QUÆSTIO LX.

De scientia Dei.

MEMBRUM I.

Quid sit scientia Dei ? et, Utrum pluribus nominibus appelletur ?

Primo ergo quaeritur, Quid sit scientia Dei, et quomodo multiplex sit, sicut dicit Magister in Sententiis, quod cum sit una et simplex, tamen propter varios status rerum et diversos effectus plura ac diversa sortitur nomina. Dicitur enim non tantum scientia, sed etiam praescientia vel providentia, dispositio, praedestination, reprobatio.

Videtur enim, quod unum simplex tot nominibus non debeat appellari.

  1. Nomen enim datur causa cognitionis rei : unum autem simplex uno cognoscitur : et sic plura non debet habere nomina.

  2. Adhuc, Scientia Dei essentiam divinam significat. Unde Augustinus in libro VI de Trinitate : « Scientia est ipsa sapientia, et sapientia idem quod essentia : quia in illa Trinitate non est aliud sapere, quam esse1. » Et ex hoc relinquitur, quod scientia significat divinam essentiam, et secundum hoc cum aliis essentialibus nominibus tractandum

fuit de scientia, et non in speciali tracetatu.

  1. Si dicatur, quod scientia connotat respectum, licet significet divinam essentiam, et ratione connotati exigit specialem tractatum, quaeratur quid sit quod connotat ? Si dicatur, quod respectus ad creaturam : eo quod scientia dicitur ad scibile. CONTRA : In libro primo Sententiarum, distinctione XXXV, dicitur, quod si nulla essent futura, nulla esset praescientia : esset tamen in Deo scientia. Et sic videtur, quod scientia non dicit respectum ad res futuras sive faciendas.

  2. Adhuc, Cum dicitur Deus scire se, constat quod non connotatur respectus ad creaturam. Cum ergo verbum non æquivoce sumatur cum dicitur Deus scire se, et cum dicitur Deus scire creaturas, et cum dicitur Deus scire simpliciter,videtur quod quantum est de suo modo significandi, scientia et scire nullum connotent respectum ad creaturam, sed simpliciter significent divinam essentiam.

  3. Adhuc, Dionysius in libro de Divinis nominibus : « Divina sapientia cognoscens seipsam, cognoscit omnia 2. » Eodem ergo modo cognoscit se et creaturas. Si ergo nihil connotat cum dicitur, scit se, videtur quod nihil connotet cum dicitur, scit creaturas.

  4. Adhuc, Nomina et verba connotan-

<--- Page Split --->

tia respectum ad creaturas, simpliciter dicta, et cum determinatione dicta, eumdem connotant respectum, ut patet in his, dominus, et creator. Idem enim respectus connotatur cum dicitur, dominus servi dominus, et dominus simpliciter: et cum dicitur creator creaturae, et creator simpliciter. Si ergo scientia vel verbum sciendi connotat respectum ad creaturam, tunc idem respectus connotabitur cum dicitur, Deus scit simpliciter, vel Deus est scientia: vel cum dicitur, Deus scit creaturas, vel est scientia creaturarum.

Et ex his videtur, quod scientia divina non sit nisi essentia divina.

In contrahum hujus est, quod omnis scientia refertur ad scibile.

  1. Dicit enim Aristoteles in Praedicmentis, quod scientia non est nisi scibilis scientia, quamvis non per eumdem casum scibile dicatur ad scientiam, sed dicitur scibile scientia scibile per ablativum. Dicit enim Magister Hugo de sancto Victore, quod « scientia est existentium, et quod scientia quae de nullo est, nulla est. » Talem autem respectum non importat essentia. Ergo videtur, quod scientia ex modo significandi aliquid addat super essentiam, respectum scilicet ad scita quae sunt existentia.

  2. Adhuc, Scientia assimilatio est scientis et sciti: quia scientia est per speciem et rationem formae scibilis: et assimilatio talis in intellectu suo claudit respectum ad sic scitum: scientia ergo super essentiam quam significat, talem connotat respectum.

Et hoc concedendum est.

Solutio. Dicendum est ad primum, quod diversae rationes assignatae sunt de diversitate nominum. Magister quidem in Sententiis dicit, quod sapientia vel scientia de omnibus est bonis, et malis, praesentibus, praeteritis, et futuris, temporalibus et aeternis. Praescientia autem sive providentia de futuris, sed de omnibus sive bonis sive malis. Dispositio

vero de faciendis. Praedestinatio de omnibus salvandis, et de bonis quibus et hic liberantur, et in futuro coronantur. Magister Hugo autem de sancto Victore aliter distinguit sic : « Divina sapientia et scientia vocatur et praescientia et dispositio et praedestinatio et providentia : et est scientia existentium, praescientia futurorum, dispositio faciendorum, praedestinatio salvandorum, providentia subjectorum. » Alii quidam etiam satis convenienter dixerunt, scilicet quod divina scientia consideratur dupliciter, scilicet secundum se ut abstracta a respectu ad res temporales sciitas, vel ut conjuncta respectui ad temporalia. Si primo modo: tunc dupliciter consideratur, scilicet simpliciter, et sic dicitur scientia, 'et in comparatione ad causam per quam est scientia, eo quod vult Aristoteles in primo Posteriorum, quod scientia est comprehensio per causam, et sic dicitur sapientia. Si autem consideratur cum respectu ad res temporales : aut est respectu existentium sub differentiatemporis futuri, sive bonorum, sive malorum, et sic dicitur praescientia sive providentia. Aut est respectu faciendorum, quae non possunt esse nisi bona tantum : et hoc modo tripliciter consideratur, scilicet quod aut est respectu faciendi in bono naturae et gratiae communiter, et sic est dispositio : aut respectu faciendi in bono gratiae tantum, et sic dicitur praedestinatio : aut est respectu facti, et sic est providentia. Multis etiam aliis modis potest variari, si diversitas respectuum consideretur.

Et quod objicitur, quod simplex uno modo cognoscitur, dicendum quod verum est in quantum simplex : sed, sicut habitum est, simplex non repugnat multidundi respectuum : et secundum quod tales respectus connotantur cum significato suo principali, ex diversitate modi significandi diversa sortitur nomina.

Ad aliud dicendum, quod licet scientia idem sit quod essentia divina, tamen quia existentium est ad minus in ordine

<--- Page Split --->

causæ primæ, alium modum habet significandi quam essentia divina: cum tamen realiter sit idem.

quod habitualis respectus connotatur cum dicitur, scit se : actualis autem cum dicitur, scit creaturas.

Ad aliud dicendum, quod dicere respectum ad res futuras dupliciter dicitur, scilicet respectum in ordine causæ, hoc est, ad ea quæ sunt in causa, quamvis non sunt in seipsis actu : et dicere respectum ad ea quæ sunt in seipsis actu. Et primo modo respectum ad futura dicit scientia. Cum enim Deus scit se, non sufficienter sciret se, nisi sciret se secundum id quod est, et secundum id quod principium universorum est : et ideo scientia Dei qua scit se, habitualem respectum importat ad scibilia sive scita, prout sunt in suo principio effectivo formali et finali. Et est exemplum in scientia lucis. Non enim scit lucem perfecte, nisi qui scit id quod est lux, et qui scit lucem secundum quod est principium colorum et omnium constitutorum per lucem : et hoc modo lux habitualem respectum habet ad colores. Et hoc modo dicitur a Sanctis, quod uno modo scit Deus ab æterno futura, præsentia, et præterita : nec ex differentia temporis aliqua fit variatio in scientia Dei. Quod esse non posset nisi scientia Dei etiam qua scit se, aliquem habitualem respectum poneret ad scita futura, præsentia, et præterita. Unde cum dicitur, Deus scit se, habitualis respectus connotatur ad scita creata : et hic habitualis respectus ad actualem reducitur, quando dicitur, scit præsentia, scit futura, scit præterita.

Ad aliud dicendum, quod cum dicitur Deus scire se, vel scire simpliciter, nullus actualis connotatur respectus : tamen quia actus verbi transit in actum cum dicitur scire vel scit se, non simpliciter, sed prout supponit Deum sicut est et prout est principium universorum, connotatur respectus habitualis ad omnia quorum principium est Deus, et quæ scit sciendo seipsum : et hunc respectum etiam connotat scientia.

Ad aliud dicendum, quod non est simile : quia dominus et creator propter actualem respectum quem connotant, ex tempore Deo conveniunt : scientia autem non connotat nisi respectum habitualem, et idcirco Deo convenit ab æterno.

Ad in autem quod objicitur in conAdobject.1. trarium, dicendum quod procul dubio scientia scibilis scientia est, et quod existentium est : sed non oportet, quod sit existentium in actu, sed sufficit, quod sit scientia existentium in causa effectiva, formali, et finali, et non materiali. Res enim verius scitur in causa, quam in seipsa.

Ad aliud dicendum, quod scientia Adobject.2. revera assimilatio est : sed assimilatio est duplex, scilicet per formam abstractionis, quæ est per speciem a re scita acceptam, et talis assimilatio non est in divina scientia : quia sic esset ab alio accipiens scientiam. Et sicut dicit Philosophus in XI primæ philosophiæ, si intellectus divinus sic acciperet scientiam, esset possibibilis et imperfectus : et oporteret, quod haberet alium intellectum super se divinierem et agentem, per quem de potentia sciente efficeretur actu sciens, et esset aliquando sicut dormiens, qui non semper actu intelligeret : quod valde absurdum est dicere de Deo etiam secundum Philosophos. Et est assimilatio per formam artis practicam, quæ est forma ad rem constituendam procedens ab artifice, et constituens esse in quo intelligitur res : et talis assimilatio ad res scitas est in divina scientia, et talis assimilatio ponit respectum habitualem.

<--- Page Split --->

MEMBRUM II.

Utrum Deus sciat per medium vel non 1 ?

SECUNDO quaeritur, Quid scit Deus scientia divina, sive per quid scit Deus? Et hoc est quaerere, Utrum scit per medium, vel non ?

Et videtur, quod non per medium, sed per seipsum.

  1. Dionysius in libro de Divinis nominibus : « Deus scit omnia tamquam in seipso existentia, et in se praesubsistentia, et non ex existentibus accipit scientiam eorum 2. »

  2. Adhuc, Idem, ibidem, « Cognoscendo se, cognoscit omnia. » Ex quo accipitur, quod non per medium, sed seipso cognoscit.

  3. Adhuc, Obijcit Philosophus in undecimo primae philosophiae, quod « si divinus intellectus scientiam acciperet per aliud ut per medium, sequeretur quod vilesceret ejus intellectus : esset enim potentialis, et perficeretur specie quorumdam vilium quae melius est nescire. » Ergo videtur, quod non per medium scit, sed per seipsum scit omnia quae scit.

  4. Adhuc, Aristoteles in primo Posterirarum dicit, quod « de principiis nobiliorem habemus habitum, quam sit scientia : principia enim seipsis scimus, scientia autem per medium. » Ex quo accipitur, quod acceptio sine medio nobilior est quam acceptio per medium : et quod nobilius est, Deo est attribuendum : ergo dicendum, quod Deus non per medium scit, sed per seipsum.

  5. Adhuc, Omne medium quod sciendi medium est, a scibili accipit scientiam : Deus, ut dicit Dionysius, a scibili nihil accipit : ergo per medium non scit.

In CONTRARIUM quidam objiciunt quod sed 1. plus est operari quam scire : et Deus operatur per creaturam : ergo etiam potest dici scire per creaturam.

ULTERIUS quaeritur, Utrum scit per Quer. 1 causam ?

Videtur, quod sic.

  1. Dionysius in libro de Divinis nominibus : « Si secundum unam causam Deus omnibus existentibus esse impertitur, secundum eamdem causam singularem agnoscet omnia tamquam ex se existentia et in se praesubsistentia, et non ex existentibus accipiet scientiam ipsorum 3. » Ex hoc accipitur, quod per causam. Deus scit et omnia cognoscit.

  2. Adhuc, Dionysius, ibidem, « Secundum unicam causam scit omnia, ut in ipso existentia et in ipso subsistentia. »

  3. Adhuc, In genere scientiae nobilior est scientia per causam, quam illa quae non est per causam, sed per signum : quod nobilius est Deo attribuendum est : ergo si detur Deo scientia, danda est ei per causam.

In CONTRARIUM hujus videtur esse : Sed cum quia

  1. Deus scit mala, quorum ipse non est causa.

  2. Adhuc, Scit non entia : et quae non sunt entia, non habent causam : ergo non omnis cognitio ejus est per causam.

ULTERIUS quaeritur, Si sciat per unum, Quaest vel per multa 4 ?

<--- Page Split --->

Et videtur, quod per multa.

  1. Dicit enim Augustinus in libro LXXXIII Quaestionum, quod « alia ratione facit equum, et alia hominem 1. » Sed eadem ratione scit, qua facit. Ergo alia ratione scit equum, et alia hominem : et sic per multa scit, et non per unum.

  2. Adhuc, Constat, quod ens secundum omnem differentiam in notitia divina est : ergo est ibi unum per ideam unius, et multum per ideam multitudinis. Sicut ergo scit unum per unum, ita scit multa per multa.

  3. Adhuc, Non videtur esse possibile, quod multa ut multa cognoscantur uno : omne enim quod scitur, ratione sua propria scitur : una autem propria ratio non potest esse multorum.

  4. Adhuc, Multa cognita ut unum convolutum et confusum non sciuntur ut multa, sed ut unum. Aut ergo Deus scit multa ut multa, aut non. Si scit multa ut multa. non potest ea scire uno, sed multis. Si autem non scit multa ut multa, sequitur quod non habet certam et discretam scientiam de entibus, et quod non scit res prout res sunt : et sic scientia ejus est imperfecta, quod valde est inconveniens, cum scriptum sit, ad Hebr. iv, 13 : Omnia nuda et aperta sunt oculis ejus.

ULTERIUS quaeritur, Si scit per exemplar?

Videtur, quod sic : quia per Augustinum in libro LXXXIII Quaestionum, dicimus quod scit per ideam 2 : idea autem exemplar est.

In contrarium est.

  1. Quod dicit Dionysius in libro de Divinis nominibus, quod omnem notitiam et scientiam praebabet et praeconpit non secundum ideam 2. Ergo videtur, quod non cognoscat per exemplar.

  2. Adhuc, Scit bona et mala. Sicut autem dicit Augustinus in libro III de Libero arbitrio, « mala exemplar in mente divina non habent. » Non ergo semper scit per exemplar.

SOLUTIO. Dicendum, quod Deus non scit per medium aliud a se, sed seipso, prout ipse ratio est qua constituuntur omnia tam in esse substantiali quam in esse accidentali : scit omnia, sicut artifex arte sua (quæ est ratio et regula constituens artificiata) omnia scit artificcialia.

Et ideo concedenda sunt quinque argumenta primitus inducta : illa enim procedunt.

Ad in quod objicitur in contrarium, Ad object. satis responderunt antiqui, quod aliud est de opere, et aliud de scientia. Operari enim dicit motum ab opifice in rem operatam : et ideo ex parte operati potest esse exigentia causæ mediæ, ut cum dicitur, Deus operatur per creaturam, vel per ministrum, Deus intelligitur prima causa operis, minister autem per habitudinem præpositionis per, intelligitur quasi media causa ex parte operati, et non ex parte operantis. Unde cum dicitur, Deus operatur per creaturam hanc rem vel illam, antiqui dicebant esse duplicem præpositionem, distinguendo eam ex hoc quod hæc determinatio, per creaturam, potest determinare verbum, operatur, in comparatione ad nominativum verbo supponentem : et sic falsa est. Sensus enim est, Deus per creaturam operatur hanc rem, ac si operationem et virtutem operationis accipiat a creatura, quod falsum est. Potest etiam determinare verbum, operatur, in comparatione ad accusativum in quem transit operatio : et sic vera est sub hoc sensu, Deus operatur hanc rem per creaturam : sic enim non significa-

<--- Page Split --->

tur nisi quod res operata aliquid sui operabilitatis habet a creatura : et hoc est verum. In verbo autem sciendi non est sic : scientia enim actum dicit in scientem, et non in rem sciam. Unde si diceretur Deus scire per medium a se diversum, significaretur quod ab illo medio acciperet scientiam, quod falsum est.

Ad quest. 1. An in quod ulterius quaeritur, dicendum quod scit per se causam. Dicit enim Aristoteles in primo Physicorum, quod eadem sunt principia essendi et sciendi. Unde cognoscens vel sciens se secundum quod est principium essendi omnibus, scit omnia, et sic se per causam scit omnia. Sed tamen cum dicitur, scit se, non notatur medium quod sit causa scientiae: sed scit per se hoc quod sibi praesens est : et sic scientia est per intuitum, et non per comparationem et ordinationem causae ad causatum. Et sic scientia Dei non potest esse per causam. Scientia enim Dei simplex mentis est intuitus : scientia autem per causam, ut dicit Dionysius, discursa disciplina est et coordinatio syllogistica causae ad causatum.

Et secundum hoc respondendum est, quod non est nobilior scientia per causam, nisi in his quae habent causam : in his autem quae non habent causam nec medium, nobilior cognitio est acceptio principiorum sine medio.

dum quod uno scit multa. Unum enim est respectu multiplex : et sic ex parte eorum ad quae refertur, efficitur multiplex ratione et ratio multorum : quae rationes quamvis multae sunt ex parte scitorum et operatorum, et sic ab Augustino dicuntur rationes multae : tamen unum sunt ex parte scientis, et sunt hoc quod ipse est. Et hujus Dionysius ponit duo exempla 1. Unum est de unitate, quae dupliciter accipi potest, scilicet secundum id quod est, et secundum quod stans sub forma discretionis iteratione sui constituit omnem numerum. Et si ponamus, quod unitas habeat intellectum suiipsius, sequitur quod unitas intelligens se in virtute iterationis intelligit et scit omnem numerum. Secundum exemplum est de centro in circulo, quod principium est omnium linearum exeuntium de centro ad circumferentiam. Et si ponamus, quod habeat intellectum, et intelligat se secundum quod perfectum et sufficiens principium est omnium linearum, sequitur quod intelligendo se, intelligit omnes lineas. Et sic unum universorum principium secundum causam efficientem, formalem, et finalem, cognoscendo se ut principium sufficiens et perfectum cui nihil deest, cognoscit omnia.

Ad aliud dicendum, quod unum ut unum non est ratio multorum, sed unum multiplex in virtute et ad multa potens, potest esse ratio multorum et idea.

Ad object. 1. An in quod objicitur in contrarium, dicendum quod mala non habent causam in se, sed in suo opposito habitu, sicut dicit Aristoteles in V Ethicorum, quod « rectum est judex sui et obliqui. » Recto enim et ipsum cognoscimus et obliquum.

Ad aliud dicendum, quod Deus cognoscit multa et distincte ut uno : sed hoc unum ex relatione ad multa, exemplar efficitur multorum, quorum omnium inconfusam habet scientiam per relationes rationum ad multa.

Ad object. 2. An aliud dicendum, quod non entia aliquo modo entia sunt in potentia cause, et prout sic sunt, sic per se scit ea Deus.

Ad in quod ulterius quaeritur, Utrum Ad quorut. 1 cognoscat per exemplar ?

Dicendum, quod sic. Idea enim quae est in mente sua, et ipse est, et exemplar est. Unde Augustinus in libro LXXXIII Quaestionum : « Ideas vel rationes ubi

<--- Page Split --->

esse arbitrandum est, nisi in mente creatoris ? Non enim extra positum quidquid intuebatur, ut secundum id constitueret quod constituebat. Unde ipse est exemplar quo scit, et operatur secundum quod ipse est ars omnium scitorum et operabilium 4. »

A t . idject , 1 . AdmquodincontrariumobjiciturdeDionysio , dicendumquodDionysiusideamvocatexemplarextrinsecussiveformam , etpertaleexemplarnonscitDeus .

Adaluddicendum , quodsicutpauloantedictumest . malumquamvisnonhabeatexemplarquoconstituaturetscia - t u r , habettamenexemplarinsuooppo - sitoaquodeficitperprivationem , sicutobliquumsciturprivationerecti , e t c æ - cumprivationevisus .

erant : quomodo ergo nota Deo erant quae non erant 1 ?» Et rursus, « Quomodo faceret ea quae fieri nota non erant ? Non enim quidquam fecit ignorans. Proinde antequam fierent, et erant, et non erant. Erant in Dei scientia, non erant in sui natura. » Ex hoc accipitur, quod scientia est non existentium sicut existentium.

InCONTRARIUMest ,

  1. Quod dicit Magister Hugo in Sententiis, quod « scientia existentium est, et scientia quae de nullo est, nulla est. »

  2. Adhuc,Aristoteles in libro V primæ philosophiæ : « Unumquodque sicut se habet ad esse, ita se habet ad verum : et sicut se habet ad verum, ita se habet ad scire : quia nihil scitur nisi verum. » Sed ea quæ non sunt, nullo modo se habent ad esse. Ergo nullo modo ad verum, et sciri non possunt.

MEMBRUM III.

Ulterius quaeritur, Si scientia Dei inQuæst. 1. finitorum sit, vel finitorum tantum 5 ?

De quo sit scientia divina 2 ?

TERTIO quaeritur, De quo sit scientia divina ?

Et videtur, quod sit de existentibus et non existentibus.

  1. Dicit enim Augustinus super illud, Pulchritudo agri mecum est 3 : « Cum illo sunt omnia futura : et ei non detrahuntur jam præterita. »

  2. Adhuc, In primo Sententiarum, distinctione XXXV, cap. Propterea omnia, inducit Magister Augustinum in libro V super Genesis ad litteram sic dicentem : « Hæc visibilia antequam fierent, non

Et arguitur, quod infinitorum.

  1. Augustinus in libro XII de Civitate Dei : « Sunt quidam qui in tantam prorumpunt insaniam, ut dicant Deum non omnium habere notitiam : quia infinita sunt : quod in numeris oportet concedere : sed apud illum infinitorum certus est numerus, cujus sapientia non est numerus 6 . »

  2. Adhuc, Potentia Dei est ad infinita, et Deus scit extensionem potentiae suæ, et scit ea ad quæ extenditur : extenditur autem ad infinita : ergo scit infinita.

  3. Adhuc, Aristoteles in III Physicorum : « Infinitum est cui partes accipienti, semper est aliquid extra accipere : et hoc est in continuo per divisionem, et

1 S. AUGUSTINUS, Lib. LXXXIII Quæstionum, Quæst. 46.

2 Cf. Opp. B. Alberti. Comment. in I Sententiarum, Dist. XXXVI, Art. 8. Tom. XXVI hujusce novæ editionis.

3 Psal. xlix, 41.

4 S. AUGUSTINUS, Lib. V super Genesis ad lit-

teram, cap. 18.

5 Cf. Opp. B. Alberti. Comment. in I Sententiarum. Dist. XXXIX, Art. 9. Tom. XXVI novæ editionis nostra.

6 S. AUGUSTINUS, Lib. XII de Civitate Dei, cap. 18.

<--- Page Split --->

in discreto per additionem. » Novit autem Deus perfecte divisibilitatem continui, et omne in quod dividi potest, et novit omnem addibilitatem discreti et omne quod addi potest. Ergo perfecte utroque modo dictum novit infinitum.

Sedcontra . InCONTRARIUMhujusestquoddicitAristoteles , quodinfinitumnoncontin - gitintellectupertransire : etcumdiffi - niaturperacceptionempartium , utdicitAristoteles , etnoncontingataliquidsci - requidestnisiperdiflinitionem , noncontingitipsumscirinisiintellectuper - transeuntepartes . Ergononcontingitipsumsciri : sequereturenim , quodinfi - nitumessetfinitum . Inquocumqueenimintellectuspertransit , inillofinitumest : illudenimestultimum , postquodnonestaliudaccipere : inilloenimcaditarationeinfiniti .

ULTERIUSquæriturrationecjusquoddicitMagisterinlibroISententiarum ,distinctioneXXXVI , c a p . Postprædictaquæritur , UtrumscientiaDeisitbono - rumetmalorum , velbonorumtantum 1 ?

Et videtur, quod bonorum et malorum.

Diciturenimibidem : « ScitDeusetscivitsemperomnia , tambonaquammala , etiamantequamlierent , etpræsci - vitabaternocafutura . IdeoquecumomniabonadiximusesseinDeoperpræsentiamcognitionis , cademrationevideturdicendumomniamalaesseinco , cumcademsempernoverit , etperco - gnitionemeipræsentiafuerint 2 . »

Sedcontra . InCONTRARIUMhujusest , q u o d

  1. Non habet Deus notitiam nisi ejus cujus exemplar est apud ipsum : mali exemplar non est apud ipsum : ergo mali notitia non est apud ipsum.

  2. Adhuc, Augustinus in libro III de Libero arbitrio : « Nature vitiosæ in tantum recte vituperantur, in quantum earum vituperator, artem qua factæ sunt, videt : et hoc in eis vituperet, quod ibi non videt. Vitia autem naturarum non sunt in mente divina, et sic non cognovit ea 3 . »

ULTERIUSquæritur , UtrumscientiaDeinecessariorumetcontingentiumsit , velnecessariorumtantum ?

Videtur , quodnecessariorumtantum .

  1. Necessaria enim sunt, quae sunt per causam necessariam et immobilem. Cognoscit autem Deus omnia per se causam necessariam et immobilem. Ergo non cognoscit nisi necessaria.

  2. Adhuc, Causa immobilis et stans non potest esse contingens. Dicit enim Aristoteles in libro Priorum : « Quod contingit esse et contingit non esse, si hoc cognoscitur per causam stantem, cognoscitur ut non est. » Si ergo Deus cognoscit contingens per se causam, non cognoscit ut est contingens : et qui cognoscit aliquid ut non est, non veram cognitionem habet de illo. Ergo Deus non veram cognitionem habet de contingentibus : quod valde inconveniens est : homo enim veram cognitionem habet de contingentibus : et si Deus non haberet veram cognitionem, deficeret scientia Dei a scientia hominis.

ULTERIUSquæritur , SiscientiaDeisin - Quæriturgulariumsit 5 ?

Etvidetur , quodnon . QuiadicitBoe - t i u s , q u o d « universaleestdumintelli - gitur , singularedumsentitur . » Deusau - temnoncognoscitnisiperintellectum . Ergononcognoscitnisiuniversale .

1 Cf. Opp. B. Alberti. Comment. in I Sententiarum, Dist. XXXVI, Art. 6. Tom. XXVI hujusce nova editionis.

2 I Sententiarum, Dist. XXXVI, cap. B, post initium.

3 S. AUGUSTINUS , Lib. III de Libero arbitrio,

cap. 13.

4 Cf. Opp. B. Alberti. Comment. in I Sententiarum, Dist. XXXVI, Art. 7. Tom. XXVI hujusce editionis.

5 Cf. ibidem, Dist. XXXV, Art. 2, et Dist. XXXIX, Art. 9.

<--- Page Split --->

4.1 contra. In contrarium est, quod scientia Dei perfectior est quam scientia hominis : et homo tam universale quam particulare cognoscit : ergo multo magis Deus.

7.1.5. ULTERIUS quaeritur, Si cognoscat opposite simul 1 ?

Et videtur, quod sic. Quia dicit Augustinus, quod videndo se, videt omnia simul. Opposita quaedam sunt de omnibus. Ergo opposita videt simul.

8.1 contra. In contrarium hujus est, quod opposita nec sunt nec possunt esse simul : et res cognoscitur sicut est : ergo opposita non simul cognoscuntur.

9.1.6. ULTERIUS quaeritur, Si Deus scit enuntiabila et propositiones 2 ?

Et videtur, quod sic : haec enim homo scit : ergo multo magis Deus.

10.1 contra. In contrarium est, quod talia non sciuntur nisi intellectu componente et dividente : intellectus autem divinus simplex est : ergo videtur, quod ea quae sunt in compositione et complexione non cognoscit.

11.1. Ad id quod primo quaeritur, dicendum quod scientia Dei et existentium est, et non existentium in natura propria, existentium tamen in causa elficiente formali et finali. Ibi enim ab aterno sunt secundum rationes ideales, quae (sicut dicit Augustinus) non oriuntur nec intereunt in mente divina : et ad ipsas fit omne quod oritur et interire potest, ut dicit Augustinus.

Et sic intelliguntur auctoritates inductae.

12.1. Ad id quod primo objicitur in contrarium, dicendum quod dictum Magistri Hugonis intelligitur, quod scientia est existentium quocumque modo, scilicet vel in se, vel in causa. Ad hoc enim quod artifex sciat domum, non oportet domum esse in actu, sed sufficit, quod species

domus sit in mente artificis, quae secundum unum modum manet in mente, et antequam fiat domus, et cum fit, et postquam facta est, et cum domus interit sive destruitur. Unde per idem eodem modo se habens artifex novit domum futuram, et eam quae fit, et factam et destructam : et sic uno modo et per idem Deus scit futura et ea quae sunt praeterita.

Ad aliud dicendum, quod verum est Adobject. 2. quod dicit Philosophus, sed multipliciter res se habet ad esse : habet enim se ad esse in actu, et ad esse in causa : et sicut se habet ad esse in actu sive in natura, ita se habet ad verum in actu et in natura : et sicut se habet ad esse in causa, ita se habet ad verum in causa : et per consequens ad scire in causa : res enim vere est in causa veritate rationis idealis.

Ad quod ulterius quaeritur, Utrum Ad quest. 1. scientia Dei innitorum sit ?

Dicendum, quod ex quo scit Deus res per modum per quem sunt in causa efficiente, formali, et finali, potest intueri causam dupliciter, scilicet ut potentem, vel ut actu causantem. Si primo modo, extensio causæ est ad infinita, et Deus scit omnia ad quæ extenditur, et scit modum quo extenditur ad ea : et scit se esse efficientem, et exemplarem formam sive idealem omnium, et finem singulorum et universorum. Et hoc modo sciendo se, scientia sua extendit se ad innitorum scientiam. Secundo autem modo prout scit se in actu causantem : tunc scientia est disponens ea quæ fiunt : et quia illa finita sunt, ideo scientia sua finitorum est. Primo modo, sapientiae ejus non est numerus, ut dicit Psalmus cxLVI, 5 : et id quod dicit Augustinus, quod « quantumlibet numerorum infinita sit aggregatio, tamen innitorum illi certus est numerus, cujus sapientiae non est numerus. »

<--- Page Split --->

Et per hoc patet solutio ad duo quae sequuntur.

Ad object. An id quod in contrarium objicitur, dicendum quod in veritate infinitum in ratione infiniti non contingit accipere, nisi transitu partium : et quia hoc impossibile est, ideo infinitum refugit intellectus. Sed contingit accipere infinitum non simpliciter, sed secundum quid, scilicet prout est in extensione potentiae divinae, in qua est secundum quid et non simpliciter : et sic contingit accipi infinitum per scientiam, ita quod non accipitur intellectu transeunte partes ejus : et hoc modo Dei scientia est infinitorum.

Ad quest. 2. An id quod ulterius quaeritur, dicendum quod duplex scientia est in Deo, scilicet practica, et contemplativa. Practica est per formam artis qua fit ars : et hoc modo non sunt in Deo nisi bona. Hoc enim modo auctor est omnium eorum quae scit, ut dicit Magister in libro primo Sententiarum, distinctione XXXV. Contemplativa scientia est, qua contemplatur rem sive esse rei per privationem sive speciem : sicut nos contemplamur de luce per speciem, et de tenebris per specii lucis privationem. Et hoc modo in scientia Dei sunt bona et mala, ut dicit Augustinus, bona per speciem qua arli congruunt : mala autem per specii privationem et vitium quo ab arte recedunt, ut dicit Augustinus in libro tertio de Libero arbitrio. Quia culpa est et vitium proprium est, ab artifice merito vituperatur in eis : hoc enim nec ab artifice, nec ab arte habent, sed ex vitio proprio quo avertuntur a summo bono et ab artilice et ab arte.

Ad object. Ad 1 et 2. An ea quae objiciuntur in contrarium, jam patet solutio. Quamvis enim malum proprium exemplar non habeat, scientia tamen ipsius contemplativa est, in quantum deficit ab exemplari boni.

Ad quest. 3. Ad 1. An id quod ulterius quaeritur de cogni-

tione contingentium, dicendum quod Deus cognoscit contingentia omnia per se stabilem et necessarium. Docet enim Aristoteles in VI primae philosophiae, quod contingens frequenter sive ut in pluribus, causatur a necessario per defectum ab illo : et contingens ut a paucioribus, per similem defectum causatur a contingente ut in pluribus. Unde sicut per defectum speciei boni cognoscitur malum, ita per defectum ejus quod est actio, et in universali et in particulari, et in causa et in causato cognoscitur contingens per stans et immobile et ens necesse. Et hoc est quod dicit Dionysius in libro de Divinis nominibus, quod mobilia scit immobiliter 1.

Ad aliud dicendum, quod hoc argumentum procederet de causa proxima et essentiali, et per illam causam non scit Deus : quia si hoc esset, acciperet scientiam a rebus, quod Augustinus negat. Quia autem cognoscit per primum exemplar rerum, et primum exemplar est necessariorum per formam necessitatis, et est exemplar contingentium per necessitatis defectionem, ideo uno et eodem cognoscit necessarium et contingens : contingens in ratione contingentis, necessarium in ratione necessarii: et ideo verissimam de quolibet habet cognitionem.

Ad id quod ulterius quaeritur de cognitione singularium, dicendum quod Deus cognoscit singularia et motus et partes et actus et passiones omnium partium singulariter : aliter enim non esset verum quod dicit Apostolus, ad Hebr. iv, 12 et 13 : Vivus est enim sermo Dei, et efficax, et penetrabilior omni gladio aucipiti : et pertingens usque ad divisionem animae ac spiritus, compagum quoque ac medullarum, et discretor cogitationum et intentionum cordis. Et non est ulla creatura invisibilis in conspectu ejus : omnia autem nuda et aperta sunt oculis ejus.

<--- Page Split --->

Ad DICTUM Boetii dicendum, quod duplex est intellectus, scilicet abstrahens, et constituens. De abstrahente intellectu verum est quod dicit Boetius. Ille enim abstrahendo denudat formam ab omnibus indi·iduantibus, et accipit eam in simplici esse intellectuali, quod est in lumine intellectuali accipere: hoc enim lumen est sine hic et nunc de se: et talis forma non afficit intellectum: quia non est in eo sicut in materia sive in subjecto, sed sicut in specie prima intelligibilium. Propter quod in tertio de Anima dicit Philosophus, quod intellectus est species specierum intelligibilium et locus, sicut lux et perspicuum illuminatum species et locus sunt colorum. Sed tali intellectu Deus nihil intelligit: quia si hoc intellectu intelligeret, scientiam acciperet a rebus, et vilesceret intellectus ejus, sicut in antehabitis probatum est, sicut dicit Aristoteles in XI primae philosophiae. Alius intellectus est, qui agens vel practicus dicitur, qui non utitur forma abstractionis, sed formam compositionis formans ex seipso, utitur corpore et motibus corporis ad inducendum eam in factum, de quo dicit Aristoteles in XIII de Animalibus, quod manus est organum organorum, universalem habens potentiam instrumentaliter ad omnes operationes, sicut intellectus universalem habet potentiam ad omnes operationes effective. Et haec forma una et eadem est ad universale et singulare: constituens enim singulare, per consequens constituit universale, sicut constituens hunc hominem, constituit hominem. Et tali forma quae est exemplar operatorum, intelligit Deus quidquid intelligit et singulare et universale.

Dicunt tamen quidam, quod intellectus etiam singularis sit. Sed hoc non video quomodo verum sit in forma abstractionis, nisi per hunc modum, quod noster intellectus conjunctus est continuo et tempori, ut dicit Aristoteles in III de Anima, et accipit formam in esse singularis, et determinat eam ad hoc per con-

tinuum quod est subjectum sensibilium, et per individuantia accepta per sensus: tali enim intellectu dicimus, quod hic homo est homo. Sed haec solutio non valet: quia tali intellectu nec Deus intelligit, nec artifex aliquis.

Ad in quod ulterius quaeritur de oppoAd quest.5. sitis, dicendum quod opposita in esse oppositionis non possunt esse simul, quia sic unum expellit aliud: sed opposita in esse intentionis simplicis simul sunt, et non se mutuo expellunt ab eodem, ut patet. Intentio enim albi et intentio nigri in eodem perspicuo simul sunt, ut dicit Commentator super tertium de Anima. Similiter species intentionales albi, et species intentionales nigri, in eodem intellectu simul sunt: quia aliter non esset contrariorum eadem disciplina: in esse enim intentionali non opponuntur. Et cum in Deo sint secundum esse intentionale, nihil est inconveniens Deum simul nonse sive videre opposita.

Antiqui tamen distinxerunt hanc, Deus simul videt opposita, ex hoc quod adverbium, simul, potest determinare hoc verbum, videt, in comparatione ad nominativum sibi supponentem : et sic dicunt, quod est vera sub hoc sensu, Deus simul, hoc est, uno simplici intuitu videt opposita. Vel potest determinare idem verbum in comparatione ad accusativum apponentem verbo, et sic dicunt, quod est falsa sub hoc sensu, Deus videt opposita simul, hoc est, quae sunt simul. Sed haec distinctio non est sufficiens ad solvendum : quia jam habitum est, quod secundum esse intentionale nihil prohibet opposita esse simul, et in medio, et in anima.

Ad in quod ulterius quaeritur de scienAd quest.6. tia enuntiabilium vel propositionum, dicendum quod quia Deus cognoscit per exemplar constitutivum et operativum rerum, intellectus divinus immediate rerum est : et ideo enuntiabilium resolutorum in res de quibus enuntiantur: per

<--- Page Split --->

habitudines enim rerum quas ipse facit, scit quid cui insit, et quid a quo dividatur : et cognoscendo effectus et actus animae circa res, scit quid enuntietur, vel imperetur, vel optetur, vel dubitative vel subjunctive proferatur : et hoc modo non oportet, quod aliqua compositio vel complexio sit in intellectu divino ad enuntiabilium cognitionem.

MEMBRUM IV.

Quomodo scientia divina se habeat ad scientem et ad scibile ?

Quarto quæritur, Quomodo scientia divina se habeat et ad scientem et ad scibile ?

Et circa hoc quæruntur duo, scilicet quomodo se habeat ad scientem ?

Et secundo, Quomodo se habeat ad scibile ?

MEMBRI QUARTI

ARTICULUS I.

Quomodo scientia divina se habeat ad scientem ?

Circa primum quæritur, Quomodo omnia sint in Deo vita et lux, quomodo omnia præsenter, quomodo omnia simul, quomodo omnia immutabiliter, et quomodo scit Deus omnia perfecte ?

Hæc enim omnia sumuntur ex verbis Dionysii in libro de Divinis nominibus, ubi sic dicit : « Igitur seipsam divina scientia cognoscendo, cognoscit omnia immaterialiter materialia, et indivisibiliter divisibilia, et multa unitive 1. »

OBIICITUR ergo sic :

  1. Magister in libro I Sententiarum, distinctione XXXV, cap. Propterea omnia dicuntur esse in Deo, inducit Augustinum in libro V super Genesim, dicentem hæc verba : « Omnia dicuntur esse in Deo, et omne quod factum est, dicitur esse vita in ipso : non ideo quod creatura sit creator, vel quia ista temporalia æternaliter sint in Deo : sed quia in ejus scientia semper sunt, quæ vita est 2. » Hoc videtur esse inconveniens. Dicitur enim, Act. XVII, 28 quod in ipso vivimus, et movetur, et sumus. Si ergo propter hoc quod in ipso sunt, dicuntur una vita, tunc etiam debent dici una essentia.

  2. Adhuc, Anselmus in Monologio : « Omnia antequam fierent, et cum facta sunt, et cum corrumpuntur seu aliquo modo variantur, semper in ipso sunt : non quod sunt in seipsis, sed quod est idem ipse 3. » Etenim in seipsis sunt essentia mutabilis secundum mutabilem rationem creata : in ipso vero sunt ipsa prima essentia et prima existendi veritas : cui prout magis utcumque illi similia sint, ita verius et præstantius existunt.

In contrarium hujus est quod dicit : « Magister in libro primo Sententiarum, distinctione XXXVI, movens quæstionem, dicens sic : « Solet hic quæri. Cum omnia dicantur esse in Dei cognitione seu præsentia, vel in Deo per cognitionem, et ejus cognitio seu præsentia sit divina essentia : utrum concedendum sit omnia esse in divina essentia, vel in

<--- Page Split --->

Deo per essentiam ? Et respondentum est quod non. Si enim hoc diceretur, intelligerentur esse ejusdem cum Deo essentia, quod falsum est. » Et concludit sic : « Habet ergo Deus apud se in praesentia sua, quæ non habet in sua natura. »

    1. ADHUC quaeritur, Utrum idem sit esse in Dei cognitione, quod est esse in Deo cognoscente t ?

Si dicatur, quod sic, videtur sequi inconveniens, quod mali sint in Dei cognoscente. Matth. VI, 23 : Et tunc confitebor illis : Quia numquam novi vos.

    1. ULTERIUS quaeritur, Quomodo Deus omnia scit praesentialiter ?

Quod enim praesentialiter cognoscat, 1. Probat Augustinus3] super illud Joannis, VII, 24 : Si enim non credideritis, quia ego sum, dicit sic : « Non est verum esse, ubi est esse et non esse. Praeteritum et futurum invenio in omni motu rerum : in veritate quae manet, praeteritum et futurum non invenio, sed solum praesens, et hoc incorruptum. »

  1. Adhuc, Super illud epistolæ II Petri, III,8, quod unus dies apud Dominum sunt sicut mille anni, Glossa : « In agnitione divinæ veritatis et præsentia et præterita et futura æqualiter præsentia constant. » Ergo præsenter omnia cognoscit.

    1. IN CONTRARIUM hujus esse videtur, quod præsens temporis, et præteritum temporis et futurum temporis, non stant : præsens autem æternitatis stat : videtur ergo quod præsens, præteritum, et futurum non possint esse in præsenti æternitatis : et sic ea Deus præsenter cognoscere non potest.
    1. ULTERIUS quaeritur, Quomodo cognoscat omnia simul s ?

Hoc enim dicit Augustinus in libro XV de Trinitate : « In eorum essentia, hoc est, Patris et Filii et Spiritus sancti, unusquisque eorum simul videt, non particulatim, aut sigillatim, velut alternante conspectu, hinc illuc, et inde huc, et rursus inde vel inde, in aliud atque aliud, ut alia videre non possit nisi non videns alia : sed, ut dixi, simul omnia, quorum nullum est quod non semper videt 3. »

IN CONTRARIUM hujus est, quod

  1. Non videt res nisi prout in causa sunt. Res autem in causa existens, non simpliciter est. Ergo videri non potest : quia visio transit super existens.

  2. Si quis dicat, quod videndo se causam, videt omnia : tunc etiam sequitur a simili, quod nos videntes causam, videmus effectum, quod falsum est.

  3. Adhuc, Si quidquid est in essentia Dei, videt Deus præsenter, eo quod essentia sibi præsens est semper : cum secundum Anselmum omnis creatura sit in essentia : et quidquid est in essentia Dei, Deus est, ut dicit Augustinus, videtur, quod omnis creatura sit Deus, quod hæreticum est : et est hæresis Alexandri Philosophi et quorumdam aliorum, quæ etiam ab Aristotele reprobatur in primo primæ philosophiae.

ULTERIUS quaeritur, Quomodo scit Quest. 5. Deus omnia immutabiliter : ?

Hoc enim videtur dicere Dionysius in præindusta auctoritate.

SED CONTRA est :

  1. Ponamus, quod ego sim lecturus cras : constat, quod hoc scit Deus : aut mutabiliter, aut immutabiliter. Si mutabiliter, habetur propositum. Si immutabiliter : sed quidquid scitur immutabiliter, immutabile est : ergo immutabile est, quin ego legam, quod falsum est.

1 Cf. Opp. B. Alberti. Comment. in I Sententiarum, Dist. XXXVI, Art. 2. Tom. XXVI novae editionis nostrae.

2 Cf. Opp. B. Alberti. Comment in I Sententiarum, Dist. XXXIX, Art. 2. Tom. XXVI nova

editionis nostrae.

3 S. AUGUSTINUS, Lib. XV de Trinitate, cap. 14.

4 Cf. Opp. B. Alberti. Comment. in I Sententiarum, Dist. XXXIX, Art. 3. Tom. XXVI hujusce nova editionis.

<--- Page Split --->

  1. Adhuc, Si scit me lecturum cras, cras scit me legere præsenter, post cras scit me legisse in præterito : et quod sub differentiis temporum scitur, scitur mutabiliter : ergo Deus lectionem meam mutabiliter scit.

  2. Adhuc, Antiqui sic objecerunt : Si Deus immutabiliter scit quidquid scit : ergo scit quidquid scivit : sed scivit me nasciturum : ergo scit me nasciturum : sed me nasciturum esse, est falsum : ergo scit falsum, quod est inconveniens, quia falsum non scitur.

Quæst. 6. ULTERIUS quæritur, Quomodo Deus omnia perfecte scit'?

Videtur enim hoc non posse esse : quod enim augeri potest, perfectum non est. Scientia Dei augeri potest. Ergo perfecta non est. PROBATIO MEDIÆ : Ponamus, quod ego non sum lecturus hodie, Deus scit me non esse lecturum. Potest etiam esse, quod sim lecturus : in talibus enim contingentibus quod contingit esse, contingit non esse : et quod possibile est esse, possibile est non esse : et quod possibile est me facere scit Deus. Ergo scit me esse lecturum, et scivit me non esse lecturum : ergo scit aliquid quod non scivit : et sic augetur et minuitur scientia ejus : et sic non est perfecta scientia ejus, stans in summo perfectionis.

Solutio. Solutio. Ad id quod primo quæritur, dicendum quod omnia dicuntur esse in Deo per rationes exemplares et ideales, quibus facta sunt omnia, et quibus sunt in arte divina et sapientia. Sic enim dicit Tullius in fine primæ Rhetoricae : « Ars est collectio principiorum ad unum finem tendentium. » Et quia in mente divina simul et unite sive collective in uno sunt principium efficiens, formale, et finale constitutionis et creationis omnium, ideo mens divina ars est universorum : et

quia sapientia non est nisi ut habitus, in quo colliguntur omnia talia principia creatorum, ideo sapientia vocatur, dicente Aristotele in VI Ethicorum, quod ars est factivum principium cum ratione, et quod sapiens est in unaquaque arte, qui ex consideratione finis et eorum quæ ducunt ad finem, rationem reddere scit totius operis. Sic enim dicit Philosophus, quod sapientis est ordinare, et non ordinari. Et quia ars et sapientia mentem artificis respiciunt, cujus sunt habitus, et mens una est, sicut essentia est una : ideo quamvis multa sint de quibus sunt ars et sapientia, tamen ars divina una est et sapientia.

Similiter et pluralitatem nec significatam nec consignificatam respiciunt : significatam, ut dicantur, plures artes et plures sapientiae : consignificatam, ut dicantur artes vel sapientiae : Pater enim et Filius et Spiritus sanctus sunt una res et sapientia. Et quia idea et exemplar dicunt respectum ad creaturas, qui ad diversas creaturas unus esse non potest formaliter, eo quod ex dependentia creaturae ad creatorem causatur, et non e converso, tamen in Deo realiter est unum : ideo dicunt Sancti, quod ideae sunt exemplaria, consignificatam pluralitatem attribuentes eis, non significatam, ut dicantur plura exemplaria vel plures idea. Quia vero ratio respicit finem, et finis in natura forma est, finis autem et forma diversorum diversa sunt, magis eis convenit pluralitas quam ideis vel exemplaribus. Ideo dicit Augustinus in libro LXXXIII Quæstionum, quod « alia ratione creatur equus, et alia homo, non una 2. » Dicuntur autem omnia in ipso lux et vita. Joan. 1, 3 et 4 : Sine ipso factum est nihil quod factum est. In ipso vita erat, et vita erat lux hominum. Quia, sicut dicit Philosophus, vita motus est ab ente quieto, et est motus ad esse. Ideae enim et exemplaria quaer sunt ipsa mens

<--- Page Split --->

rit1. » Ita ergo Deus existentia cognoscit, et non scientia quae sit existentium, sed quae sit suiipsius.

Et hoc est quod dicunt auctoritates Sanctorum, Petri scilicet et Augustini.

Ad object. Ad m quod quod objicitur in contrarium,dicendum quod licet praeteritum et futurum et praesens temporis non stent secundum esse quod sunt, tamen rationes eorum stant, quibus illunt ab aeterno. Et est exemplum Augustini quod paulo ante positum est, quod arca vel domus in lapidibus non stat, sed continue variatur de non esse ad esse, et de esse ad non esse, tamen in mente artilicis stat et non variatur : et uno eodem modo se habente scit arcam faciendam, factam, et corruptam.

Ad quest. 4. Ad m quod ulterius quaeritur de eo quod omnia simul videt,dicit Dionysius, quod simul notat simultatem omnium in uno quod ipse est. Unde videndo se ut causam omnium et exemplar et finem, in uno videt omnia, et sic simul.

Et quod dicit Augustinus, quod unaquaque trium personarum non videt alternante conspectu hinc illuc, vel inde huc, dicit ideo, quod non est sua cognitio similis nostrae : nostra enim ideo quia est a rebus, non potest esse multorum, nisi alternetur de uno in alterum, componendo, vel dividendo. Dei autem cognitio quae est omnium unus simplex intuitus, est illius in quo omnia sunt ut in causa efficiente, formali, et finali.

Ad object 1. Ad m quod objicitur in contrarium, dicendum quod res in causa non est simpliciter, sed secundum quid : tamen res in causa quae sufficientissimum et perfectissimum principium est et essendi et cognoscendi rem, sufficiens habet esse ad cognoscendum. Si enim causa causans, seipsam ignorare non potest, procul dubio causa cognosens seipsam ut causantem, sufficientissime et perfectissime

cognoscit omnia quae sunt in ipsa et quae sunt ab ipsa : et talis existentia rerum in causa, sufficit ad hoc quod in cas transeat cognitio sicut in existentia.

Ad adject. Ad m quod dicendum, quod non est siAd object. mile de nobis : nos enim non videmus causam, nisi per comprehensionem distinctam a comprehensione effectus : Deus autem indistincta visione effectum videt in causa, et videndo videt rationem qua effectus exit a causa.

Ad adject. Ad m quod dicendum, quod sicut paulo Ad object.1. ante habitum est, non est idem esse in cognitione Dei, et esse in essentia Dei. Esse enim in cognitione Dei est esse objecta cognitionis, et objecta cognitionis sunt in quae transit cognitio : et sic in cognoscente non sunt nisi per species intentionum et similitudines, in quibus res cognita non est nisi secundum quid : dicit enim Philosophus, quod talia non sunt entia, sed entis : et ideo non sequitur, si ideæ et exemplaria existentia in essentia divina, sunt ipsa essentia, quod res sunt essentia divina : sicut enim jam dictum est, ideæ et exemplaria non sunt res, sed rerum.

Ad quest. 4. Ad quest.

Dicendum est, quod sic. Est enim per Ad t. immutabiles rationes mutabilium, ut dicit Augustinus in libro LXXXIII Quastionum 2. Nec est inconveniens secundum cum, quod mutabilium rationes sint immutabiles et aeternæ. Et hujus causa est, quod rationes illæ exemplares sunt, et non sunt in rebus mutabilibus, sed in causa immutabili : et per illas cognoscit, ut dicit Dionysius, non secundum uniuscujusque cognitionem immittens se rebus, sed cognoscendo seipsum ut causa est. Nec sequitur, quod hoc modo immutabiliter scitur, quod hoc sit immutabile : eo quod ratio idealis

<--- Page Split --->

qua scit Deus, non est re, sed ad rem : at ideo immutabilitatem scientiae non sequitur scitum. Et est exemplum Magistri in Sententiis de radio solis, qui est super illuminata quae mutabilia sunt, et tamen ipse est immutabilis : eo quod radius solis immutabilitatem non ponit circa illuminatum, nec ab illuminato tollit mutabilitatem.

Similiter immutabiliter scit me lecturum cras si cras sum lecturus : et tamen non sequitur, quod ego immutabiliter leeturus sim, sed mutabiliter : immutabilitas enim scientiae suae, non tollit mutabilitatem a voluntate mea, quae proxima causa est, quod ego legam cras. Antiqui tamen distinxerunt hanc, Deus immutabiliter scit mutabilia : ex eo quod adverbialis determinatio immutabiliter, potest determinare verbum scit, in comparatione ad suppositum : et sic est vera sub hoc sensu, Deus immutabiliter scit mutabilia. Vel potest idem verbum determinare in comparatione ad appositum : et sic est falsa sub hoc sensu, Deus scit mutabilia immutabiliter : ad hoc enim exigeretur, quod sciret mutabilia esse immutabiliter : et hoc est impossibile.

Ad aliud dicendum, quod modo scit me lecturum si sim lecturus, et cras scit me legere si ego lego, et post cras scit me legisse : et sic scitum est mutabile sub differentiis temporum. Sed non sequitur, quod mutetur sciens vel scientia : quia non accipit scientiam a scito, sed a rationibus aeternis quæ sunt in ipso, et sunt id quod ipse, ut dicit Augustinus.

Ad sorrisma quod inducunt antiqui, dicendum quod est ibi fallacia figurae dictionis. Cum enim dicitur, Deus scit quidquid scit immutabiliter, signum distributivum non distribuit nisi pro rebus scitis : et cum assumit, dicens, sed scivit me nasciturum, sub signo quod distribuit pro rebus, assumit enuntia bile, et sic commutat suppositum. Sed deberet sic procedere : Deus quidquid scivit, scit :

sed scivit nativitatem meam : quia scit illam sub omni differentia temporis, quod variari potest : ideo uno et eodem modo nativitatem meam scit sub omni differentia temporis : et ideo scit eam aliquando fore, aliquando esse, aliquando fuisse. Enuntia bilia enim secundum compositionem et complexionem et differentiam temporis quæ compositioni accidit, non sunt in Dei cognitione, sed potius per resolutionem ad res enuntiatas, ut paulo ante habitum est.

Ad 11 quod ulterius quæritur, dicenAdquæst. 6 dum quod Deus perfectissimam omnium rerum habet scientiam, si tamen perfecta potest dici : divinum enim non est proprie perfectum, sed eminens. Et hoc ex hoc probatur, quod ipse est in omni re, et intimus omnis rei continue esse influens et conservationem : nec ignorare potest quod efficit et causat : sic enim omnia portat verbo virtutis suæ 1. Ignorans enim actionem suam et effectum, ignoraret seipsum et esset insipiens, ut dicit Aristoteles in II Ethicorum. Cum ergo esse et conservationem causet in omni re sicut intimum et perfectissimum principium omnis rei, nihil est quod non eminentissime scit.

Ad 11 quod objicitur, quod scientia Dei possit augeri, antiqui distinxerunt, dicentes esse triplicem scientiam divinam, scilicet simplicis intelligentiae, simplicis visionis, et approbationis. Scientiam simplicis intelligentiae dixerunt esse, qua Deus omnia scit in se potente causa efficiente, formali, et finali. Hac enim scit quidquid facere potest, et quidquid fieri potest : propter hoc quod scit extensionem potentiae suae : et haec, ut dicunt, est entium et non entium, et bonorum et malorum : et dicunt, quod haec non potest augeri secundum scita : et de hac dicunt esse verum, quod scit quidquid scivit. Scientia simplicis visionis, ut dicunt, est, qua in præsentia sua

<--- Page Split --->

videt quidquid est, sive bonum, sive malum. Et hanc dicunt posse augeri secundum scita sine sui variatione : eo quod haec scientia non transit nisi super existens, et potest aliquid esse quod prius non fuit : quod enim non est, videri non potest. Scientiam approbationis dicunt esse de bonis quae Deus approbat. Et hanc etiam dicunt posse augeri secundum scita : potest enim fieri meritorium opus quod Deus approbat, quod prius non fuit : et quando non fuit, approbari non potuit. Sed nullam variationem ponunt in scientia divina, sed in scibilibus tantum. Exemplum de radio et lunine solis, qui non minuitur nec augetur secundum illuminata, sive plura, sive pauciora sint.

tellectum contemplativum et practicum, dicit, quod intellectus contemplativus speciem contemplationis accipit a re per virtutes et potentias animae abstrahentes, quae sunt sensus et imaginatio, et praecipue intellectus agens. Intellectus autem practicus nihil accipit a re, sed potius utitur corpore ad imprimendum in rem formam operis quam habet in mente, sicut dicit Aristoteles in XIV de Animalibus, quod intellectus in homine utitur manu. Sed jam habitum est ex Dionysio et Augustino, quod Deus sciendo omnia nihil accipit a rebus, sed potius videns se ut efficientem et formam exemplarem et finem omnium et singulorum, novit omnia, et sic ad se respiciens constituit omnia. Videtur ergo, quod practicam scientiam habeat de omnibus, et non contemplativam sive theoricam.

IN CONTRAIRUM hujus est : quia

  1. In virtutibus intellectualibus, ut in VI Ethicorum dicit Aristoteles, nobilior est virtus contemplativa, quam practica. Quia igitur scientia, sapientia, intellectus, sunt contemplativa virtutes, nobiliores sunt quam ars et prudentia quae sunt practicae.

MEMBRI QUARTI

ARTICULUS II.

Quomodo scientia Dei se habeat ad scibile, utrum sit practica vel theorica' ?

Secundo quaeritur, Quomodo scientia Dei se habet ad scibile ?

Videtur, quod sit practica.

  1. Adhuc, Contemplativa scientia est, qua sciuntur rationes rerum. Deus maxime scit rationes rerum. Maxime ergo habet scientiam contemplativam.

  2. Adhuc, Eminentior est Deus in scientia quam homo. Homo habet scientiam et contemplativam et practicam. Ergo multo magis Deus.

  3. Dicit enim Augustinus in libro VI de Trinitate 2, quod « scientia sua est causa rerum. » Et hoc dicit Commentator super XI primae philosophiae. Species autem sive forma quae est causa constitutionis rei, forma operationis est et non contemplationis. Ergo videtur, quod scientia Dei practica sit et non contemplativa.

  4. Adhuc, Avicenna distinguens in-

ULTERIUS quaeritur, Cum, sicut dicit Aristoteles in II Priorum, sit scire in universali, et scire in particulari, sive in propria natura, et scire in agere, quod est in collatione principiorum ad conclusionem : utrum istae differentiae sint in scientia divina 3 ?

4 Cf. Opp. B. Alberti. Comment. in I Sententiarum, Dist. XXXVIII, Art. 1. Tom. XXVI hujusce nova editionis.

2 S. AUGUSTINUS, Lib. VI de Trinitate, cap.

3 Cf. Opp. B. Alberti. Comment. in I Senteniarum, Dist. XXXV, Art. 2. Tom. XXVI hujusce nova editionis.

<--- Page Split --->

Et videtur, quod non.

  1. Dicit enim Commentator super XI primæ philosophiæ, ubi Aristoteles loquitur de intellectu divino, quod intellectus divinus est causa rerum, et scire ejus nec est scire in universali, nec in particulari, nec in agere, sed simplex intuitus suiipsius, secundum quod ipse est causa rerum et principium in omnibus, ut ubique causas esse et substantiam rerum.

  2. Adhuc, Scire in universali, est scire in eo quod est universale ad scitum, et est scire imperfectum et in potentia : quia scitum in suo universali non est nisi in potentia. Deus autem scit omnia in seipso, et ipse non est universale ad scita. Ergo non scit in universali.

  3. Adhuc, Scire in particulari sive in propria natura, est scire rem secundum quod est in actu et per propriam definitionem ejus. Et Deus non est propria natura scitorum. Ergo sciendo se, non scit res in particulari sive in propria natura.

  4. Adhuc, Ut dicit Augustinus, « In Deo non est alternatio sive collatio conspectus hinc illuc, et inde huc, » ut paulo ante habitum est. Scire in agere semper est alternatio conspectus et collatio de principiis ad conclusionem, et e converso de conclusione ad principia. Ergo Dei scire non est scire in agere.

Et sic scire Dei nec scire est in universali, nec in particulari, nec in agere. Et cum omne quod scitur, aliquo horum trium modorum sciatur, et Deus nullo trium sciat, videtur quod in nihil sciat.

sunt definitio, notificatio, habitudo unius ad alterum, ut generis, vel speciei, vel causæ, et actus et potentiae, est principium veri de ipsa : relatio etiam ipsius ejusdem ad principia operis, quæ sunt constituere in esse, salvare, ad usum aptari, est principium operis. Et sic eadem forma subjecto relata ad diversa principia theoretici intellectus et practici, principium est scientiae theoricæ sive speculativæ, et scientiae practicæ sive operativæ. Et quia Deus perfectissima est species idealis omnium, qua res constituitur et scitur, perfectissimam habet scientiam de omnibus et contemplativam et practicam, in seipso habens utramque, et nihil accipiens a rebus. Et est simile, sicut si ponamus artificem qui est forma operis sui, et convertit se super formam secundum principia veri et cognitionis, et contemplatur rem secundum quod ipsa est secundum se et secundum differentias ejus, et secundum consequentia ad ipsam, et secundum ea quæ insuut ei ut passiones. Talis enim artifex una et eadem forma habet et scientiam theoricam, et scientiam practicam.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod hoc modo quo causa rerum est, practica est, et sic refertur ad opus et ad operis principia : sed hoc non prohibet, quin alio modo relata, scilicet ad principia cognitionis, de eadem forma sit scientia theorica.

Ad ALIUD dicendum, quod Avicenna distinguit intellectum practicum et theoricum in his quae imperfecta sunt scientia, hoc est, quæ de non scientibus efficiuntur scientia. Intellectus autem divinus unus et idem est universaliter agens scita, et contemplans ea : et ideo una simplici forma secundum diversam relationem de omnibus habet et contemplativam scientiam et practicam.

Ad ID quod in contrarium objicitur, diAdobject. 1. cendum quod Deo nulla deest virtutum intellectualium. Unde de sapientia sua dicitur, Sapient. VII, 21 et 23 : Omnium enim artifex docuit me sapientia. Est

<--- Page Split --->

enim in illa spiritus intelligentiae,... omnem habens virtutem, omnia prospiciens. Quia cum intellectualis virtutis medium sit ratio recta, ut dicit Aristoteles in VI Ethicorum, cum ipse sit ratio recta omnium scibilium et faciendorum, contemplando se, omnia scit et perfecte et contemplative.

Duosequentiaconcedendasunt .

speciem idealem sive exemplar quod Deus est, quo omnia scit, et quo omnia constituit et facit : tunc illud intuendo prout ipsum idea est universalis et particularis habitudinis rerum, scit omnia et in universali et in particulari et in agere : et haec est Catholica fides, et in nullo contrariatur philosophiae.

Ad n d quod objicitur, dicendum quod non oportet, quod ipse sit universale vel particulare, sed quod sit completum exemplar universalis et particularis.

Ad 10 quod ulterius quaeritur, dicendum quod procul dubio proprie loquendo illae differentiae sunt scientiae illius quae accipitur a rebus, sicut est nostra scientia. Quod enim a re accipitur per considerantem, est universale, vel particulare, vcl singulare : et penes hoc est scire in universali, et scire in particulari : et quod considerans ponit circa rem consideratam, est collatio fundata super rerum consideratarum habitudines logicales vel syllogisticas. Et talis modus non est scientiae divinae. Et ideo dicunt Philosophi, quod illae differentiae scientiae divinae non conveniunt. Si tamen accipiamus

Per hoc etiam patet solutio ad sequens.

Ad ultimum dicendum, quod sicut dit Augustinus, Deus nihil considerat alternato conspectu, sed simplici intuitu intuendo seipsum prout est exemplar omnium. Et quia ipse est exemplar omnium habitudinum rerum ad invicem, scit omnia quae ex collatione rerum inferri possunt, tam habitudine logicali, quam habitudine syllogistica : et sic habet scientiam in agere, et omnem et omnimodam omnium scibilium scientiam.