QUÆSTIO INCIDENS.

14. IN CONTRARIUM hujus est, quod

SOLUTIO. Ad primam partem quaestionis dicendum, quod Deus trinitas est omnipotens, ut dicit Magister. Et ideo dicitur in symbolo : « Credo in unum Deum Patrem omnipotentem. » Pater enim ibi dicitur creatione : et sic Deus trinitas est pater.

tialiter, tunc significat potentiam essentialem quæ quid est in potente : et sic potentia principii non est potentia principiati. Quando autem dicitur notionaliter, non significat nisi relationem originis ad alium, et non dicit conditionem potentiae alicujus essentialem, et sic dicitur de Patre, qui est principium non de principio, sicut in præhabitis quæstione de hoc nomine, Principium, determinatum est. Unde cum dicitur, Pater est principium totius divinitatis, non notatur principii relatio ad divinitatem, sed ad Filium in quo est tota divinitas, et ad Spiritum sanctum in quo est tota divinitas, ut dicunt Sancti. Et cum potentia radicetur in substantia divinitatis, et potentia commensaretur substantiæ, sequitur necessario, quod sicut in Filio est plenitudo essentiae divinitatis, et similiter in Spiritu sancto, quod ita sit in eis plenitudo potentiae. Aliter enim sequeretur, quod essentia sua potentia destitueretur, quod impossibile est et Ariana hæresis, ut dicit Hilarius 2 : et inducitur a Magistro in libro primo Sententiarum, distinct. XLII, cap. Ad quod dicimus, ubi sic Hilarius dicit : « Naturae, inquit, « cui contradicis, hæreticæ, hæc unitas « est, ut ita per se agat Filius, ut non a « se agat : et ita non a se agit, ut per se « agat. Per se autem dicitur agere et po- « tens esse, quia naturalem habet poten- « tiam eamdem quam et Pater, qua « potens est et operatur : sed quia illam « habet a Patre, non a se, ideo a Patre « et non a se dicitur posse et agere 3. »

Ad aliud dicendum, quod posse generare est posse determinatum ad generare, et hoc est notionale : quia hoc verbum, posse, ad notionem trahitur per adjunctum quod est generare : unde posse generare, est posse esse Patrem, et non differt ab eo nisi modo significandi : quia scilicet cum dicitur, posse

<--- Page Split --->

generare, notio significatur ut actus: cum autem dicitur, posse esse Patrem, notio significatur ut proprietas Patris. Hoc igitur modo posse generare in solo Patre est: sed non est in eo posse quid, sed ad aliquid: et ideo non sequitur, quod aliquod posse sit in Patre quod non est in Filio, vel Spiritu sancto, sed quod aliqua notio sit in Patre, quae non est in Filio et Spiritu sancto.

Ad aliud dicendum, quod non est simile de Deo et de homine: quia homo generat ex parte substantiae, sive ex divisione substantiae, et ad divisionem substantiae sequitur divisio potentiae: quia potentia naturalis proprietas substantiae est: et ideo alia potentia et aliud secundum substantiam posse in humanis est in patre, et aliud in filio. Sed in divinis generatio est ex tota substantia: et ideo sicut tota substantia est in Patre et in Filio et eadem, ideo tota et eadem potentia est in utroque: eo quod potentia proprietas substantiae est, ut dictum est. Et hoc est quod dicit Hilarius, quod « Filius per se potens est, et agit sicut Pater. » Joannis, v, 26: Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso. Et, Joannis, x, 30: Ego et Pater unum sumus.

Ad aliud dicendum, quod in veritate si quid potentiae est in eo cui per posterius convenit, est etiam potentia in eo cui convenit per prius, quando secundum unum et eumdem modum convenit priori et posteriori. Sed hic non est ita: quia sicut dictum est, generatio in divinis est ex tota substantia et in totam substantiam, et haec impedit divisionem potentiae. In humanis autem opposito modo est: et ideo dividitur potentia essentialis. Licet autem generatio divina aeterna sit, et ideo prima et principalis: tamen ex hoc non potest probari, quod posse generare sit aliquid vel aliquod posse in Patre, quod non sit in Filio, sed quod sit ad aliquid in Patre, ad quod non est in Filio.

In idem redit dictum Damasceni : quia hoc non inducitur nisi ad confirmationem istius. Et si sic arguatur : Posse generare est in Patre, et non est in Filio ; ergo aliqua potentia est in Patre, quae non est in Filio : incidit fallacia figuradictionis : eo quod mutatur ad aliquid in quid, vel quid in ad aliquid.

Ad duo quae adducuntur in contraali rium, concedendum est.

OMNI eodem modo solvenda sunt quae Ad de Spiritu sancto inducuntur. Posse enim spirare non est aliquid posse, sed ad aliquid, sicut posse generare.

Et quod dicit Augustinus, quod qui negat Filium esse omnipotentem, negat et Patrem, non est causa dicti quam dicunt quidam, quod Pater ducat in Filium, et Filius in Patrem: quia Pater potest intelligi ut innascibilis, et non ut Pater: et sic adhuc erit omnipotens: et negato Filio, non negatur Pater. Sed causa dicti est, quae paulo ante dicta est: quia scilicet generatio et processio in divinis non possunt esse secundum divisionem substantiae, et ad indivisam substantiam sequitur indivisa potentia, et ad negationem unius sequitur negatio alterius.

Per hoc ita patet totum quod est circa duas particulas hujus quaestionis incidentis.

Ad 10 quod ulterius quaeritur, Utrum Quosoli Deo trinitati conveniat omnipotentia, vel etiam communicabilis sit creaturae, ut animae Christi, vel fidei credentium ?

Dicendum, quod soli Deo trinitati convenit, maxime secundum quod omnipotentia consideratur in potentia creandi mundum et ea quae in mundo sunt sine coactione, sine impedimento, sine subjecta materia, sine instrumento, sine exemplari extrinseco : hoc enim creaturae communicari non potest : eo quod nulla creatura talis potentiae est susceptibilis. Et hujus causa vera est, quod omnis

<--- Page Split --->

creatura operatur per subjectam materiam-: quia, sicut dicit Aristoteles in primo Physicorum, quod omnes Philosophi convenerunt in hoc, quod operatione naturae ex nihilo nihil fit. Et similiter de operatione artis. Omnis enim ars super determinatam materiam operatur sicut praejacentem. Est etiam causa, quod omnis essentia creati finita est limitata propriis terminis: et ideo impossibile est eam referri ad omnia. Limitatam autem essentiam non sequitur proprietas infinita. Unde cum potentia naturalis proprietas sit essentiae, impossibile est potentiam infinitam sequi essentiam finitam. Unde licet Christus omnipotens sit secundum quod est Deus, tamen non est omnipotens secundum quod est homo.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod Spiritus sanctus dicitur Christo non esse datus ad mensuram 1 : quia et in modo dandi Spiritum et in donis datis non datur sibi ad mensuram aliorum : secundum enim modum datur Christo per gratiam unionis, aliis autem per gratiam adoptionis. In donis autem Christo datur ad copiam et supereffluentiam : eo quod redemptor est, et conveniebat gratiam et Spiritum ab ipso fluere in omnes alios. Joannis, 1, 16 : De plenitudine ejus nos omnes accepimus, et gratiam pro gratia. Aliis autem ad mensuram sui ministerii et operum datur. Ad Ephes. iv, 11 et 12 : Ipse dedit quosdam quidem Apostolos, quosdam autem Prophetas, alios vero Evangelistas, alios autem pastores, et doctores : ad consummationem sanctorum in opus ministerii, in edificationem corporis Christi. Et propter hoc dicit, I ad Corinth. xii, 4 : Divisiones gratiarum sunt. Christus autem habet Spiritum indivisum, ut omnes de plenitudine ejus possint accipere. Omnipotentia autem non est de donis pertinentibus ad Spiritum, sed potius est proprietas natu-

ralis consequens plenitudinem divinae naturae in tribus personis.

Ad ALIUD dicendum, quod in illis duabus Glossis accommodata est distributio: etintelligitur, quod omnia concessa sunt ei, et quod potest omnia facere quae pertinent ad opus redemptionis, sicut reconciliare Patri, debitum solvere, a morte et inferno redimere, virtutem sacramenti ad justificationem hominis conferre, et hujusmodi.

Ad ALIUD solvendum est per idem. Potestas enim omnis dicitur ibi quantum ad subjectionem omnium omnibus gentibus, a qua nullus excipitur de salvandis. Unde statim ibidem, Matth. xxvii, 19, sequitur: Euntes ergo, docete omnes gentes. Et hoc est quod dicitur, ad Roman. i, 5 : Per quem accepimus gratiam et apostolatum, ad obediendum fidei in omnibus gentibus. Isaïe, xlix, 6 : Parum est ut sis mihi servus ad suscitanda tribus Jacob, et fæces Israel convertendas : ecce dedi te in lucem gentium, ut sis salus mea ad extremum terræ.

Ad 10 quod ulterius objicitur de fide credentium, dicendum quod omnipotentia non sequitur fidem credentium, sed divinitatis plenitudinem, ut dictum est. Sicut enim paulo ante habitum est in verbis Hilarii, omnipotentis est ex proprietate naturae propriæ omnia posse, etiam qua sunt potentiae infinitæ, ut creatio cæli et terrae : fidei autem credentium non datur aliquid ex se posse, sed per supplicationem impetrare, quod Deus faciat miracula. Unde cum dicitur, Omnia possibilia sunt credenti2, accommodata est distributio, et non distribuit nisi pro miraculis dicto modo impetrandis. Unde etiam frequenter non fuit merito fidei impetrantis, sed merito fidei Ecclesiae, ad cujus ædificationem et sanctitatis demonstrationem facit Deus aliquando miracula, ut dicit Gregorius.

Et per idem patet etiam solutio ad id quod inducitur, Matth. xvii, 19.

<--- Page Split --->

Ad quest. 2. Ad id quod ulterius quaeritur, Quare creatura non sit susceptibilis omnipotentiae ?

Ad 1. Dicendum quod jam paulo ante dicta est causa duplex. Indigere enim subjecta materia derogat omnipotentiae. Similiter ex quo omnipotentia est proprietas plenitudinem divinae naturae consequens secundum Hilarium, et proprietas nulla derelinquit proprium subjectum, non potest convenire essentiae creata.

Et quod objicitur de omniscientia, non est simile. Anima enim facta ad imaginem Dei, naturaliter capax est scientiae omnium aliquo modo, quamvis non per comprehensionem. Unde Philosophus in III de Anima dicit, quod intellectus possibilis in anima est, quo est omnia fieri. Et hoc est ideo, quia omniscientia est ex motu specierum scibilium ad animam passive et susceptive : omnipotentia autem est activa ex virtute propriae naturae posse omnia, et dicit motum ab anima. Et cum anima sit, ut dicit Philosophus, sicut tabula rasa ad scibilia, ex potentia naturali possibilis est ad omniscientiam, sed non ad omnipotentiam, quae soli naturae divinae convenit. Et hoc est quod dicit Dionysius in libro de Divinis nominibus : « Omnipotens dicitur propter hoc, quod omnium ipse est sessio, continens et circuiens tota, et collocans et fundans et circumstringens et firmum in seipso omne perficiens, et ex seipso tota sive universa quemadmodum ex radice omnitenente producens, et ad seipsum omnia quemadmodum ad plantationem omnitenentem convertens, et continens ipsa sicut omnium sessio omnitenens, contenta omnia secundum unam excédentem omnia continentiam firmans, et non dimitens ipsa decidentia a seipsa sicut ex essentia perfecta mota destrui 1. »

Ad id quod objicitur, quod in ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporalitsr2, dicendum secundum Glossam,

quod dicitur inhabitare in ipso, quia non transit sicut ab aliis. Et plenitudo divinitatis dicitur secundum Glossam, quia habitat quantum ad omnia dona virtutis et gratiae ad copiam et effluentiam in omnes. Et corporaliter dicitur inhabitare duobus modis, scilicet quantum ad ipsum quem inhabitat plenitudo divinitatis : et sic dicit Glossa, quod corporaliter inhabitat, quia habitat in corpore quod assumpsit de Virgine. Et quantum ad modum inhabitandi, secundum quod corpus opponitur umbrae : corpus enim solidum est et verum, umbra vero nec solida nec vera, sed obscuram habens figuram corporis. Sic Christus gratiam contulit solidam et veram, in quo solide et vere habitavit plenitudo divinitatis. In Veteri vero Testamento umbraliter habitavit : quia lex vetus, ut dicitur, ad Hebr. vn, 19, nihil ad perfectum adduxit : eo quod non veram et solidam gratiam contulit, sed gratiae umbram. Unde in Christo fuit vere imago gratiae sicut in corpore, in veteri lege sicut in umbra. Ad Hebr. x, 4 : Umbram habens lex futurorum bonorum, non ipsam imaginem rerum. Ex dicto Dionysii inducto patet, quod omnipotentia in ratione sua, et omnium eductionem de nihilo, et omnium tenentiam sive conservationem in esse, et omnium gubernationem in se habet. Et non vult dicere Apostolus, quod humana natura ad infinitum posse extendatur per hoc, quod divinitas habitat in ea corporaliter.

Ad aliud dicendum, quod omniscientia ex parte scientis est infinita, ex parte autem scibilium non est infinita : tamen si esset infinita, sicut in praehabitis dictum est, Deo non esset infinita : quia scientiae ejus non est numerus.

ILIA duo quae in contrarium adducuntur, simpliciter concedenda sunt : quia argumentationes procedunt et verum concludunt.

<--- Page Split --->

MEMBRUM II.

De limitatione potentiae, utrum sit immensa aliquo modo 1 ?

DEINDE quaeritur de immensitate potentiae divinae, de qua et agit Magister in libro primo Sententiarum, distinct. XLIII.

Et quaeritur, Utrum limitanda sit, vel coarctanda Dei potentia?

Ad hoc enim inducit Magister ibidem quorumdam de sensu suo gloriantium sex rationes, et solvit eas per ordinem.

Prima sumitur ex hoc quod dicunt : Non potest Deus aliud facere quam facit, nec melius facere id quod facit, nec aliquid praetermittere de his quae facit.

Et ad hujus confirmationes potest objici sic :

Ponamus nos esse ante rerum creationem : et sit a instans primum in quo fit creatio : quaeritur igitur, An Deus in a possit creare omne creabile, vel non? Si non, habent propositum : quia limitata est potentia creandi. Si sic : ponamus, quod in a creat omne creabile : sed in creabili intelligitur omne quod potest creari a Deo : ergo si omne quod potest creari, creatur in a, post a nihil potest creari a Deo : ergo potentia creandi limitata est ad unum instans.

istorum ex parte boni et justi et exigentiae justitiae et debito justitiae sumptas, quarum prima est quam ponit Magister in his verbis : « Non potest Deus facere « nisi quod bonum est et justum fieri ab « eo. » Non est autem justum et bonum ab eo fieri nisi quod facit : aliter enim sequeretur, quod non omne quod bonum et justum est eum facere, faceret, quod est praesumptio. Dicere ergo ad bonum et justum limitatur ejus potentia.

Secunda ratio ab eodem sumpta ponitur a Magistro sic :

Tertia ratio est quam inducunt a voluntate, et fundant se super auctoritatem Augustini in libro de Symbolo, ubi sic

<--- Page Split --->

dicit : « Hoc solum non potest Deus quod non vult 4. » Et ex hoc arguunt sic : Non potest nisi quod vult : sed non vult nisi quod facit : ergo non potest nisi quod facit : et ita videtur, quod ad subjecta voluntati restringatur potentia ejus.

Quarto, Adducunt ex parte rationis operum sic : Ratio est eum facere quae facit, et non alia : et non potest facere nisi quod ratio est eum facere : ergo non potest facere nisi quod facit. Et sub eodem ulterius arguunt : Ratio est eum dimittere quod dimittit : et non potest non dimittere quod ratio est eum dimittere : ergo non potest non dimittere quod dimittit.

Quinto, Arguunt a præscientia sic, deducendo ad inconveniens : Si potest Deus aliud facere quam facit, potest ergo facere quod non præscivit : et si potest facere quod non præscivit, potest sine præscientia operari : quia omne quod facturum se præscivit, facit : nec facit aliquid quod non præscivit : quia si præter scientiam ejus aliquid fieri impossí- bile est, omne quod præscium est fieri, necesse est fieri : ergo aliud fieri quam fit, nulla ratione possibile est : non ergo potest a Deo fieri nisi quod fit.

Sexto, Arguunt ex comparatione voluntatis ad potentiam, fundantes se super verbum Augustini in libro VII Confessionum, ubi ad Deum loquens sic dicit : « Non cogeris invitus ad aliquod, quia voluntas non est major quam potentia tua : esset autem major, si teipso tuipse major esses ». » Ex hoc arguunt : Si æquales sunt potentia et voluntas, sequitur quod Deus non possit plura quam vult, sicut non vult plura quam potest.

Contra hæc omnia expressam Magised cum ster inducit instantiam Matthæi, xxvi, 53: An putas quia non possum rogare Patrem meum, et exhibebit mihi modo plus quam duodecim legiones Angelorum ? Ergo et Filius poterat rogare quod non rogabat, et Pater poterat exhibere quod non exhibebat.

GRATIAhujusquæritur , SiDeusali - Quæst . 1 quid potest de potentia, quod non potest de justitia 5 ?

Et videtur quod sic.

Genes. XIX, 22, super illud : Non potero facere quidquam, donec ingrediaris illuc, Glossa Augustini : « Po-

<--- Page Split --->

tuit quidem de potentia, sed non potuit de justitia : non enim justum fuit perdere justum cum impiis. » Ergo potest aliquid de potentia, quod non potest de justitia.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . In contrarium hujus est,

u n v t . 2 . ULTERIUShicantiquiquaesierunt , SiDeusdepotentiapotestsalvaredamna - tumininferno , utJudam , etdamnaresalvatum , utPetrum 1 ?

Et videtur, quod non.

secundum merita : sed si salvaret damnatum, et damnaret salvatum, negaret justitiam suam : quia non redderet uniciuque secundum merita : ergo non potest damnatum salvare, nec salvatum damnare.

In contrarium hujus est quod legitur sed contra. in vita beati Gregorii Papae, quod ad preces ejus suscitatus est mortuus Trajanus imperator, qui infidelis et idololatra mortuus fuit : et propter hoc constat eum esse damnatum. Si enim suscitavit eum : tunc ad vitam istam revocatus fuit, et in vita ista potuit acquirere gratiam et mereri et perseverare in gratia, et per consequens salvari, et sic de damnatis transferri inter salvandos.

Queruntetiamquidam , Quejustitiaquest . 3 . sit, inter aequales unum assumere, et alterum relinquere, sicut Jacob assumpsit, Esau reliquit 2 ? »

Solutio . SecundumCatholicamfidemdicendum , quodomnipotentiaDeinecmensuraturactusivejimitatur , necbo - n o , necjusto , necvoluntate , necratione , necscientia , sedtranscendithaecomnia . EthocestquoddicitMagisterHugodesanctoVictoreinSententiis : « SicutaeternitatemDeinonaequattempus , necimmensitatemlocus , necsapientiamsen - sussiveintellectus , necbonitatemvir - t u s : sicnecpotentiamopus : exceditenimininfinitumpotentiaopus . Ethaec

<--- Page Split --->

est confessio fidei Catholicæ. » Unde nullo limitatur ultra quod non possit.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod falsum est hoc quod illi dicunt, quod non possit facere nisi quod facit.

Ad objectum dicendum, quod tali positione facta, quod simus in instanti creationis, si quaeritur, Utrum Deus possit creare omne quod creabile est ? Distinguendum est : quia aut quaerit de potentia absoluta, aut quaerit de potentia disposit a et ordinata. Sicut enim materia indisposita infinita potentia sive indeterminata habet se ad omnem formam, et numquam recipit tot quin possit habere plures, nec sistit potentia ejus ad unam formam vel plures, nec ad unam rationem formæ vel plures, nec ad unum modum vel plures, nec ad unum ordinem vel plures, sed potentialitas ejus excedit omnia hæc, materia autem disposit a et ordinata stat ad formam ad quam disposita est, ita quod potentia ejus in nullo excedit eam : ita est de potentia primi agentis, quod potentia sua absoluta activa excedit omne quod est : sed potentia disposit a per ordinem providentiæ ad hoc vel illud, stat in effectu quem producit vel in opere, ita quod nec excedit ipsum, nec exceditur ab ipso. Unde cum quaeritur, Si omne creabile possit Deus creare in uno instanti ? si creabile dicit potens creari de potentia absoluta, dicendum quod in uno instanti omne creabile creari non potest : quia si omnis creatura in uno instanti crearetur, finiretur potentia ejus ad opus unius instantis, quod impossibile est : hæc enim potentia infinita est : infinitum autem ad finitum finiri non potest, ut dicit Aristoteles in III Physicorum. Si autem creabile dicitur a potentia creantis disposit a per providentiam et præordinationem, illa potentia finita est ad hoc quod provisum et præordinatum fuit : et de hac potest concedi, quod omne creabile illa potentia, in instanti creari potest.

potentia est facere dispositae et ordinata ad providentiam, universa potest facere simul, et extra illa tali potentia nihil potest facere : sed quaecumque potest facere potentia absoluta, hæc nec simul possunt universa fieri, nec Deus ea simul potest facere : quia si faceret, derogaret potentia sua : numquam enim possunt tot accipi, quin potentia absoluta infinita extendat se ad infinitum plura et ad infinitum majora qua subjiciuntur potentia infinitae absolutæ.

Ad RATIONEM istam solvit Magister sic, quod duplex est intellectus hujus propositionis. Non potest Deus facere nisi quod bonum est et justum. Si enim sic intelligatur, non potest Deus facere nisi illud quod et faceret, bonum et justum esset, verum est quod dicitur. Si autem sic intelligatur, non potest facere nisi quod nunc actu bonum et justum, falsum est : quia multa potest facere, quae nec actu sunt, nec erunt, nec fuerunt : quae autem nec fuerunt, nec sunt, nec fient, nec bona nec justa sunt : et ita multa potest, quae nec bona nec justa sunt. Et videtur inartificialis solutio : sed ad artem sic redigenda est : quia cum dicitur, non potest Deus facere nisi quod bonum et justum est, secundum regulam logicam in sophisticis datam, hoc verbum, potest, vim habet ampliandi suppositum ejus super quod transit. Cum enim dicitur, possum aliquid facere, hoc quod dico, aliquid, non supponit pro præsenti tantum, sed ampliatur ad quodlibet quod in tempore a me potest fieri : et hoc vocatur præsens confusum. Unde cum dicitur, non potest Deus facere nisi quod bonum et justum est eum facere vel fieri ab ipso : si hoc quod dico, bonum et justum, recipiat transitum hujus verbi, potest, antequam restringatur ad præsens nunc a verbo, est, cui supponit, tunc verbum, est, cui supponit, non potest dicere nisi præsens confusum, propter amplificationem suppositi ejus quod est bonum et justum : et tunc sensus est, non potest facere nisi

<--- Page Split --->

quod bonum et justum esset si fieret ab eo. Si autem contra hoc quod dico, bonum et justum, a verbo præsentis temporis est, intelligatur primo restringi ad nunc præsens quod in actu est: tunc non potest suscipere ampliationem hujus verbi, potest, ad standum pro aliis quam illis quæ nunc in actu sunt bona et justa: et sic falsa est propositio: Deus enim multa potest facere, quæ nunc in actu nec bona nec justa sunt. Et iste est intellectus solutionis Magistri.

Ad hoc ergo dicendum, quod consequentia non valet, propter eamdem causam quæ dicta est: quia cum dicitur, non potest facere nisi quod justitia exigit, hoc ipsum quod dico, quod justitia exigit, potest recipere transitum verbi, potest, ante restrictionem ad præsens vel post restrictionem. Unde duplex est propositio sicut in prima: et in uno sensu est verá, et in alio falsa. Tamen dicit Magister et bene, quod verbum exactionis non proprie dicitur de Deo: quia coactionem et obligationem quamdam sonat, quæ in Deum cadere non potest: nisi forte (ut dicit Anselmus) exigentia justitiæ dicatur congruentia et condecentia divinæ bonitatis: bonitas enim divina potentiam operativam in Deo movet ad faciendum omnia quæ facit: quia etiam ordinare malum ne inordinatum aliquid remanet, boùitatis divinæ est.

nitatis est : nec oportet Deum aliquid facere vel dimittere ex necessitate, sed ex decentia suæ veritatis et bonitatis.

Ad 10 quod tertia ratione objiciunt, Ad rationem 3. quod non potest nisi quod vult, dicendum quod hoc verbum, vult, potest dicere voluntatem comparatam ad volitum ut nunc, vel voluntatem comparatam ad volitum simpliciter. Si primo modo: tunc cum dicitur, non potest Deus facere nisi quod vult, sensus est, nisi quod nunc vult: et tunc falsa est propositio: multa enim potest facere quæ nunc non vult, quia non sunt. Si secundo modo: tunc vera est: quia tunc sensus est, non potest Deus facere nisi quæ vult se posse et velle.

Ad QUARTUM quod objiciunt de ratione, Ad rationem 4. fere eodem modo dicendum est. Si enim dicitur, quod ratio est eum facere quod facit ut nunc, et non potest aliud facere, falsum est: multa enim potest facere de quibus non est ratio ut faciat nunc: quia nec sunt, nec poterunt esse secundum rationem facta. Si autem ratio dicat rationem factorum simpliciter: tunc sensus est, quod non fit ab eo nisi rationabiliter fiat ab eo: et hoc verum est. Si autem sic inferat: potest facere de quo non est ratio ut fiat: ergo potest irrationabiliter facere: procedit a divisa ad compositam, et incidit fallacia compositionis.

OMNI eodem modo solvendum est ad 1. sequens, præter hoc quod hoc verbum, debet, non proprie de Deo dicitur. Deus enim nulli aliquid debet ex commisso, sed forte debet ex promisso: quia promissum est ex seipso, non ex alio: et si obligat, ex seipso obligat, sicut dicitur, Isaiæ, 11, 3: Quid ultra debui facere vineæ meæ, et non feci? et in Psalmo 1, 6: Ut justificeris in sermonibus tuis, hoc est, in promissis justus appareas et verax.

Ad sequens eodem modo dicendum et per eamdem distinctionem. Sicut enim dictum est, debitum justitiæ decentia bo-

Ad QUINTUM quod de præscientia obji- 5. ciunt, eodem modo dicendum est, scilicet quod præscivit ut nunc, vel quod præscivit simpliciter. Multa enim potest facere quæ non præscivit ut nunc facienda: sed nulla potest facere, quæ non præscivit simpliciter facienda: quæ si facturus esset, præscivisset esse facienda. Et si ex hoc inferat: ergo potest facere aliqua sine præscientia: fit processus a divisa ad compositam, sicut hic: potest videre qui non habet oculos, scilicet conceptus cujus oculi firmati non sunt: ergo potest aliquis videre sine oculis. Et

<--- Page Split --->

similiter hic: potest te docere litteras qui non scit litteras, quas modo non scit, et postea te docebit: ergo nesciens litteras, potest te docere litteras. Et similiter hic: potest equitare qui non habet equum: ergo aliquis sine equo potest equitare.

Ad ractionem Ad sextam rationem dicendum, quod Deus non cogitur ad aliquid. Et cum dicitur, voluntas tua non est major quam potentia tua, voluntas aut comparatur ad æternum per identitatem substantiæ, aut comparatur ad temporale sicut ad volitum. Si primo modo: tunc æqualia sunt voluntas et potentia: quia eadem sunt: et in divinis identitas causa est æqualitatis. Si autem secundo modo fiat comparatio voluntatis ad volita temporaliter: tunc sicut dicit Magister, nihil prohибet plura esse subjecta potentiæ quam voluntati: voluntati enim non sunt subjecta nisi bona quæ actu sunt: potentiæ autem facienti et ordinanti subjecta sunt bona et mala, et ea quæ sunt actu, et ea quæ sunt potentia: et sic non sequitur, quin multo plura possit quam velit.

Ad object. 1. QUOD AUTEM Magister in contrarium adducit, simpliciter concedendum est.

Ad object. 2. AD ID quod ulterius de Augustino objicitur, similiter concedendum est. Ad object. 3. AD ALIUD dicendum, quod occultum Dei judicium est, quare miracula convertentia homines ad fidem et ad peneitentiam fecit apud quosdam qui non erant credituri, sicut apud Corozain et Bethsaidam, et non fecerit apud eos qui si vidissent, credidissent, sicut apud Tyrum et Sidonem 1. Et ad hoc potest dici, quod nulla causa fuit, nisi quia voluit apud istos facere, et apud illos non voluit, cum tamen apud utrosque potuisset si voluisset. Quæ tamen voluntas irrationabilis esse non potuit, nec injusta : quia apud quos non fecit, indigni fuerunt ut apud eos faceret: sicut vas luti indignum est ut fiat ad honorem a figulo, ex

ipsa luti vilitate. Apud quos autem fecit, in decentiam suæ bonitatis fecit, ut ostenderetur quod nihil omisit eorum quæ pertinebant ad conversionem eorum : et ideo si non crederent, justior esset eorum condemnatio. Sicut figulus quia de luto facit vas in honorem, non facit hoc propter vilitatem luti, sed in demonstrationem potentiae suæ artis.

Ad ALIUD dicendum, quod Judam poAd objec tuit suscitare de potentia absoluta, sed non potuit de potentia præordinata et disposita : utramque enim istarum potentiarum potuit copulare hoc verbum, potuit : de potentia enim præordinata et disposita vult reddere unicuique secundum merita.

Ad ALIUD dicendum, quod cum dicitur, Ad quest Deus potest aliquid de potentia quod non potest de justitia, intelligitur de potentia absoluta : et sic verum est, quod justitia supponit potentiam dispositam per ordinem justitiæ, qua non omnia potest Deus, sed qua reddit unicuique secundum merita.

Ad duo quæ objiciuntur in contrarium, dicendum quod loquuntur de justitia humana. Justitia enim hominis actus est ejus, quæ jure regulatur : justitia autem Dei essentia sua est, quæ regula omnium est, et nullo regulatur. Et in primo quidem de Genesi est prosopopœia quæ anthropospathos dicitur. Secundum autem et tertium loquuntur de humana justitia.

Ad ID quod objicitur, quod ordinator Ad object. 3 est potentia divina quam humana, dicendum quod ex hoc debet inferri oppositum : quia enim ordinatissima est in se, propter hoc non indiget ordinante : ordo enim ordinante non indiget.

Ad ALIUD dicendum, quod si illa poAd object. 4. tentia exibit in actum, justum erit quod fit, secundum quod justitia dicitur decentia divinæ bonitatis : sed non oportet, quod justum sit secundum quod justitia sit redditio secundum congruitatem me-

<--- Page Split --->

MEMBRUM III.

De perfectione operis Dei secundum quam dicitur optime facere quidquid facit.

DEINDE quæritur de perfectione in opere secundum quam Deus dicitur faccere optime quidquid facit. Hanc enim quaestionem tractat Magister in libro primo Sententiarum, distinct. XLIV.

Et videtur eam dividere in tres.

Primo enim quærit, Si res meliores possit facere quam fecit in genere?

Secundo, Utrum possit facere universum melius quam fecit? Et sub eodem comprehendit, Utrum melius potuit facere hominem, qui aliquid universi est.

Tertio quærit, Utrum meliori modo potuit facere quam fecit ? et in hoc finit quaestionem istam.

Quarto ex incidenti adjungit, Utrum Deus semper possit omne quod olim potuit, ita quod potentia ejus invariabilis sit ?

MEMBRI TERTII

ARTICULUS I.

Utrum Deus res meliores potuit facere quam fecit : ?

AD PRIMUM disputat secundum hunc modum, dicens quod solent scrutatores majestatis dicere, quod ea quae fecit Deus, non potuit meliora facere.

Et ponunt rationem ex divisione. Quia aut potuit et voluit meliora facere, aut nec potuit nec voluit, aut potuit, sed non voluit, aut voluit, sed non potuit. His enim quatuor modis vel aliquo illorum omnis artifex per voluntatem operans, se habet ad opus suum.

Si autem nec potuit nec voluit : tunc habetur propositum, quod non potuit facere meliores quam fecit.

Si vero potuit sed non voluit, sequitur quod invidens fuit : quia facturae sua invidit bonum quod communicare potuit. Et quod hoc sequatur, confirmant auctoritate Augustini in libro LXXXIII Quæstionum, ubi sic dicit : « Deus quem genuit, quoniam meliorem generare se non potuit (nihil enim Deo melius est) debuit æqualem 2. »

Si autem voluit sed non potuit, infirmus fuit, sicut si potuit et non voluit, invidus. A simili volunt objicere de mundo. Sed hoc est impossibile, quod Deus sit invidus. Dicitur enim in prima parte Timæi Platonis, quod omnis invidia a Deo longe relegata est. Ergo et hoc falsum est, quod Deus potuit, sed non voluit res meliores facere. Si autem voluit, sed non potuit, sequitur quod infirmus fuit secundum Augustinum : et si infirmus fuit, omnipotens non fuit : et hoc etiam impossibile est, sicut in ante habitis probatum est : ergo hoc impossibile, quod voluit, sed non potuit : re-

<--- Page Split --->

linquitur ergo, quod non potuit res meliores facere quam fecit.

Si quis velit ad hoc respondere, sicut Magister respondet in fine ejusdem capituli sic dicens : « Sed non valet hujus « similitudinis inductio, quia Filium ge- « nuit de substantia sua : ideoque si « posset gignere æqualem et non gigne- « ret, invidus esset : alia vero quæ non « de substantia sua fecit, meliora facere « potest. » Contra hoc esse videtur quod dicit Augustinus super Genesis ad litteram : « Si bona facere non posset, nulla esset potentia : si posset et nollet, magna esset invidentia : quia ergo summe potens et summe bonus est, singula fecit valde bona. » Ergo hæc similitudo etiam in creaturis tenet.

contra. In contrarium est, si non potest unumquodque melius facere quam facit, sequitur inevitabiliter, quod potentia ejus limitatur ad opus, quod est contra prædicta, et contra Magistrum Hugonem in Sententiis, qui dicit, quod « sicut æternitatem non æquat tempus, nec

immensitatem locus, nec sapientiam sensus vel intellectus, ita nec potentiam opus. »

SOLUTIO. Dicendum, quod confessio solutio. fidei est, quod nulla creatura facta est a Deo, quin Deus possit eam facere meliorem : quia aliter finitum opus (omnis enim creatura finitum opus est et finitæ bonitatis) æquaret potentiam infinitam : quod impossibile est : quia, sicut præhabitum est in III Physicorum, probat Aristoteles quod « infinitum non mensuratur finito quantumcumque multiplicitur. »

UNOE dicendum, quod cum dicitur, Ad 1. aut potuit et voluit facere, etc., concedendum est, quod potuit, sed non voluit.

Et solutio Magistri bona est, quod scilicet similitudo inducta de generatione Filii non valet : quia in generatione Filii duo sunt secundum rationem intelligentiae, scilicet quod Pater et potuit et voluit eum generare æqualem, ut dicit Augustinus : et ex parte Filii geniti, quia cum eadem substantia est cum Patre, potuit fieri per generationem æqualis : et idcirco si potuisset et non voluisset, invidus fuisset. Sic autem non est in creatura : quia licet creator ex omnipotentia sua posset facere meliora quæ sunt, tamen hæc creatura in potentia sua non habet ut possint fieri. Et hoc patet per Aristotelem in fine primi Physicorum, ubi dicit, quod « materia appetit formam ut fæmina masculum, et turpe bonum : » unde capax non est boni nisi sibi proportionati. Et hoc non est in summo bono, cui non potest fieri additio. Unde ex parte facientis non est dubium, quin Deus possit facere singula meliora quam sunt : quia potest eis ampliare capacitatem boni : potest etiam superaddere bonitatem eorum.

Ex parte autem creaturae factæ triplex est consideratio. Potest enim considerari

<--- Page Split --->

secundum bonum inhaerens sibi. Potest etiam considerari secundum comparationem ad bonum a quo denominatur. Et potest considerari in se, vel in comparatione ad universum. Si consideratur in se et secundum bonum formaliter sibi inhaerens, non est dubium, quin omne creatum possit fieri melius quam est. Omne enim finitum habet quo crescat : bonum enim dicitur per modum, speciem, et ordinem, ut dicit Augustinus : et potest habere meliorem speciem, meliorem modum, et meliorem ordinem. Si autem consideratur secundum comparationem ad bonum a quo denominatur : tunc sicut in tractatu de bono determinatum est, bonum dicitur quod a bono est, plantatum in bono, et ordinatum ad bonum : et quia est a bono est bonum, ut dicit Boelius : et quia plantatum in bono, est valde bonum. Genesis, 1, 31 : Vidit Deus cuncta quae fecerat : et erant valde bona. Et quia ordinatum ad bonum, est perfectum bonum, ut dicit Dionysius. Si autem consideretur in se, melius fieri potest, ut dictum est. In priori autem consideratione quae dicta est, et in comparatione ad universum, melior esse non potest nec fieri : non enim potest denominari a meliori quam est primum et summum bonum : sic enim fit ab optima sapientia, et efficacissima potentia, et dulcissima voluntate creatoris, quibus majus et melius nihil cogitari potest. In comparatione autem ad universum, optimum est : et melius fieri non polsst secundum statum et ordinem et actum suum quem habet in universo, et quo congruit universo. Sic enim bonum universi, ut dicit Aristoteles in X primae philosophiae, est in primo omnium principio sicut in duce exercitus. Dux enim exercitus non sequtur bonum victoriae et gloriam nisi per pugnam militis : miles non pugnat nisi habeat arma impugnationis et defensionis, quae fiunt et optantur militi ab armorum opifice : nec vehitur in pugna nisi equo praeparato, qui paratur ab

equestri potentia, quae a civili philosopho vocatur marescalcia : nec confortatur viribus nisi cibo praeparato a coquo. Unde unumquodque istorum in ordine exercitus optimum est in statu suo, nec posset esse melius : sine quolibet enim isto perit bonum ducis exercitus. Et ita est in ordine universi, unumquodque optimum suo loco et suo ordine positum, nec posset esse melius quam est secundum ordinem illum.

Ad in quod objicitur de summa sapientia, dicendum quod quantum ad denominationem non potest denominari a meliori quam denominatum est, ut dictum est. Sed quod dicit, quod summa sapientia debet relucere in opere per inhærentiam, dicendum quod falsum est : quia quod in artifice est eminenter et ut participatio, ut dicit Dionysius, hoc in opere est participatum secundum analogiam et potentiam operis sive capacitatem : et cum relucet summum in eo quod non summum bonum est, sed secundum analogiam sui quod participat, declarat et ostendit id quod summum bonum est, sed ostendit in alio esse summum quod in se est participatum : et similiter de bonitate summa quae relucet in bonitate participata.

Ad in quod objicitur de Dionysio, quod optimi est optima adducere, dicendum quod hoc intelligitur, quod adducit optima secundum analogiam adductorum : sic enim Dionysius exponit seipsum.

Quod autem in contrarium objicitur, Ad olj procedit.

<--- Page Split --->

MEMBRITERTII

ARTICULUS II.

Utrum Deus possit facere universum melius quam fecit? et, Utrum melus potuit facere hominem qui aliquid universi est 1 ?

Secundo quæritur, Utrum possit facere universum melius quam fecit?

Et sub eodem comprehendit, Utrum melius potuit facere hominem qui aliquid universi est?

Ad PRIMUM disputat sic :

IN CONTRARIUM hujus est, quod Sed contra, 1. Universitas est congregatio omnium bonorum. Extra congregationem omnium bonorum nullum bonum est. Illud autem bonum extra quod nullum bonum est, summum bonum est. Ergo universum summum bonum est : summum bonum non potest fieri melius : ergo universum non potest fieri melius.

Gratia hujus inducit Magister Augustinum in libro XI super Genesim ad litteram sic dicentem : « Talem potuit Deus hominem fecisse, qui nec peccare posset, nec vellet : et si talem fecisset, quis dubitat eum meliorem fuisse 2 ? » Sed contra hoc videtur Augustinus esse, qui dicit in libro XII de Civitate Dei sic : « Nobilior est creatura quæ peccare potest, quam quæ peccare non potest. »

<--- Page Split --->

quæ mereri non potest : ergo melior est natura quæ peccare potest, quam quæ peccare non potest : quod iterum est contra Augustinum.

Solutio. Solutio. Ad primum dicendum sicut etiam antiqui solverunt, quod dupliciter est loqui de universitate, scilicet simpliciter, et de hoc. Et hoc est dictum, quod est loqui de universitate secundum rationem universitatis, et est loqui de universitate secundum rem quæ est universitas. Si loquimur de universitate simpliciter et secundum rationem universitatis: tunc universitas comprehendit omne bonum, et bonum per essentiam dictum, et bonum dictum per participationem : et sic universitate nihil melius esse potest. Si autem loquimur de universitate secundum rem, quælibet res universitatis potest esse melior : et sic de universitate loquitur Magister.

per præjudicat bono privato. » Et hoc modo considerando melius est fecisse hominem talem qui peccare posset.

Et quod inducitur de Augustino in libro de Civitate Dei, dicendum quod Augustinus dicit meliorem illam naturam quæ peccare potest, sicut in præhabitis solutum est, ita tenendum est, quod scilicet non propter potentiam peccandi dicit meliorem, sed propter consequens, scilicet quia natura est domina sui actus : quæ autem peccare non potest, necessitati obligata est, sicut brutalis.

MEMBRT TERTII

ARTICULUS III.

Primo autem modo procedunt argumenta in contrarium : et sic patet solutio ad omnia ea quæ quæsita sunt de hoc.

Ad Augustus. Ad id quod ulterius quæritur de verbo Augustini, dicentis quod melior esset homo, si nec peccare posset, nec vellet, quam est cum peccare posset, dicendum secundum prædieta, quod bonitas dupliciter consideratur, scilicet in se, et in ordine ad bonum universi. In se considerando hominem, melior esset si peccare non posset, nec vellet : et sic intelligitur dictum Augustini. In ordine ad bonum universi, melior est qui peccare potest, quam qui peccare non potest. Si enim peccare non posset, ab universo perirent multa bona, pugna scilicet contra malum, victoria super malum, corona (sicut dicit Damascenus) athleticc pugnantium, et (sicut dicit Augustinus) eminentior commendatio boni, et etiam quod omnibus his melius est, efficacia meriti. Et sic dicit Magister Hugo de sancto Victore : « Bonum universi sem-

Utrum Deus illa quæ fecit, meliori modo potuit facere quam fecit 1 ?

Tertio quæritur, Utrum illa quæ fecit, meliori modo potuit facere quam fecit ? Hoc enim quærit Magister in libro I Sententiarum, Distinct. XLIV, cap. Post hæc considerandum est.

Et ad hanc quæstionem non disputat, sed statim determinat eam. Potest tamen objici sic :

<--- Page Split --->

cere. Sed male facere absurdum est dicere de Deo. Ergo omnia quae facit Deus, meliori modo facit quo potest facere.

In contrariumest , quodsimeliorimo - dofacitquampotestfacereomnequodfacit , potentialimitaturadopus , itaquodultrabonitatemoperisnihilpotest , quodabsurdumest .

GratiahujusquæriturulteriusdehocquodinducitMagisterineodemcapitulodeAugustinoinlibroXIIIdeTrinitate , c a p . 1 0 , ubisicdicit , quodfuitetaliusmodusnostræliberationispossibilisDeo , quiomniapotest : sednullusaliusmodusnostræmiseriæsanandæfuitcon - venientior . Hocenimfalsumvidetur : quiaquocumquemodohominemlibe - rasset , illemodusfuissetoptimus : quiaoptimietsapientissiminonestfacereni - sioptimeetconvenientissime .

Gratiaiterumhujusquæritur , SiChristussecundumhumanamnaturampotuitfierimeliorimodoquamfactusest ?

Et videtur, quod non.

In contrariumest , quodChristusparsuniversitatisest : etjamhabitumest , quodquælibetparsuniversitatispotestfierimelioretmeliorimodo .

Et videtur, quod non.

In contrariumhujusest , quodgratiasedcontra . beatæVirginisfinitafuit : omniautemfinitopotestaddi : ergobonitatibeatæVirginisaliquidaddipotuit . Etconstat , quodsiaddaturinbonitate , meliussitcuiadditur , quampriusfuit . ErgobeataVirgomeliorfieripotuitetmeliorimodo .

UlteriusquæriturdebeataVirgine , Utrumpotuitfierimeliorimodo ?

Solutio . Primampartemquæstionissoluto .

<--- Page Split --->

solvit Magister sic, quod si referatur modus ad facientem, non potuit Deus meliori modo facere ea quae fecit quam fecit, et non potuit meliori sapientia intellectus et meliori bonitate voluntatis et efficaciori potentia operationis facere quam fecit. Si autem referatur modus ad factum, sive secundum bonitatem naturæ, quae est vestigium et imago : sive secundum bonitatem gratiae adoptionis in virtutibus et donis et sanctificatione sacramentorum, quae est bonitas hominis justificati et sanctificati : sive etiam in bono gloriæ beatorum : nihil est in omnibus a Deo factis quod non potuerit Deus melius facere. Et hæc solutio bona est. Et per istam distinctionem patet solutio ad objecta circa partem illam : quia omnia objecta pro et contra procedunt secundum distinctionem illam.

Ad primum ergo dicendum, quod hoc fundatur super falsum. Et similiter dictum Magistri Hugonis. Non enim tenet nisi in illis artificibus in quibus artifex ex debito artis obligatur operi. Deus autem nulli obligatur, ut dicit Anselmus, et nulli aliquid debet, sicut paulo ante determinatum est. Et si salvari debeat dictum, oportet quod modus referatur ad facientem et non ad factum. Tamen meo judicio non est tutum dicere, quod Deus quocumque modo faciat, possit male facere.

In quòm in contrarium adducitur, procedit: procedit enim secundum modum operis, et non secundum modum facientis.

solo solutione pretii redemptus est homo, et humilitate solventis sanata est superbia primæ prævaricationis, ut dicit Augustinus.

Ad 10 quod ulterius quæritur de ChriAd qu sto, dicendum quod bonitas et gratia Christi dupliciter consideratur, scilicet secundum esse quod habet in se : et sic potest fieri melior : quia finita est gratia : licet maxime sit superexcellens omnem gratiam aliorum sanctorum : sic enim est gratia unigeniti qui cum secundo genito non divisit. Potest etiam considerari secundum ordinem ad opus redemptionis : et sic melior fieri non potuit.

Ad aliud dicendum, quod hoc proceAd dit secundum ordinem ad opus redemptionis, et ideo verum concludit.

In quod in contrarium adducitur, proAd cedit.

Ad 10 quod quæritur de beata Virgine, Ad qu similiter respondendum est. Quia si consideretur gratia beatae Virginis in se, finita est et crescere potuit. Si autem consideretur in ordine ad conceptum et partum redemptoris, quoad hoc melior esse non potuit, ut dicit Anselmus. Et quoad hoc est gratia plena, et per consequens gloria plena super omnem creaturam puram : quia quoad hoc nihil ei defuit nec aliquid addibile fuit.

Et per hoc patet solutio ad totum.

MEMBRI TERTII

ARTICULUS IV.

Utrum Deus possit omne quod olim potuit, ita quod potentia ejus invariabilis sit?

Quarto quæritur ex incidenti, Utrum

<--- Page Split --->

Deus semper possit quod olim potuit, ita quod potentia ejus invariabilis sit ?

De hoc enim quaerit Magister in libro primo Sententiarum, distinct. XLIV, cap. Praeterea solet quaeri, Utrum Deus possit semper omne quod olim potuit.

Et videtur, quod sic.

minandi habet, ita semper unam in perspicuo faceret illuminationem; et in perspicuo semper una et eadem illuminatio et potentia illuminationis ad unam et eamdem illuminationem remaneret. Sed quia sol non habet potentiam ad tenendum perspicuum idem numero, propter hoc motu circuli variato super partes perspicui diversas facit illuminationes. Cum ergo Deus ex se non varietur secundum potentiam, et uno modo se habeat ad res circa quas potentia operatur, videtur quod cum possit facere aliquid aliquando, quod hoc semper possit eodem modo et in se et in creatura circa quam operatur : et sic quidquid olim potuit facere, potest facere et modo.

INCONTRARIUMhujus ,

<--- Page Split --->

Cum ergo adhuc habeat eamdem potentiam, adhuc eumdem potest elicere effectum. Ergo modo potest creare mundum creatum. Simile est: Potuit assumere carnem : ergo et modo potest elicere eumdem effectum assumendo carnem.

tuit facere, modo potest facere. Contra est, quod sicut divina potentia non limitatur actu, ita nec tempore limitatur: limitaretur autem ad tempus præteritum si aliquando facere potuisset quod modo facere non posset: ergo videtur, quod propositio sit vera, quidquid aliquando potuit facere, modo possit facere.

ULTERIUS quæritur, Si Deus potuit facere mundum ab æterno?

Et videtur, quod sic.

SEB IN CONTRARIUM est, quod

<--- Page Split --->

permanentibus : ergo factum non potest esse : sed si factum est, vere est, et de necessitate est : ergo illud quod vere est et de necessitate est, non est : igitur contradictoria verificantur de eodem, scilicet quod idem est et non est, et secundum idem, quia secundum substantiam.

Solutio. Ad hoc solvit Magister in libro primo Sententiarum, distinct. XLJV, cap. Ad quod dicimus, sic dicens, quod sicut Deus semper omnia scit quae aliquando scivit, et semper vult quae aliquando voluit, nec umquam aliquam scientiam amittit, vel voluntatem mutat quam habuit : ita semper potest omnia quae aliquando potuit, nec umquam aliqua potentia sua privatur. Non ergo est privatus potentia incarnandi vel resur-

gendi, licet modo non possit incarnari vel resurgere. Et redit solutio sua ad hoc, quod cum dicitur, quidquid potuit facere, semper potest facere, vel quidquid potuit, semper potest, quod locutio duplex est : ex eo quod adverbialis determinatio, semper, potest determinare hoc verbum, potuit vel potest, vel hoc verbum, facere. Si determinet hoc verbum, potuit, sensus est : cujuscumque rei potentiam habuit aliquando, semper habet : et in hoc sensu propositio est composita et vera. Si autem referatur ad facere : tunc sensus est : quidquid potuit, semper potuit facere : et in hoc sensu falsa est et divisa. Et solutio illa meo judicio bona est.

Ad primum ergo dicendum, quod po- A4 1. tentia Dei invariabilis est et una et eadem, tamen ad multa se habet secundum omnem differentiam temporis : et idcirco cum de ea loquimur, necesse est quod diversis sermonibus diversimode significetur verbis, participiis, et adverbiis significantibus vel consignificantibus tempus. Et ideo dicimus eum aliquid potuisse olim sive in praeterito, et aliquid posse in praesenti, et aliquid etiam dicimus, quod poterit in futurum. Potentia enim Dei secundum seipsam considerata, abstrahit ab omni tempore, et non determinatur ad tempus nisi temporali actu vel effectu, qui subjectus est omnipotentie. Sicut fides in articulis credibilibus abstrahit a tempore, tamen secundum quod comparatur ad credentes secundum diversitatem credentium, secundum differentias temporum diversimode significatur et determinatur, et secundum articulos semper manet una. Unde antiqui patres crediderunt Christum incarnandum, passurum, et resurrecturum. Qui cum Christo erant praesenter, sicut beata Virgo et Joseph, crediderunt Christum incarnari et nasci. Qui adstiterunt cruci, crediderunt Christum pati et mori. Nos credimus Christum incarnatum,

<--- Page Split --->

passum, mortuum, resurrexisse. Dicit autem Augustinus : « Tempor a variata sunt, fides immutata permansit '. » Unde fides est de incarnatione : sed determinatio articuli est secundum comparationem ad credentes, credere incarnandum, incarnari, et incarnatum esse. Ita vult dicere Magister de potentia : quia eadem potentia est quae ad unum est et ad idem secundum omnem differentiam temporis, sicut ad mundi creationem, vel incarnationem : sed ad diversa tempora determinatur cum dicitur, potuit creare mundum, vel incarnari, et potuit creatum esse a se mundum, ubi ad diversa tempora per effectum determinatur : effectus enim aliquando est praesens, aliquando futurus, aliquando præteritus, potentia una invariabili permanente. Et dat Magister exemplum et bonum, quod eadem potentia est qua dicimus, iste potest cras legere : et adveniente crastina die dicimus, iste potest hodie vel nunc legere cum actu legit : et post cras dicimus, iste potuit legisse : unam enim et eamdem potentiam significamus circa idem, variatam secundum tres differentias temporum.

Ad sequens dicendum, quod hoc procedit : non enim mutatur potentia propter effectuum mutationem, sicut nec scientia propter mutationem scibilium, nec voluntas propter mutationem volitorum.

Ad aliud dicendum, quod verum est, quod quidquid in Deo est, actus est, et nihil in potentia : tamen non sequitur ex hoc, quod quidquid potuit facere, semper possit facere : potentia enim est, sicut in objiciendo probatum est, respectu fiendi, et non respectu facti : et ideo factum non potest fieri, propter contradictionem quae sequitur : unde quod non potest fieri factum, non est ex variatione potentiae causae primae, sed ex variatione effectus, ut dictum est.

tione facta de sole et perspicuo, bene procederet argumentum : sed quamvis Deus possit quidem tenere rem circa quam ex potentia operatur, in eodem modo, tamen secundum actum non tenet in eodem modo, sed variatur res per differentias temporum : et ideo licet eamdem potentiam habeat, tamen facere non potest quod factum est : quia fieri non potest. Fieri autem et facere respiciunt differentiam temporis, et sunt respectu ejus quod non est, sed fit : factum autem non fit, sed est : quia, sicut dicit Aristoteles in VI Physicorum, « factum est terminus fieri. »

Ad aliud dicendum, quod dictum Anselmi non cogit, nisi quod Deo sunt præsentia uno modo omnia : eo quod exemplar in quo omnia cognoscuntur, semper Deo præsens est : sed quia res in seipsa variatur secundum differentiam temporis, ideo loquendo, de potentia secundum quod refertur ad rem, necesse est diversis sermonibus uti : et aliquando fuit ex potentia hoc facturus, et aliquando ex eadem potentia facit, et aliquando fecit. Et modus significandi potentiam secundum quod refertur ad effectum, propter varietatem effectus non potest esse unus : et ideo facturum esse non est facere, et facere non est fecisse, nec e converso. Et ideo non sequitur : quidquid Deus potuit facere, potest semper facere : quia ante rem potuit aliquid facere cum res non esset nisi in potentia, quod non potest facere cum res perfecta est. Sed bene sequitur : quidquid aliquando potuit facere, semper potest facere, dummodo potentia facientis semper sit ad illud : potentia enim facientis non est ad factum : eo quod factum non potest esse subjectum factioni et potentiae : eo quod factioni et potentiae non subjicitur nisi quod in potentia est, et non in actu, ut dicit Augustinus contra Faustum.

Ad aliud dicendum, quod tali posi-

<--- Page Split --->

dicendum quod instantiae Magistri bonae sunt sub hac ratione intellectae quae dicta est, scilicet quod factum non subjacet potentiae et factioni : eo quod id actu est, et ideo ad fieri et non esse actu revocari non potest : sed eadem potentia est ad incarnandum, et incarnari, et incarnatum esse, sicut dictum est.

adject. 2. Ad aliud dicendum, quod verum est quod dicit Augustinus, quod potentiae Dei non potest impediri effectus, dummodo ille effectus possit subjici potentiae efficientis : huic autem non potest subjici factum sub ratione facti, sed sub ratione fiendi : et ideo eadem potentia qua potuit creare mundum, potest adhuc creare mundum, non factum, sed faciendum, qui in potentia facientis est, et non in actu factus. Et eadem potenlia qua potuit incarnari, adhuc potest incarnari, non incarnatione facta, sed alia incarnatione facienda.

Ad id quod in contrarium hujus objicitur, dicendum quod haec propositio, Quidquid Deus aliquando potuit facere, semper potest facere, simpliciter neganda est : sed haec est vera, Quidquid Deus aliquando potuit facere, et est de subjectis divinae potentiae, hoc semper potest facere : quia cum dicitur, Quidquid potuit aliquando Deus facere, signum distributivum non distribuit nisi

pro his quae subjici possunt potentiae et factioni, et pro his est vera,' et hoc relativum, haec vel illa, refert illa sub identitate numerali, quia modo sunt facta : et propter hoc potentiae subjici non possunt facientis : ideo locutio falsa est : sed bene sequitur, Quaecumque aliquando potuit facere, hac eadem potentia non variata potest modo fecisse.

Ad aliud dicendum, quod propter Ad object.5. hoc potentia Dei non limitatur : differentia enim temporis non refertur ad potentiam, sed ad potentiae effectum, et determinat eum ad id quod est subjicibile potentiae et factioni, et ad id quod non est subjicibile.

Ad id quod ulterius quaeritur, dicenAd quest. Ad 1. dum quod haec propositio, Ab aeterno potuit Deus creare mundum, seu facere, duplex est : eo quod haec determinatio, ab aeterno, potest determinare hoc verbum, facere, secundum quod refertur et est actus potentiae quae copulatur per hoc verbum, potuit, et sic vera est et composita : vel potest determinare idem verbum secundum quod transit in accusativum mundum, et sic falsa est : eo quod includit in se incomprehensibilia secundum intellectum, hoc est, mundum ab aeterno esse et non habere initium, et mundum esse factum et sic habere initium : si enim mundus esset ab aeterno, subjici non posset potentiae et factioni, ut saepius jam dictum est.

Ad aliud dicendum, quod anterioranAd 2. do si esset continua successio et divisibilis, bene posset procedere argumentum : sed hoc non est verum : aeternitas enim indivisibilis est, et non est in ea nec hora, nec dies, nec mensis, nec annus. Unde Deus aternitate praecedit mundum, quae nunc est stans et non movens sese, ut dicit Boetius : et ideo non simile est de scibilibus et possibilibus quod inductum est.

Ad id quod objicitur in contrarium, Ad object.1. dicendum quod illud de necessitate procedit.

<--- Page Split --->

Ad object. 2. Ad ALIUD dicendum, quod Augustinus dicit verum et totam rationem eorum quae dicta sunt. Et ratio Augustini est, quod id quod factum est, licet ex ratione praeteritionis non praeterierit, tamen factio ejus tota praeteriit, et nihil de ea remansit et irrevocabilis est : et ideo non potest fieri quoad hoc, quod factum fiat, vel quod factum possit non esse factum. Quia, sicut ibidem 1 dicit Augustinus, quod est, potest Deus facere non esse : sicut hominem qui est, quem

Deus fecit esse nascendo, potest facere non esse moriendo : sed id quod omnino non est : quia non est aliquid de quo aliquid fieri possit, nec potest Deus facere non esse : quia nec potentiae nec factioni potest subjici : facere autem praeteriti sive factio omnino transiit in non esse, ut dictum est : et ideo praeteritum non potest non esse praeteritum. Tamen de impossibile per accidens utrum Deus possit, vel non, in sequentibus erit quaestio.