ, in quo ipse artifex totum artificialum cognoscit et facit, et omnem ordinem qui exigitur ad artificialum : ita quod nihil penitus latet eum de omnibus quæ exiguntur ad artificialum. Unde in talibus verum est quod dicit Aristoteles in VII primæ philosophiæ, quod domus est ex domo, sanitas ex sanitate, plaga ex plaga : domus scilicet quæ est ex lapidibus et lignis, ex domo quæ est in anima architectonici : et sanitas quæ est in æqualitate humorum, ex sanitate quæ est in anima medici. Melius enim cognoscitur res in eo in quo tota forma rei et ratio et ordo factionis et esse præsens est, quam in eo in quo nihil horum præsens est : sed in Verbo tota forma exemplaris rei, tota ratio, totus ordo factionis et esse et naturae in clarissima luce præsentia sunt : in re autem ipsa nihil horum præsens est : et propter hoc melius

cognoscitur in Verbo, quam seipsa. Et hoc expresse vult Augustinus in auctoritatibus pro ista parte inductis.

Et per hoc patet solutio ad quatuor prima : quia illa conceduntur, et procedunt.

Ad m quod objicitur in contrarium, Adobjec t. dicendum, quod duplex est distinctio, scilicet secundum esse : et tali distinctione non sunt res in Verbo distinctæ : lapis enim non est in Deo distinctus secundum esse. Sed alia est distinctio rationis formæ idealis, quæ in Deo non distinguitur, quia una est, sed distinguitur relatione ad rem cujus idea est : et de hac distinctione dicit Augustinus, quod alia ratione facit equum, et alia hominem : sicut artifex alia ratione dolat trabem, et alia ratione rotundam facit columnam. Et sic formæ ideales distinguuntur ad extra, non ad intus : et efficiuntur plures rationes per relationem ad creata, quamvis in artifice sint unum. Et sic Angeli vident in Verbo visione matutina distincta ratione unumquodque, quod ad lucem esse et boni quod causa creationis est, secundum ordinem sapientiae divinæ oriturum est : hæc enim lux (ut dicit Augustinus) sexies intelligentiis præsertata Angelorum secundum ordinem creandorum, disponendorum, et ornandorum.

Ad alitud dicendum, quod dictum Adobject.2 Aristotelis in I primae philosophiae, intelligitur de principiis esse, sicut ipse se explanat in principio Physicorum, quod intelligere et scire contingit circa omnes scientias ex principiis, et causis, et elementis scibilium. Sed ex his quæ sunt in Verbo ut causæ formales et principia factiva, maxime se habent ad esse et fieri, et magis, sicut dicit Plato in Timæo, quam ex forma et materia quam habet res in seipsa : et ideo in Verbo secundum fieri et esse magis cognoscitur, quam in seipsa.

Ad alitud dicendum, quod in Deo niAdobject.1

<--- Page Split --->

hil cognoscitur privative, sed per habitum luminis et rationis : sed res in seipsa multis subjacet privationibus et mutationibus : propter quod dicit Plato, quod non cognoscitur in seipsa, nisi sicut in Euripo, id est, in ebullitione seu mutabilitate : in formis autem primis, quæ ideales sunt, et factivæ, per certum et stantem cognoscitur intellectum. Unde illa objectio falsum supponebat.

Et ad hoc quod objicitur, scilicet quod de Deo nihil prædicatur per inhaerentiam, Dicendum, quod hoc nihil facit ad propositum : quia quamvis nulla prædicentur per inhaerentiam de Deo, tamen multa prædicantur de Deo per identitatem, quæ verior et certior prædication est, quam per inhaerentiam. Dico autem multa, quæ per diversum modum significandi multa sunt, licet re sint unum et idem. De his autem satis in prima parte Summæ theologiae tractatum est.

I obiect. 4. Ad ALUD dicendum, quod licet lux Verbi secundum potentiam infinita sit, et nullo intellectui coaptabilis per comprehensionem : tamen Verbum non secundum potentiam infinitam acceptum, sed ut est ratio et principium illius et istius in luce Verbi coaptabile est intellectui creato : et hoc vocatur visio matutina propter mane, quod tunc primo oritura monstratur in arte divina ad lumen esse et boni, sicut saepius dictum est.

I quest. Ad n quod ulterius quaeritur dicendum, quod cognoscere Verbum est duobus modis, scilicet ut est objectum beatitudinis : et sic videre Verbum non proprie vocatur visio matutina, sed visio quæ est tota merces. Et est videre Verbum ut est principium et ratio et virtus rei proximo creandæ, vel disponendæ, vel ornandæ : et sic videre Verbum, visio matutina est secundum Augustinum : et hoc modo videre Verbum est videre res in Verbo. Et hoc modo procedit prima objectio : quia hoc modo videre Verbum, et videre res in Verbo, refertur ad visio-

nem matutinam : et hoc modo una ratio visionis est utrobique.

Per hoc patet solutio ad sequens : quia verba Augustini expresse hoc dicunt.

Ad n quod objicitur in contrarium, Adobistdicendum, quod non est simile de sole n :teriali, et de his quæ videntur in lumine ejus : sol enim materialis non est causa esse et fieri visibilium, sed manifestatio tantum : nec manifestat ea in se, sed extra se. Verbum autem et principium et causa est et esse et fieri rerum creandarum et disponendarum et ornandarum, et ideo manifestat ea in seipso : propter quod ad unam et eamdem visionem refertur et visio Verbi, et visio rerum in Verbo.

Ad ALUD dicendum, quod licet non Adobistdicatur in Genesi, tamen a Basilio, Hieronymo, Ambrosio, Beda, et Strabo dicitur; quod luce illa (quam Deus appellavit diem) paulatim tendente ad occasum, factum est vespere : eademque redeunte ad ortum, factum est mane : et sic dies unus naturalis. Similiter per conversionem angelicæ naturæ ad lucem Verbi, Angelus factus est dies : et lux cujus mane fuit cognitio creaturæ fiendæ, vespera cognitio creaturæ factæ : et sic secundum ordinem rei, cognitio angelica habet vespere et mane. Propter quod ejam dicit Augustinus, quod prima dies mane non legitur habuisse : quia Angelus antequam esset, non potuit se cognoscere fiendum in luce Verbi : in qua tamen luce cognovit se factum.

ARTICULI SECUNDI

PARTICULA III.

Qualiter unus ab alio intelligitur ?

Tertio quæritur, Qualiter unus ab alio intelligitur vel cognoscitur ?

<--- Page Split --->

Videtur enim, quod hoc fieri non possit : cognitio enim non potest fieri nisi altero duorum modorum, scilicet quod cognoscibile sit in cognoscente per essentiam, sicut homo cognoscit suam charitatem, et suam castitatem, et suum proprium intellectum et voluntatem, et alia quae per essentiam sunt in anima, ut dicit Augustinus in libro XV de Trinitate. Aut quod cognoscibile per speciem abstractam sit in cognoscente. Et neutro istorum modorum potest cognosci Angelus ab Angelo, vel Angelus ab homine. Constat enim, quod Angelus non est in intellectu per essentiam alterius Angeli, vel hominis : et sic cessat primus modus cognitionis. Similiter cum Angelus sit substantia simplex et immaterialis, et abstractio specie intelligibilis non fit nisi a materia et ab appendiciis materiae, ut dicunt Aristoteles et Avicenna, constat quod ab Angelo non potest fieri hujusmodi abstractio : et sic cessat secundus modus : et sic videtur nullo modo Angelus intelligi ab Angelo, vel etiam ab homine.

Ad hoc quidam dixerunt, sicut dicit Empedocles, ut narrat Aristoteles in primo de Anima, quod simile simili cognoscitur : et ita Angelus cognoscendo se, cognoscit alium Angelum similem sibi. Et hi dictum suum affirmant per Augustinum in libro XIII de Trinitate,qui hoc expresse dicit, et dat exemplum, quod aliquis per Carthaginem quam vidit, similem civitatem cognoscit quam non vidit : et per mentem suam propriam quam videt per intellectum, cognoscit naturam mentis alterius quam non vidit.

SED CONTRA hoc est, quod

  1. Cognitio similis in simili indistincta est : et secundum hoc unus Angelus non cognosceret alium secundum distinctum esse et personalitatem propriam Angeli : quae cognitio imperfecta est : et sic Angelus non perfecte cognosceretur, nec ab Angelo, nec ab homine.

  2. Adhuc, Angelus, ut in praehabitis ex verbis Dionysii et Maximi determinatum

est, perfecte cognoscit ea quae sunt mundi sensibilis, quae tamen sub ipso sunt. Si ergo Angelum non cognosceret, nisi in se sicut in suo simili, videretur quod imperfectius cognosceret Angelum, qui juxta ipsum est, quam res sensibiles quae sub ipso sunt : quod valde inconveniens est.

  1. Adhuc, Cognoscere rem in suo simili, non est cognoscere nisi quia est, et non quid est : et haec est imperfectissima cognitio : et secundum hoc Angelus non cognosceret Angelum in eo quid est, sed quia est tantum : quod est valde inconveniens : secundum hoc enim unus Agelus de alio nullam perfectam cognitionem haberet.

ADHUC, Quidam subtilizare intendentes, dixerunt, quod secundum Dionysium et Damascenum, Angeli sunt et lumina et specula : et in quantum sunt specula, habent naturam et potentiam intellectivam receptivam specierum intelligibilium : quod esse non potest, nisi per possibilem intellectum. In quantum autem sunt lumina, habent naturam et potentiam activam et dativam specierum intelligibilium. Et sic dicunt, quod per naturam receptivam unus recipit ab altero speciem : et per naturam activam et dativam, quae non potest esse nisi per intellectum agentem, unus imprimit in alium speciem : et per hujusmodi species sic sibi impressas ab invicem et receptas, perfecte vident et cognoscunt se invicem.

Sed hoc est contra hoc quod

  1. Dicit Augustinus in libro XII super Genesisi ad litteram, quod inferius non potest agere in superius : quia non potest dominari in ipsum per eamdem rationem, nec par in par agit : sed imprimere speciem suam, agere est : ergo secundum hoc inferior Angelus non posset cognosci a superiori, quia non posset imprimere in eum speciem suam, et nec par a pari cognosceretur, quod valde absurdum est.

<--- Page Split --->

in intellectu alterius : habitum est enim, quod in specie artis melius videtur res, quam in seipsa. Ab homine autem intelligitur per abstractionem sicut abstrahitur Angelus ab hoc Angelo. Sicut enim universale simplex et intelligibile efficitur per remotionem materie, et eorum quae sunt propria particulari, quae a Philosophis vocantur accidentia et incommunicabilia : ita idem universale proprium efficitur per reductionem ipsius ad propria et incommunicabilia. Proprium enim et singulare non cognoscitur, nisi per aliquid proprii et singularis, sicut expresse ostenditur in Tobia, ubi primo Raphael ignorabatur esse Angelus : tamen per operationes medicinae, quas fecit circa Saram uxorem junioris Tobiae, compescendo daemonium ab ipsa, et quas fecit de felle piscis circa oculos senioris Tobiae, sub proprio nomine cognitus est, quod ipse etiam esset Angelus Raphael, qui medicina Dei interpretatur.

Et quod objicitur, quod a simplici non potest esse abstractio : dicendum, quod duplex est abstractio, scilicet a materia, et a materiae appendiciis : et haec est abstractio formae intelligibilis a phantasmatibus : et hoc non potest esse in spirituali et immateriali natura. Et est abstractio universalis a particulari, quae fit dicto modo, scilicet separando formam intelligibilem ab his quae appropriant eam huic particulari, sicut abstrahitur punctum ab hoc puncto, et unitas ab hac unitate : et sicut abstrahit, ita per reflexionem ad propria iterum conjungit : et sic et universale et particulare intelligit. Et haec abstractio est in omnibus creatis tam simplicibus, quam compositis : in Deo autem esse non potest, quia in eo nec est universale, nec particulare proprie loquendo, eo quod in ipso idem est quod est et esse.

Ad solutionem quam quidam ferunt, quod ex se sicut per simile cognoscit alium : dicendum, quod nihil valet : quia haec non esset nisi conjecturalis et incerta cognitio. Et hoc dicunt verba Augu-

stini. Ex una enim civitate visa non cognosco similem, nisi conjecturali cognitione : et ex mente mea non cognosco mentem alterius, nisi conjecturaliter : conjecturalis enim cognitio non manifestat cognitum in proprio est et certo.

Tria argumenta quae inducuntur contra solutionem illam, procedunt.

Ad m quod dicitur, quod Angeli sunt specula et lumina, et sic receptiva specierum et collativa sive factiva. Dicendum, quod hoc bene probat, quod intellectus agens et possibilis sunt in Angelo, quemadmodum in antehabitis determinatum est : sed per hoc non potest probari, qualiter per abstractionem species unius fiat in alio : et ideo prima via solutionis melior est. Et ad hoc quod Angelus cognoscat Angelum per speciem concreatam, non exigitur nisi conversio unius ad alterum : sicut in applicatione duorum luminum, ad hoc quod unum penetret alterum, non exigitur nisi oppositio directa, et quod unum convertatur ad alterum. In conversione enim illa tria fiunt : fit enim illustratio speciei concreatea, ut sub lumine intellectus agentis cognoscat rem : intellectus possibilis illustratur, ut claro lumine speculetur eamdem : adaptatur et ordinatur species Angelo concreata ad proprium esse rei cognoscenda : et his tribus perfecta fit cognitio.

Ad m tamen quod primo objicitur in contrarium, dicendum quod nihil valet : quia cum dicitur, quod inferius non potest agere in superius, intelligitur de actione vera et physica, quae est actio secundum virtutem activam dominantem : et de hac intelligitur verbum Augustini. Actio autem qua intelligibile agit in intellectum, actio intentionalis est, quae vera actionis nec nomen nec rationem habet : et hac potest inferius agere in superius, et e converso, et par in par.

Ad aliud dicendum, quod intellectus possibilis in Angelo perfectus est secundum species intelligibilium concreatas

<--- Page Split --->

sibi. Et ideo bene concedimus, quod illa solutio non satis perfecta est, nisi addatur quod dictum est.

Ad aliud dicendum, quod hoc bene ostendit imperfectionem solutionis.

Ad id quod dicitur de media natura, dicendum quod quamvis bene dictum sit, non tamen solvit difficultates quaestionis, nisi dicatur, quod media natura per illa tria quae in conversione Angeli ad Angelum dicta sunt, specierum intentionalium et collativa est et receptiva.

Ad id quod objicitur in contrarium, dicendum quod hoc procedit, et ostendit infirmitatem solutionis.

Ad id quod ulterius quaeritur, dicendum quod Angelus cognoscit Deum quinque modis : quorum unus et principalis est per speciem intime contemptationis, ut dicit Gregorius : : quia videt eum facie ad faciem, sicut dicitur, Matth. xviii, 10 : et ab hac intima contemplatione non recedit etiam quando mittitur, ut dicit Gregorius, quia intra Deum currit, quocumque mittatur. Et ideo dicit Christum dicere : Angeli eorum semper vident, sive ministrent, sive assistant. Job, xxv, 3 : Numquid est numerus militum ejus ? Et super quem non surgit lumen illius ? In lumine enim vultus Dei sunt, ubicumque sunt, et ab intimo contemplationis luminis illius numquam recedunt.

Secundus modus post illum est, quem ponit Dionysius in Caelesti hierarchia, in theophaniiis. Theophania autem lumen est gloriae Dei, quod a Deo descendit in Angelum bonum, et speciem gloriae Dei imprimit in ipsum, et ideo dicitur a eio; quod est Deus, et caiwo quod est appareo : quia in ipso sicut in imagine resplendet et apparet gloria Dei.

Tertius modus sub illo est : quia cum Deus essentialiter, praesentialiter, et po-

tentialiter sit in Angelo bono, et non sit impediens aliqua nebula peccati, resplendet in eo Deus sicut in speculo clarissimo : et sic cognoscit eum.

Quartus modus sub illo est, per effectum gratiae inhabitantis et gratum facientis : videt enim, quod talem effectum non potest operari nisi Deus, et quod semper Deus est cum tali effectu, et sicvidet et cognoscit eum ut se inhibitantem, cum nulla nebula peccati impediat.

Quintus et infimus modus est, quod cognoscit eum per effectus creaturarum : quae vespertina cognitio vocatur, quando scilicet cognoscit bonitatem Dei per lumen sparsum super creaturas, quod est bonum creaturarum in modo, specie, et ordine : et ex hoc attollitur in laudem creatoris, ita tamen, quod cognitionem Dei non mendicat a creaturis quemadmodum homo. Et propter hoc beatus Bernardus in quinto sermone super Cantica, distinguit inter cognitionem Angelorum et hominum, sic dicens, quod « Angelus tenens solium, non indiget scalis ad hoc quod ascendat solium per creaturas mundi sicut homo, eo quod solium jam tenet. » Similiter nemo laborat fodiendo pureum, habens fontem limpidissimi fluxus apud se manantem. Nemo mendicat panem extra domum suam, in domo propria abundans panibus. Ita Angelus cognitionem Dei non mendicat : videt enim eum continue facie ad faciem. Et hoc dicit intellexisse Apostolum, ad Roman. 1, 20. Cum enim dixisset : Invisibilia ipsius, scilicet Dei, per ea quae facta sunt, intellecta, conspiciuntur : statim addidit, a creatura mundi, quae est homo : et non dixit, a creatura cœeli, quae est Angelus : homo enim creatoris cognitionem a creaturis mendicat : Angelus autem videt per speciem.

Ad aliud dicendum, quod Angelus sine medio videt Deum.

<--- Page Split --->

Ad OBJECTUM in contrarium dicendum, quod hoc objectum non procedit, nisi de visione comprehensionis : et hac visione nulla creatura pura videt Deum : sed de visione quae est attractus immediatus luminis intellectualis super substantiam rei in se, non procedit objectio : quia hac visione finitum potest videre infinitum sine medio, et videt ipsum per propriam speciem suae substantiae, quamvis non comprehendat ipsum. Et de hoc Chrysostomus super Joannem in prima homilia, dat pulchrum exemplum de eo cujus visus spargitur supra mare : illius enim visus attingit propriam speciem maris, et tamen infra terminos visus non claudit pelagus infinitum.

Tria quae in contrarium objiciuntur, procedunt.

ARTICULI SECUNDI

PARTICULA IV.

Qualiter Angelus intelligatur ab hominibus 1 ?

Quarto quaeritur, Qualiter Angelus intelligitur ab hominibus ?

  1. Homo enim intellectum non habet, qui ex phantasmate non oritur : Angelus autem nisi assumpto corpore phantasmata non facit : ergo videtur, quod homo non possit habere intellectum de ipso, sive intellectualem cognitionem.

  2. Adhuc, Intellectus hominis conjunctus est continuo et tempori : et secundum hoc videtur quod nihil intelligit, nisi forma continui et specie sensibili : sed neutrum horum habet Angelus : ergo videtur, quod homo non possit ha-

bere intellectualem cognitionem de Angelo.

In CONTRARIUM est, quod

  1. Philosophi et naturam et numerum intelligentiarum investigaverunt et intellexerunt per motus superiorum corporum. Dicit enim Plato, quod motus circularis est motus intelligentiae, eo quod est uniformis et regularis, et ab eodem in idem, quod natura facere non potest : unde per diversitatem mobilium circulariter, numerum et ordinem intellexerunt intelligentiarum moventium.

  2. Adhuc, In intelligibilibus splendor intelligentiae est, quia aliter intelligibilia non essent, sicut nec color visibilis sine actu lucidi. Unde sicut videndo coloratum simul videtur lucidum secundum actum, ita intelligendo intelligibile simul intelligitur splendor intelligentiae diffusus super intelligibile, ut intelligibile sit secundum actum : et sic Philosophi intellexerunt intelligentiam decimi ordinis. Unde Avicenna in sua prima philosophia dicit, quod intelligentias esse in nobis, est splendores intelligentiarum esse in nobis. Ergo a simili cum illuminationes Angelorum fiant animae humanae, nec possit esse, quod non percipiat illuminationes sibi factas, nec potest esse, quin ex ipsa illuminatione intelligat illuminatorem : et sic intelligit Angelum.

  3. Adhuc, Zachar. 1, 14, dicitur : Angelus qui loquebatur in me. Constat, quod non loquebatur in ipso, nisi per illuminationes ad hoc vel ad illud. Per illuminationem autem intellexit Angelum in seipso esse cum dixit : Angelus qui loquebatur in me. Ergo similiter et alii per illuminationes possunt intelligere Angelos : et sic Angelus intellectuali cognitione cognoscibilis est ab homine.

  4. Adhuc, Constat, quod Angeli ministrant circa nos, et ministerium eo-

<--- Page Split --->

rum et sensibiliter et intellectualiter percipitur, ita quod etiam ex ministerio nominantur : sed non potest esse quin ex ministerio ministrans intelligatur : ergo per cognitionem intellectualem cognosscitur Angelus ab homine cui ministrat.

soluto.

SOLUTIO. Concedendum est, quod Angelus cognoscitur intellectualiter ab homine tribus modis, scilicet per revelationem, sicut dicitur, quod Paulus in raptu revelationem accepit, et intellectualem cognitionem dispositionis angelicae in hierarchiis et ordinibus et in aliis qua pertinent ad ornatum angelicum, quam postea docuit beatum Dionysium, qui descripsit eam in Calesti hierarchia. Secundo,cognoscitur in illuminationibus factis ab ipso Angelo, sicut bene objiciendo probatum est. Tertio, cognoscitur in opere ministerii, sicut dictum est in objiciendo.

ctualium, quia sic non reflectitur ad sensum.

Et si objicitur, quod dicit Philosophusin primo Posteriorum, quod destrucsensu perit demonstratio et scientia idicendum, quod hoc non dicitur universaliter, sed quod destructo aliquosensu perit scientia et demonstratio sensibilis illius quod accipitur per illumsensum : quia de illo nec scientia, nec demonstratio haberi potest, nisi per universale quod abstrahitur a sensibili illius sensus sive a phantasmate.

QUATUOR QUÆ INDUCUNTUR IN CONTRArium, procedunt.

MEMBRUM IV.

De voluntate in Angelis.

AD 1. AD PRIMUM ergo dicendum, quod illud fundatur super quoddam falsum, scilicet quod homo non habet intellectum, qui ex phantasmate non oritur : secundum hoc enim intellectus hominis numquam acciperet divina, et ea quae pure intellectualia sunt, sicut prima substantiae et entis principia. Sed verum est, quod naturalium et mathematicorum non habet intellectum, nisi ex phantasmate. Unde etiam Aristoteles in III de Anima hanc eadem quaestionem movens, dicit, quod intellectum divinorum accipit intellectus non ex phantasmate, sed in quantum elevatur in lumine agentis intellectus ad speciem luminis divini, quod in puro splendore intelligentiae consistit : quem intellectum Avicenna vocat sanctum et divinum.

AD 2. AD ALIUD dicendum, quod intellectus hominis non sic est conjunctus continuo et tempori, quin elevari possit ad lumen intelligentiae purum et clarum : et in illo potest cognitionem accipere intelle-

DEINDE, Quaeritur de voluntate sive dilectione.

Et quaeruntur tria, scilicet utrum voluntas sit in Angelis secundum differentias duas, quae dicuntur naturalis voluntas, et electiva.

Secundo, De actu voluntatis qui est diligere.

Tertio, De objecto voluntatis quod est diligibile, utrum hoc scilicet sit in ordine sicut in homine, vel absque ordine?

MEMBRU QUARTI

ARTICULUS I.

Utrum voluntas sit in Angelis secundum differentias duas, quae dicuntur naturalis voluntas, et electiva 1 ?

Ad primum objicitur sic : Damascenus in libro II de Fide ortho-

<--- Page Split --->

doxa 1, voluntatem dividit in voluntatem quam vocat θἰλῃσιν, et in voluntatem quam vocat βοώλῃσιν, et sunt hæc ejus verba : « Oportet scire, quoniam animæ inserta est naturaliter virtus appetitiva ejus quod secundum naturam est, et omnium quæ substantialiter naturae adsunt et contentiva sunt naturae, quæ vocatur voluntas θἰλῃσις. Nam substantia quidem esse et vivere et moveri secundum intellectum et sensum appedit : propriam concupiscens et naturalem et plenam essentiam. Ideoque determinant hanc naturalem voluntatem. Θἰλῃμα sive voluntas est appetitus rationalis et vitalis ex solis dependens naturalibus. Quare θἰλῃσις voluntas quidem est ipse naturalis et vitalis et rationalis appetitus, et omnium naturae constitutivorum simplex virtus. » Et post pauca : « Injacet quidem hominis animæ virtus rationalis appetendi. Cum igitur naturaliter motus fuerit ipse rationalis appetitus ad aliquam rem, dicitur βοώλῃσις id est, voluntas consiliativa. » Et post pauca : « Voluntas finis est, consilium autem eorum per quæ devenitur ad finem. Consilium enim est appetitus inquisitivus de his quæ sunt ad finem, et de his quæ in nobis sunt rebus : consiliatur enim si debet pertractare rem, an non. Deinde judicat quid melius, et vocatur judicium. Deinde ordinat et disponit quod ex consilio judicatum est, et vocatur sententia. Deinde post dispositionem fit electio. Electio autem est duobus vel pluribus præjacentibus hoc præ altero præoptare. Deinde impetum facit ad operationem, et dicitur impetus. Deinde utitur post impetum, et dicitur usus. Deinde cessat ab impetu post usum. »

Dicit autem idem Damascenus, quod omnis voluntas in ratione est. Et idem dicit Aristoteles in Topicis, et in III de Anima sic : Voluntas in ratione fit : nec fit nisi per illuminationes ad hoc vel ad hoc in sensibili vero parte appetitiva

fit desiderium et animus.Cum ergo rationalis creatura sit Angelus, et voluntas utraque in ratione sit, videtur quod utraque voluntas sit in Angelo.

SED CONTRA hoc videtur esse, quod Sed contra.

  1. Voluntas naturalis (quæ θἰλῃσις dicitur) est respectu eorum quibus indiget ad naturae constitutionem : Augelus cum sit incorruptibilis, nullo indiget ad naturae constitutionem vel conservationem : ergo videtur, quod voluntatem θἰλῃσιν non habet.

  2. Adhuc, Videtur, quod nec βοώλῃσιν : illam enim, ut dicit Damascenus, antecedit consilium, dispositio, sententia, et electio : et in quocumque non est antecedens, in eodem non est consequens, in his in quibus antecedens est causa consequentis. Consilium autem, ut dicit Aristoteles in II Ethicorum, est de dubiis operabilibus per nos, possibilibus aliter fieri. Cum igitur Angeli sint deiformis intellectus, ut prius habitum est, dubium nullum erit in Angelis. Ergo nullum consilium, nulla dispositio, nulla sententia, nulla electio : ergo nec voluntas electiva, sive consiliativa : ergo nulla voluntas penitus est in Angelis, nec θἰλῃσις, nec βοώλῃσις.

SOLUTIO. Dicendum, quod utraque voluntas in Angelis est : appetitus enim ex ratione determinatus, voluntas vocatur secundum Aristotelem : determinabile autem ex ratione ad appetendum, est omne id quod facit ad naturae conservationem et consistentiam : et si non appeteret, irrationalite esset. Similiter omne quod faciendum est, rationalite est quod fiat ex rationis judicio, et sic appetendum est ut fiat : et si non sic appeteretur ut fieret, irrationalite esset in Angelo et in homine : et hæc voluntas est βοώλῃσις. Et ideo concorditer dicunt Gregorius Nyssenus, Damascenus et Aristoteles, quod omnis voluntas in ratione est, et quod irrationalibis appetitus

<--- Page Split --->

non est voluntas, sed brutalis impetus, quo potius aguntur irrationabilia, quam agant.

Ad object 1. Ad id autem quod contra objicitur de 0eXr^ei, dicendum, quod Angelus ad minus indiget Deo conservante, ne in nihilum decidat : et propter hoc Deum naturali voluntate diligit ut conservatorem. 'I'amen argumentum non valet : quia non semper verum est, quod talis appetitus est indigentiae et non habiti : est enim aliquando habiti ut continuetur : et sic Angelus appetit et vult esse, vivere, et intelligere, quae naturalia sunt, ut in his substantia sua conservetur et continuetur.

Unde dicendum, quod consilium non semper est ignorantis vel dubitantis : sed cum vident, quod ex parte rei quae facienda est, probabiles rationes sunt et causae quare fieri debeat, et ad oppositum nihil minus probabiles sunt rationes quare non fieri debeat : exspectatio deliberativa definitionis divinae quae consilium vocatur, sicut dicit Gregorius, vocatur consilium et electio, ex quibus procedit in Angelis voluntas electiva : et sic utraque voluntas est in Angelis, scilicet naturalis, et electiva.

Ad object. 2. Ad id quod objicitur contra 8o&Xr^iv, dicendum quod illa quae fiunt ab Angelo, diversimode possunt fieri, sicut dicit Glossa super Danielem, x, 20, super illud : Nunc revertar ut prælier adversus principem Persarum, scilicet contradicentem tuis precibus et meæ legationi : quod Michael princeps Judæorum volebat populum statim liberari a captivitate Medorum et Persarum : Angelus autem præpositus Medis et Persis dicebat, non sufficienter adhuc esse purgatum. Et in his exspectabant sententiam consilii divini, quid esset faciendum, et quid potius eligendum.

MEMBRI QUARTI

ARTICULUS II.

De actu voluntatis. Utrum Angelus ex solis naturalibus potuit diligere Deum propter se et super omnia 1 ?

Secundo, Quæritur de actu voluntatis qui est diligere. Et quæritur, Utrum Angelus ex solis naturalibus potuit diligere Deum propter se et super omnia ?

Item, Dicit Glossa Gregorii super illud Job, xxv, 2 : Qui facit concordiam in sublimibus suis. « Non enim est discordia inter Angelos bonos, sed uno aliquid rationabiliter appetente vel volente, et alio nihilominus aliud rationabiliter appetente et volente, Deus concordiam facit, quando ex lumine consilii sui per sententiam determinat, quid potius volendum et faciendum sit. » Unde hæc dicitur voluntas 8o&Xr^is in Angelo, et est de operabilibus per Angelos, possibilibus aliter fieri, ut finem aliter consequantur, de quo est voluntas Dei.

Et videtur quod non : quia

  1. Diligere Deum propter se et super omnia, actus charitatis est : et ubi est actus, ibi est habitus, cum actus ex habitu procedat : si ergo ex solis naturalibus potuisset diligere Deum propter se et super omnia, ex solis naturalibus potuisset habuisse charitatem, quod falsum est.

  2. Adhuc, Ad summum gratiae non pertingit natura : sed gratia non potest ulterius, quam diligere Deum propter se et super omnia : ergo ad hunc actum non pertingit natura sola.

<--- Page Split --->

  1. Adhuc, Actus dilectionis perfectior est, quam actus fidei : quia in genere virtutum sicut se habet habitus ad habitum, sic se habet actus ad actum : habitus autem charitatis melior est, quam habitus fidei, et perfectior. I ad Corinth. XIII, 13 : Nunc autem manent fides, spes, charitas, tria haec : major autem horum est charitas. Inde sic : Angelus ex solis naturalibus non potest credere in Deum propter se et super omnia : ergo nec potest diligere Deum propter se et super omnia ex solis naturalibus.

  2. Adhuc, Ad Roman. vii, 18, super illud : Velle adjacet mihi : distinguit Glossa triplex velle, scilicet velle vitii, velle virtutis, et velle naturae. Et dicit, quod velle naturae medium est inter velle vitii, et velle virtutis : sed velle vitii est terminum dilectionis ponere in eo quod non est propter se diligentum, ut dicit Augustinus in libro I de Doctrina Christiana, sicut in creatura : velle virtutis est terminum dilectionis ponere in eo quod summe diligendum est, sicut Deus : ulterior autem terminus non potest inveniri, quam diligere Deum propter se et super omnia : ergo talis actus, actus virtutis est : et non nisi charitatis : ergo in hunc non potest velle naturae : et sic Angelus non potuit diligere Deum ex solis naturalibus propter se et super omnia.

  3. Adhuc, Aristoteles in III Ethicorum dicit, quod « uniuscujusque extremum in bono virtus ejus est : » extremum in bono voluntatis ultra quod nihil in bono potest inveniri, est diligere summum bonum propter se et super omnia : ergo haec est virtus voluntatis quae charitas vocatur : sed ad charitatem non sufficit Angelus ex solis naturalibus : ergo nec ad hunc actum qui est diligere summum bonum, sive Deum propter se et super omnia.

Nyssenus, et Aristoteles, quod voluntas impossibilium est, volumus enim esse immortales : ratio autem cognitiva non est nisi possibilitum et verorum. Inde sic : Ratio in cognoscendo ex solis naturalibus determinat Deum esse summum bonum, et propter se et super omnia diligendum : ergo multo magis voluntas in diligendo ex solis naturalibus potest Deum diligere propter se et super omnia.

  1. Adhuc, Cum Angelus sit natura intellectualis, constat quod in corde suo scriptum fuerit hoc praeceptum, Matth. xxi, 36 : Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et in tota anima tua, et in tota mente tua. Aut ergo potuit complere, aut non potuit. Si potuit : ergo ex solis naturalibus potuit in charitatis actum. [Si non potuit, sibi imputandum non fuit, quod non fecit : quod falsum est : ergo ex solis naturalibus implere potuit.

  2. Adhuc, Quod potest virtus inferior, potest et superior et multo plus : sed virtus civilis fortitudinis tantum bonum civile potest diligere, quod diligit ipsum propter se et super omnia, ita quod quodlibet periculum subit ne succumbat, et, ut dicit Aristoteles in III Ethicorum, est ei mors eligentior tali salute in qua succumbat bonum civile : ergo videtur, quod multo magis dilectio naturalis voluntatis possit diligere summum bonum propter se et super omnia, etiam ex solis naturalibus.

  3. Adhuc, Tullius in libro de Amicitia triplicem distinguit amicitiam, scilicet fundatam super delectabile, fundatam super utile, et fundatam super honestum. Et dicit, quod fundata super honestum, diligit amicum propter se, et super omne utile, et super omne delectabile. Si ergo hoc potest amicitia hominis ex solis naturalibus sine gratia gratum faciente, cum angelica natura in naturalibus melius sit disposita quam humana, et summe honestum sit Deus, multo magis angelica natura potuit diligere Deum

<--- Page Split --->

propter se et super omnia ex solis naturalibus.

  1. Adhuc, Aristoteles in VIII Ethicorum : « Perfecta est, quae bonorum amicitia et secundum virtutem similium. » Sed perfectum est, ut dicit Aristoteles in III Physicorum, cui nihil deest : deest autem aliquid amicitiae, nisi diligat propter se et super omnia : ergo homo ad hominem potest habere talem amicitiam qua diligit propter se et super omnia : cum ergo Angelus melius sit dispositus ad Deum, quam homo ad hominem, multo magis Angelus potuit diligere Deum propter se et super omnia : et sic potest habere actum charitatis.

  2. Adhuc, Aristoteles, ibidem, « Mali quidem amici erunt propter delectationis quaestum, in hoc similes existentes : boni autem amici per se, secundum enim quod boni : et hi quidem simpliciter amici, illi autem secundum accidens. Illorum autem solvitur amicitia, si solvitur quaesstus delectationis. » Et ex hoc sequitur idem quod prius, scilicet quod boni et honesti diligunt se propter se, et super omnia, et sine gratia gratum faciente ex sola virtute consuetudinali vel intellectuali : quae virtutes naturales vocantur a Sanctis. Et cum Angelus melius dispositus sit ad Deum, quam homo ad hominem per virtutem intellectualem vel consuetudinalem, videtur quod Angelus multo magis potuit diligere Deum ex solis naturalibus propter se et super omnia.

  3. Si quis dicat, quod Angelus potuit quidem diligere Deum propter se et super omnia : sed ille est naturae actus, et non virtutis. Hoc erit contra Augustinum, qui in libro de Moribus Ecclesiæ dicit, quod « virtus nihil aliud est nisi ordo amoris : actus autem voluntatis, qui est dilectio sive amor, in meliorem formam ordinis numquam potest poni, quam ut summe bonum quod summe diligendum est, diligat propter se et super omnia. »

Solutio. Ad hoc dixerunt antiqui, Præpositivus scilicet, et Gulielmus Altisiodorensis, quod duplex est amor sive dilectio voluntatis, scilicet dilectio amicitiæ, et dilectio concupiscentiae. Dilectio amicitiæ est, quæ tendit in alterum : et de hac dicit Gregorius, quod « minus quam inter duos esse non potest. » Dilectio concupiscentiae est naturæ, quæ semper curva est in seipsa : et quidquid diligit, ad seipsam retorquet, hoc est, ad bonum proprium et privatum : et nisi per gratiam gratum facientem elevetur super se, omne quod diligit ad bonum proprium retorquet, et diligit propter seipsam, ita quod privatum commodum quærit in illo : tamen perversa in hoc non est, quia ulterius non potest nisi per gratiam adjuvetur. Naturale est enim in omnibus quæ sunt, quod ament sive diligant convenientia sibi secundum naturam, ut dicunt Plato, et Boetius. Et hæc solutio mihi placet : quia bona est.

Ad primum ergo dicendum, quod prima quinque quibus probatur, quod Angelus ex solis naturalibus non potest diligere Deum propter se et super omnia, concedenda sunt, et procedunt : natura enim quae recurva est in seipsa, et semper retorquet ad seipsam, facit quod diligibile non propter ipsum diligibile diligit, sed propter se, quaerens in diligibili ipso et concupiscens proprium commodum, nec permittens, quod aliquid supra seipsum diligat-dilectione concupiscentiae : quia hanc habet ad seipsam natura.

Ad id ergo quod in contrarium objiA d o citur, dicendum, quod licet voluntas in quibusdam possit esse ad quae non est ratio, tamen in movendo sic se in hoc quod diligit, minus potens est ratione : et hoc est ideo, quod ratio bonum quod diligendum est per rationem boni, determinat extra se : voluntas autem naturalis propter naturam, quae principium est intra, semper recurvat ad intra se.

Ad aliud dicendum, quod hoc præcèAdiptum quidem scriptum fuit in corde An-

<--- Page Split --->

geli, sed non ut impleret ex solis naturalibus, sed per gratiam ad intus.

Ad aliiud dicendum, quod illud bonum Ad object. 3. quod diligit virtus civilis, creatum est, et propter creaturam diligitur, et in illud ex solis naturalibus virtus civilis potest. Illud autem summum bonum increatum est, et supra omnem naturam creaturæ in infinitum elevatum : et ideo in illud sufficienter natura non potest, nisi per gratiam elevetur.

Ad object. 4. Ad aliud dicendum, quod amicitia fundata super honestum, non diligit amicum nisi aliquid concupiscat in ipso quod retorquet ad seipsam. Unde etiam ipse Tullius ibidem dicit, quod « amici- tiae honestorum multa delectatio adjuncta est, et multa utilitas. »

Ad object. 5. Ad aliud dicendum, quod perfecta est, quæ bonorum amicitia, perfectione sibi competenti secundum naturam : sed hoc non .competit ei, quod non retorqueat ad seipsam. Unde ipse Aristoteles in IX Ethicorum, ubi loquitur de impedimentis amicitiæ, tria genera hominum removet a dilectione, scilicet senes, et austeros, et non resalutantes : et sunt hæc ejus verba : « Senes enim et austeri parum diligibiles : est enim in eis parvum quod delectabile. » De non resalutantibus dicit sic : « Multa enim amicitias àpòsìyòpìx, hoc est, irresalutatio dissolvit. »

Ad object. 6. Eodem modo dicendum est ad sequens : boni enim licet sunt amici per se et propter virtutem, tamen hoc inclinant ad seipsos. Unde dicit etiam, quod amicorum proprium est semper velle esse simul, et in confabulationibus delectabilibus conterere totos dies. Dilectio autem charitatis elevat creaturam supra se, ita quod totam se reponat in dilecto increato quod est Deus, etiamsi nihil debet sibi fieri. Et ut dicit Bernardus, confitetur quam bonus, non quoniam sibi bonus, et adhæret Deo in uno spiritu. 1 ad

Corinth. vi, 17 : Qui adhæret Domino, unus spiritus est.

Ad ultimum dicendum, quod in veriAd object. 7 tate actus sic vestitus ordine virtutis, ordinatus est, et est actus charitatis : sed cum dicitur diligere Deum propter se, præpositio cum suo casuali construitur in ratione triplicis causæ, scilicet efficientis, formalis, et finalis : ut scilicet hanc dilectionem non efficiat nisi Deus, et efficiat eam forma dilectionis quæ est in ipsa, et fine dilectionis qui est ipse. Et cum dicitur, super omnia, præpositio cum suo casuali notat excessum etiam supra seipsam. Et ad hoc non potest sola natura, quæ semper recurvata est in seipsam, ut dictum est. Unde etiam, ad Roman. vii, 18, ubi Glossa distinguit triplex velle, scilicet velle virtutis, velle naturae, et velle vitii : et dicit velle naturae medium esse inter velle virtutis et velle vitii : non accipit medium per æque distantiam vel participationem extremorum,sed per abnegationem utriusque extremi, quod tamen propinquius se tenet cum velle virtutis, quam cum velle vitii : quia, sicut dicit Damascenus, « vitium sive peccatum est recessus ab eo quod est secundum naturam, in id quod est contra naturam. » Natura autem inclinat ad bonum gratiae et virtutis, sicut ad id in quo perficitur et completur secundum optimum posse ipsius, quod ad actus naturales habere potest.

MEMBRI QUARTI

ARTICULUS III.

De objecto voluntatis quod est diligibile, utrum hoc sit in ordine, vel absque ordine 1 ?

Tertio, Quæritur de objecto voluntatis

<--- Page Split --->

quod est diligibile, utrum hoc scilicet sit in ordine sicut in homine, vel absque ordine ?

Et videtur, quod sit in ordine.

  1. Plura enim sunt quae tenetur diligere Angelus, sicut et homo, dilectione electiva : tenetur enim diligere id quod supra se est, et quod est bonum increatum, Deus scilicet : et tenetur diligere electiva dilectione id quod juxta se est, quod est Angelus ad eamdem beatitudinem ordinatus : et tenetur diligere id quod infra se est, sicut homo secundum corpus et secundum animam : quod etiam ostendit per effectum custodiae. Tenetur etiam conformare voluntatem suam voluntati divinae : de quo scribitur, Sapient. xi, 25 : Diligis omnia quae sunt, et nihil odisti eorum quae fecisti. Et in his diligibilibus sunt gradus : Angelus enim propinquior est Angelo, quam homo Angelo : et Angelus coordinatis et ejusdem hierarchiae propinquior est Angelo alterius hierarchiae et alterius ordinis : ergo sicut in homine est ordo diligibilium, quod se tenetur plus diligere, quam proximum, Matth. xxii, 39 : Diliges proximum tuum sicut teipsum. Augustinus : « Cum dicitur, sicut teipsum, datur principalitas tibi, ut te primo diligas, inter proximos autem proximiorem sanguine vel beneficio plus diligas, quam alium non proximo gradu conjunctum : omnes tamen ad hoc diligas ad quod teipsum diligis, hoc est, ad beatitudinem aeternam 1. » Cum ergo tales gradus sint in diligibilibus ab Angelo sicut in diligibilibus ab homine, et cum omne bonum secundum rationem ordinis determinetur, sicut dicit Boetius, videtur quod idem ordo sit in diligibilibus ab Angelo, qui est in diligibilibus ab homine.

  2. Adhuc. Cantic. n, 4 : Ordinavit in me charitatem : sed charitas non habet ordinem nisi in diligibilibus : non ergo est charitas, ubi non est ordo diligibi-

lium qui dictus est : charitas enim alium ordinem habere non potest.

In contrarium est, quod ratio ordinis sed cont diligibilium in homine, procedit ab omni eo, quod unus natus est ex alio, vel beneficus in alium, sicut dicitur, Luc. x, 36 : Quis horum trium videtur tibi prozimus fuisse illi qui incidit in latrones ? At ille dixit : Qui fecit misericordiam in illum. In Angelis autem tales gradus non sunt : unus enim non procedit ex alio, sed omnes aequaliter sunt per creationem a Deo : nec unus beneficus est in alium, sed bonum omnium eorum est Deus, et illuminatio divina et beatitudo : ergo videtur, quod talis ordo diligibilium non possit esse in Angelo qui est in homine.

Solutio. Dicendum, quod duplex est soluta, ordo diligibilium dilectione electiva, scilicet ordo viae, et ordo patriae. Ordo viae est ex gradibus diligibilium acceptis ex parte diligentis, non dilectionis, sicut est propinquitas ex genere vel beneficio, major vel minor. Et hic ordo est in homine in via, in qua necessaria est talis propinquitas major vel minor : talis enim propinquitas pertinet ad viam. Et iste ordo non convenit Angelis, sicut probat objection. Et est ordo patriae, qui accipitur ex ratione boni diligibilis : et hic est, ut bonum omne diligat, et magis bonum magis diligat, et summe bonum maxime diligatur. Et tali ordine habent se diligibilia ad Angelum bonum : et ideo Deum summe diligit, et alium Angelum diligit ad quod seipsum, hoc est, ad eamdem beatitudiuem, et meliorem plus diligit : tamen meliorem se non diligit plusquam se, et hoc ideo est, quod gratia perfectio naturae est, et non contraria : et quia in dilectione naturali datur sibi principalitas ad seipsum, ideo etiam in dilectione gratuita retinet eamdem principalitatem. Hominem autem diligit sicut seipsum, hoc est, ad quod seipsum secundum animam et secundum corpus, in eo quod

<--- Page Split --->

corpus particeps potest fieri ejusdem beatitudinis cum anima. Creaturas alias diligit, secundum quod in eis resplendet bonum divinum, quod cognoscit visione matutina vel vespertina : quasdam tamen creaturas diligit, secundum quod valent ad usum ministerii quod exercent circa hominem. Et hic est ordo diligibilium ab Angelo.

Et per hoc patet solutio ad omnia, praeter hoc quod objectum est de coordinalibus,'et de his qui sunt ejusdem hierarchiae. Et dicendum ad hoc, quod nihil prohibet, quin ad tales habeat quamdam rationem delectationis, quam non habet ad alios : sed tamen verus ordo dilectionis sequitur quantitatem boni divini quod resultat in Angelis.