QUÆSTIO XXXII.
De processione temporali Spiritus sancti.
Deinde quaeritur de processione temporali. Et quia personae quae est ab alia, con-
venit procedere : persona autem quae a duobus est et a qua nulla, magis est ab alio, quam persona quae sic ab alia est,
<--- Page Split --->
quod alia est ab ipsa : ideo quaeremus primo de processione Spiritus sancti temporali.
Secundo, De missione Filii temporali.
Tertio, De nominibus personalibus quae secundum rationem processionum aternarum et temporalium personis conveniunt.
De temporali autem processione Spiritus sancti tria quaeremus.
Primo, Quid sit procedere ?
Secundo, Quid sit mittere et mitti ?
Tertio, Quid sit dare et dari Spiritum sanctum ?
MEMBRUM I.
Quid sit procedere temporaliter ?
PRIMO ergo quaeremus, Quid sit procedere temporaliter ?
Videtur autem, quod nihil sit : quia
Dicit Augustinus, quod temporales motus in Deo non sunt : temporalis autem processio temporalis motus est : ergo in Deum cadere non potest. Spiritus sanctus est Deus : ergo Spiritui sancto non convenit processio temporalis.
Adhuc, Qui ubique est, ad id ubi non est, procedere non potest : quia nusquam non est. Spiritus sanctus ubique est, ut dicit Ambrosius, et per hoc etiam probatur esse Deus. Ergo Spiritus sanctus temporaliter procedere non potest.
Adhuc, Procedere ab alio potest esse dignitatis : sed procedere in aliquod inferius se, indignitatis est. Nihil quod est indignitatis, attribuendum est personæ divinæ. Cum ergo procedere in aliquod temporale et temporaliter, sit procedere Spiritum sanctum in inferius se, non est attribuendum personæ Spiritus sancti.
Adhuc, Prima causa est, cujus substantia et actio in momento aeternitatis est, ut in libro de Causis probatur. Spiritus sanctus causa prima est. Ergo nulla actio ejus est temporalis. Nihil ergo est dictum, quod temporaliter procedat Spiritus sanctus : quia processio ejus est actio ejus.
Adhuc, In divinis substantia et actio et virtus ejus idem sunt. Si ergo actio Spiritus sancti est temporalium, sequitur quod substantia ejus temporalis est : quod absurdum est.
Si quis ad hoc velit dicere, sicut habitum est, quod processio hic dicitur sicut causa procedit in effectum, et ad similitudinem hujus Spiritus sanctus dicitur procedere in hoc in quo per novum apparet effectum. Videtur hoc frivolum esse : quia causa quando ab ea procedit effectus, secundum substantiam et secundum id quod est, non procedit in effectum, sed separata manet ab effectu et loco et subjecto, ut dicit Aristoteles, et probatur in libro de Causis. Propter quod etiam quamvis generaliter concudatur, quod omnis effectus procedit a causa : tamen non est verum, quod causa procedit in effectum. Si ergo processio temporalis Spiritus sancti ab hac similitudine diceretur, processio non referretur nisi ad dona et non ad Spiritum sanctum.
Adhuc, In donis apparet Spiritus sanctus ut opifex et dator, et non de necessitate existens in ipsis vel cum ipsis. Ita enim est in humanis quod artifex apparet in artificialis, et largus sive magnificus in munere : non tamen de necessitate secundum id quod sunt, in artificiato sunt, vel in munere. Secundum hoc ergo non procederet Spiritus sanctus, nisi in quantum sicut in signo demonstratur ut opifex et largitor muneris.
ULTERIUS quaeritur, Si in omnibus do-
<--- Page Split --->
nis et gratis datis et gratum facientibus debeat dici procedere Spiritus sanctus 1 ? Videtur, quod sic.
In omnibus enim, ut dicit Gregorius, manifestatur ad utilitatem. I ad Corinth. xii, 7 : Unicuique datur manifetatio Spiritus ad utilitatem. Et dicit Gregorius, quod etiam in donis gratis datis non gratum facientibus manifestatur et Spiritus in operatione boni. I ad Corinth. xii, 11 : Hex omnia operatur unus atque idem Spiritus. Et manifestatur sanctus in demonstratione sanctitatis, vel personae in quam procedit, vel Ecclesiae cujus sanctitas hoc meretur. Per miracula enim quorum operatio est domum gratis datum, sanctitas Ecclesiae demonstratur. Et ita videtur, quod tam in gratis datis, quam in gratum facientibus debeat dici procedere Spiritus sanctus.
Adhuc, Jacobi, 1, 17 : Omne datum optimum et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum. Super quod dicit Dionysius in Celesti hierarchia, quod « omnis a Patre mota manifestationis luminum proc essio, in nos optime et large proveniens, nos replet, et ut vivifica virtus convertit et congregat ad pacis unitatem et deificam super simplicitatem . » Lumina autem Patris sunt Filius et Spiritus sanctus, ut ipse dicit Dionysius : et quodlibet bonum sive naturale, sive gratuitum, sive gratis datum, sive gratum fac iens, est manifestatio processionis luminum, Filii scilicet, et Spiritus sancti. Videtur ergo, quod in quolibet dono quod ex amore summi Patris impenditur, procedat Spiritus sanctus : est enim quodlibet donum manifestatio processionis ejus, ut habetur ex auctoritate inducta.
ULTERIUS quæritur, Si a viris sanctis ministris Ecclesiæ procedat Spiritus sanctus 3 ?
Ad hoc enim obiicit Magister in libro I Sententiarum, distinct. XIV : Procedit enim Spiritus sanctus ab eis a quibus datur. Sed a ministris Ecclesiæ datur. Act. viii, 18 : Cum vidisset autem Simon quia per impositionem manus Apostolorum daretur Spiritus sanctus, etc. Ergo videtur, quod procedat ab ipsis.
INCONTRARIUMhujusest : Sedcontra .
Quod dicit Augustinus in libro XV de Trinitate 1 : Non aliquis discipulorum Christi dedit Spiritum sanctum. Obrabant quippe ut veniret in eos quibus manus imponebant, non ipsi eum dabant. Quem morem in suis praepositis etiam nunc servat Ecclesia. Denique et Simon magus offerens Apostolis pecuniam, non ait : Date et mihi potestatem hanc, ut dem Spiritum sanctum : sed cuicumque, inquit, imposuero manus, accipiat Spiritum sanctum 2 : quia nec Scriptura superius dixerat : Videns autem Simon quia Apostoli darent Spiritum sanctum : sed dixerat : Cum vidisset autem Simon quia per impositionem manus Apostolorum daretur Spiritus sanctus 3 .
Adhuc, Sicut Magister objicit in Sententiis : « Creator a creatura non « potest procedere : » Spiritus sanctus creator est, ministri autem Ecclesiæ creati : ergo a ministris Ecclesiæ nec procedit, nec datur Spiritus sanctus.
SOLUTIO. Dicendum, quod processio Spiritus sancti per effectum immediatum in quo ipsum Spiritum sanctum necesse est esse, processio (dico) temporalis, manifestativa est processionis æterna. Unde in quantum manifestativa
<--- Page Split --->
est illius, dicitur processio : in quantum autem effectus ille ex tempore incipit, et aliquando ex tempore desinit, dicitur temporalis : et sic ab alio habet, quod dicitur processio, et ab alio habet, quod dicitur temporalis : et quia utrumque horum claudit in intellectu, composito nomine dicitur processio temporalis.
Ad PRIMUM ergo dicendum, quod talis processio non est motus temporalis, licet signum manifestans eam temporale sit. Sic enim Deus qui aeternus est, et attributa ejus aeterna, multis indiciis temporalium manifestantur.
Ad ALIUD dicendum, quod hoc argumentum procedit ac si processio localis motus sit : et hoc non est verum, cum jam dictum sit, quod non sit nisi manifestatio aeternae processionis per effectum novum, per quem non manifestabatur prius vel alibi. Sicut et Filius de seipso dicit, Joan. VII, 42 : Ego ex Deo processi et veni. Per quod non intelligitur, quod Filius destiterit a Patre, vel ab aliquo loco secundum divinitatem : sed quod apparuerit hic per carnis assump'ionem, secundum quem modum non erat apud Patrem, vel in loco alio nisi in illo, sicut dicitur, Baruch, II, 38 : In terris visus est, et cum hominibus conversatus est.
Ad ALIUD dicendum, quod procedere in aliquid inferius ut illud in superius reducatur, non est indignitatis, sed dignatitis. Et talis est processus amoris, ut dixit Ierotheus. Amor enim superiora movet ad inferiorum provisionem, et inferiora ad superiorum conversionem, et æqualia ad connexionem socialem. Et hoc habetur ex auctoritate inducta, quod luminum processio in nos optime ac large proveniens, convertit et congregat nos ad Patris unitatem : quæ operatio maximæ dignitatis est, et ideo dignissimo attribuitur.
Ad ALIUD dicendum, quod si operatio large sumatur, ita quod generatio et spiratio etiam operationes dicantur : tunc duplex in prima causa est operatio. Una
scilicet intrinsecus manens in divinitate, et haec ex parte operantis, et ex parte operationis, et ex parte operati in numento est aeternitatis. Et vocatur natur* operatio a Damasceno. Sed talis modus loquendi improprius est : quia generatio et spiratio non sunt operationes, sed actus perfecti ad perfectum. Alia vero operatio secundum Damascenum est voluntatis, quae est creatio, et est circa hoc quod est extrinsecum divinitati. Et hoc secundum quod est in voluntate operantis, in momento aeternitatis est : secundum autem quod est in eo circa quod est ut circa subjectum, necesse, est cum esse in momento temporis. Et talis opurario est processio temporalis, ut patet per ea quae dicta sunt in principio hujus solutionis.
Ad ALIUD dicendum, quod actio in divinis quae est eadem virtuti et substantiae, est actio accepta in agente. Processsio autem non solum dicit hoc quod est processio in procedente, sed cum hoc consignificat et connotat effectum in eum in quem fit processio : et ille effectus non est idem cum substantia et virtute procedentis. Et ideo non sequitur, si effectus sit temporalis, quod substantia sit temporalis : per illum enim effectum habitudo aliqua et modus habendi se specialis ad Deum in creatura generatur, ex quo modo habendi processio Spiritus manifestatur.
Ad ALIUD dicendum, quod illa responsio nulla est, et reprobata in primo Sententiarum, distinct. XIV, per multas auctoritates. Quinimo, Spirius procedit aeterna processione : et processio ejus manifestatur per effectum donorum, in quibus essentialiter, potentialiter, et praesentialiter est Spiritus sanctus. Et hujus ratio est, quia operatio talium donorum est virtutis infinitae : virtus autem infinita nulli creato convenire potest : et ideo dona sine Spiritu sancto virtutem infinitam non habent. Negari autem non potest, ut dicit Damascenus, quin operans sit ubi per propriam virtu-
<--- Page Split --->
tum operatur. Unde ubi apparet infinitus artus, ibi necesse est esse virtutem inlinitam et operationem virtutis infinitæ. Est autem infinitus actus conjungere hominem Deo ad beneplacitum voluntatis, et posse mereri æternum præmium. Unde non potest esse nisi virtutis infinitæ, quæ non est nisi divinæ personæ essentialiter, potentialiter, et præsentialiter operantis : ad quod dona ex parte nostra disponunt, sed actum nec ex se, nec ex nobis elirre possunt sine Spiritu sancto. Et ideo erraverunt, ut dicit Magister in Sententis, qui dixerunt Spiritum sanctum non in scipso, sed in donis suis dari vel mitti vel procedere.
Ad aliud dicendum, quod in creaturis in effectibus artis vel naturae, virtus artificiandi divisa est a virtute artis et opificiis : et propter hoc non oportet, quod artifex vel opifex procedat in opus. Sed in gratuitis ad hoc fit processio Spiritus, ut in eo in quo procedit, operetur operationem virtutis infinitæ. Et ideo necesse est procedere Spiritum in ipso, et cum ipso dono. Procedit enim, ut dicit Augustinus in libro XV de Trinitate, ad sanctificandam et reducendam creaturam rationalem 1. Quæ sanctificatio et reducrio fieri non potest, nisi per actum virtutis infinitæ : quia Deus et creatura rationalis non reducta distant in infinitum.
Ad 10 quod ulterius quaeritur, dicendum quod processio Spiritus sancti dupliciter dicitur, scilicet simplex manifestatio processionis æternæ per signum,et sic procedit Spiritus sanctus in donis gratuitis gratis datis. Et est etiam manifestatio processionis æternæ, simul et procedentis Spiritus per proprium ejus actum, quem non operatur nisi in illis in quibus habitat per inhabitantem gratiam. Et hoc modo non procedit nisi in donis gratum facientibus. Et per hoc patet solutio ad omnia quae quaesita sunt
de illo. Sub hac enim distinctione intelligitur dictum Apostoli, I ad Corinth. xn, 7 et 11, et dictum Jacobi, 1, 17, et dicta Gregorii et Dionysii.
Ad 10 quod ulterius quaeritur de miA d quæst. 2. nistris Ecclesiæ, dicendum quod cum processio temporalis sit manifestatio processionis æternæ, et ipsius procedentis æterna processione, non potest processio temporalis Spiritus sancti esse a ministris Ecclesiæ : quia si hoc esset, non manifestaret æternam processionem et procedentem, et sic caderet a nomine et ratione processionis. Unde ministri Ecclesiæ non dant, nec mittunt, nec procedit ab eis Spiritus sanctus : sed solus Deus dat et mittit eum, et a solo Deo procedit. Ministri tamen per modum supplicationis aliquid faciunt, in quo et propter quod infallibiliter procedens a Deo Spiritus sanctus datur et mittitur eis in quos procedit. Et hoc expresse accipitur ex verbis Augustini superius inductis.
Si objicitur, quod secundum jura qui occasionem damni dat, damnum dedisse videtur : et sic cum ministri Ecclesiæ faciant hoc quo datur Spiritus sanctus, videntur dare Spiritum sanctum. Dicendum, quod illud dictum juris non intelligitur, nisi ad reputationem judicis, quo punitur damni dans occasionem, non ideo quod dederit damnum, sed ut alii terreantur, ne damni dent occasionem. Et similiter est in divinis : quia per negligentiam et devotionem ministri punitur vel præmiatr minister judicis providentia.
<--- Page Split --->
Trinitate : « Mitti, est cognosci quod ab alio sit 2. » Sed non cognoscitur quod ab alio sit, nisi per notionem sive relationem ad originem pertinentem. Ergo missio et mitti talem dicunt relationem : verbum igitur est notionale.
In contrariumest, quod missio con n o - tat effectum in creatura. Omne autem connotans effectum, essentiale est : quia omnis effectus creatus communis est tribus personis : ergo videtur, quod missio essentiale nomen sit.
ULTERIUS quaeritur, Cui conveniat mittere 3 ?
Et videtur per verba Augustini posita in distinctione XV primi libri Sententiarum, quod Spiritui sancto.
Ibi enim sic dicitur, quod Spiritus sanctus et Deus est, et donum sive datum : et ideo dat et datur. Dat quidem in quantum Deus : datur in quantum donum. Ex quo objicit Magister, quod dari Spiritum sanctum a Patre et Filio, est ipsum temporaliter procedere ab utroque vel mitti. Si ergo datur a se, et procedit et mittitur a se. Et paulo post : « Cum donatio Spiritus sancti sit operatio Dei, et communis et indivisa sit trium personarum, sequitur quod donatur Spiritus sanctus non tantum a Patre et Filio, sed etiam a seipso. » Et ex hoc arguit iterum, Si autem seipsum dat, tunc a seipso procedit et mittitur. Et consentit in hoc, subdens quod utique verum est : nam processio temporalis Spiritus sancti vel missio, ipsius est donatio : et ipsa donatio est Dei operatio : procedit ergo Spiritus sanctus temporaliter a se, et mittitur a se.
In eadem etiam distinctione multis verbis Augustini et Ambrosii ostendit, quod mittere convenit Spiritui sancto respectu Filii : inducens hoc quod dicitur,
DEINDE quaeritur, Quid sic sit mittere et mitti ?
Et hoc quaerendum est propter intellectum verborum Sanctorum, quae ponit Magister in distinctionibus XV, XVI et XVII primi libri Sententiarum.
Quæremus autem circa hoc duo, scilicet de missione secundum se in communi, et de modis missionis.
De missione secundum se, quia difficile non est, simul tria quaeremus, scilicet quid sit, utrum scilicet essentiale, vel notionale, et cui conveniat mittere, et cui mitti ?
MEMBRI SECUNDI
ARTICULUS I.
Quid sit missio, et cui conveniat mittere, et cui mitti et dari, utrum scilicet Patri 1 ?
Dicit enim Gregorius, quod eo mittitur Filius, quo generatur. Ergo a simili eo mittitur Spiritus sanctus, quo procedit a Patre et Filio : et sic missio notionem dicit, et non essentiam.
Adhuc, Augustinus in libro XIV de
20
3 Cf. Opp. B. Alberti. Comment. in I Sentetiarum, Dist. XV, Art. 2. Tom. XXV hujusce novæ editionis.
<--- Page Split --->
Imuic, LXI, I : Spiritus Domini super mr, propter quod unxerit Dominus me : ut annuntiandum mansuetis misit me. Hiidem etiam dicit ex verbis Augustini, quod « Pater solus nusquam legitur missus, sed Filius et Spiritus sanctus. » Et ex verbis illis accipitur, quod cuirumque convenit dare, illi convenit et mittere : et cuicumque convenit dari, illi convenit et mitti, sive respectu sui, sive respectu alterius.
dicere, et maxime de personis divinis, præter ea quæ in sacris eloquiis nobis sunt manifestata. »
- Adhuc, Quidam objiciunt per rationes humanas, quod in missione auctoritas importatur mittentis ad missum. Nullius autem personæ auctoritas est aliqua ad seipsam vel ad aliam personam de qua ipsa est. Ergo nulla persona mittit se, nec mittitur a se, nec mittit eam de qua est.
INCONTRARIUMhujusestquodpriusinductumestdeGregorioetAugustino . SienimeomittiturFilius , quogenera - t u r : sedasenongeneratur : ergoasenonmittitur . EteademrationenonmittituraSpiritusanctoFilius : quianongeneraturabipso . Etsimittiestcugnosciquodabaliosit , nonpotestmittiFiliusnisiaPatre , etnonase , necaSpiritusancto : n e c . Spiritussan - ctuspotestmittiase , sedaPatreetFilio : quianonpotestcognosciquodFiliussitaSpiritusancto , nequeaseip - s o : neccognoscipotestquodSpiritussanctussitaseipso , sedaPatreetFilio .
- Adhuc dicunt, quod dare non est mittere : quia dare non ponit distinctionem ad dantem : potest enim aliquis seipsum dare. Et ideo concedunt, quod Spiritus sanctus dat se, et datur a se : sed nolunt concedere, quod mittit se, vel mittitur a se.
SEDCONTRAhocestquodineademdistinctioneexverbisAugustinidicitur , q u o d « donumsivedatumreferturaddantem , etsæperepetitur , quodeomittiturquodatur : » ettuncvidetur , quodnihisitquoddicunt .
SOLUTIO . ProculdubiosiverbaAu - Solutio . gustiniattendantur , tuncprocederetem - poraliter , etmitti , etdari , sicidemsunt , quodinecodemsuntetcircaidem , sedsecundumdiversasrationes . Cumenimdicitur , Patermittit , velFiliusmittit , velSpiritussanctusmittit , verbum , mittit , dicitactumegredientemapersonasicutasubstantia : etcumactusillefitoperatio ( utdicitAugustinus ) circacrea - turam , ettalisoperatiosempersitcom - munistribus , oportetquodillaoperatioadpersonasreferaturgratiaessentiæquæcommunisest .
ULTERIUSquæritur , UtrumPatricon - venitmittietdari 1 ?
Et videtur, quod sic.
AttributumenimPatrispotentiaest , quæoperationeTrinitatissæpefitunsanctis . CumergoperattributumFiliiFiliusdicaturmittiinmentem , etperattributumSpiritussanctioperatuminmentibusSpiritussanctusmittidicatur , consequensestutperattributumPatrisatotaTrinitateoperatuminmentibussanctorum , etiamPatermissusdicatur .
- Quod dicit Augustinus in libro II de Trinitate, quod « solus Pater nusquam legitur missus 2. » Et sicut dicit Dionysius, « non est nobis audendum aliquid
Similiter cum operatum a Trinitate, appropriabile sit uni personæ, et omnis operatio secundum rationem appropriati debeat fieri, et secundum relationem ad proprium, oportet quod in operato illo sit ratio et signum alicujus unius personæ.
<--- Page Split --->
Adhuc etiam, cum in omni operante et operato intelligitur habitudo operantis ad operatum, oportet quod in habitudine illa, habitudo personalis proprietatis et notio significetur sicut in signo : et sic oportet, quod verbum missionis et dationis secundum Augustinum tria importet, scilicet quod commune est, et quod personae est, et quod habitudinis significativum est. Sed in hoc differentia est, quod donatio sive dato non refertur nisi ad datum, et non refertur ad dantem, nisi habitudine rationis, secundum quod dicit Augustinus, quod « dat in quantum Deus, et datur in quantum donum. » Et ideo dato est essentialis primo, et proprie : et si aliquid rationis importet, hoc est ex consequentia.
Propter quod etiam expresse dicunt Sancti, quod Pater dat se, Filius dat se, Spiritus sanctus dat se. In cujus doni ratione est, quod nihil attribuitur Patri, vel Filio, vel Spiritui sancto per aliquam convenientiam appropriati ad proprium. Sicut potentia attribuitur Patri : eo quod potentia proprie principii est. Pater autem solus ita principium est, quod non de principio est. De principiis autem dicit Aristoteles in IV primae philosophiae, et in pluribus aliis locis, quod minima sunt quantitate, et maxima potestate. Et Filio appropriatur sapientia : quia verbum est, et verbum est sapientiae manifestativum. Et Spiritui sancto appropriatur bonitas : quia amor est. Dictum enim est in praehabitis, quod amor est actus boni ut moventis, et est actus amantis ut moti. Et hoc modo operatum a tota Trinitate, acceptum ut appropriabile signum, dicit personae proprium : et ideo per se et primo essentiale est, ex consequentia autem personale. In mittere autem et mitti e converso est. Missio enim activa vel passiva in ipsa substantiali ratione sua auctoritatem et distinctionem dicit mittentis ad missum, et dicit processionem missi a mittente : unde primo et per se notionale est. Sed quia missio fit ad aliquid facieudum in creatura, quo
sanctificetur et reducatur, et haec operatio communis est tribus, ideo ex consuquenti, scilicet quod missio comparatur ad eum ad quem mittitur, dicit id quod est essentiale.
Unde omnes locutiones quae dicunt, quod eo datur quo mittitur, intelliguntur de eodem quoad rem, non quoad rationem significatam per nomen : et tunc eo et quo non ponuntur in vice adverborum, sed vice pronominum vel nominum. Si autem in vice adverbiorum ponerentur, locutiones essent falsae.
Et per hoc patet solutio ad primo quaesitum, et ad omnia quae ad hoc inducta sunt.
Ad m quod ulterius quaeritur, dicenA4* dum quod si mittere secundum propriissimam significationem sui accipiatur, non eidem convenit mittere et dare, nec secundum idem : quia mittere auctoritatem dicit mittentis respectu missi, et processum missi a mittente : quod non dicit dare. Sed si secundum communem accipiatur significationem, secundum quod missio et datio in eadem sunt operatione doni convenientia, quae fit in mentibus fidelium sanctificandorum vel reducendorum, tunc circa idem semper sunt missio et datio, et tunc non importatur distinctio mittentis ad missum. Et sic potest concedi, quod Spiritus sanctus mittit se, et Filius mittit se. Et hoc est quod dixerunt antiqui, quod mittere et mitti, aliquando sumuntur proprie et stricte secundum propriam ipsius significationem : aliquando communiter et large : et tunc est idem quod dare. Et hoc dicit Magister in Sententiis, et videtur intellectus esse verborum Augustini.
Ad dicta Augustini et Gregorii quae in contrarium inducuntur, dicendum quod Gregorius loquitur non secundum actum, sed secundum aptitudinem. Unde sensus est verborum Gregorii, quod in eo quo generatur a Patre, missibilis
<--- Page Split --->
esse cognoscitur : quia missio secundum strictam significationom ut signum et nota ostendit aeternam generationem, qua ab alio est, non quidem in specie secundum quod generatio est, sed in genere, secundum quod ad genitum esse, consequitur ab alio esse. Et sic etiam mittere et mitti dicitur de Spiritu sancto. Et si separaretur id quod proprie missionis est, ab eo quod communiter est missionis et dationis : tunc quando dicitur, Spiritus sanctus mittit se, vel Filius mittit se, resolvenda est locutio in hanc, Spiritus sanctus ostensus ut existens ab alio, dat se. Et eodem modo intelligenda est ista, Filius mittit se.
Ad m quod quaeritur ulterius, Utrum mittere vel mitti Patri conveniat ?
Dicendum, quod secundum strictam significationem ejus quod est mittere vel mitti, mittere maxime convenit Patri, sed mitti nullo modo. Pater enim est, qui non ab alio a quo alius : et ideo si demonstretur esse ab alio, false demonstratur. Propter quod mitti non convenit ei : quia mitti est cognosci per effectum, quod ab alio sit : quod nullo modo convenit Patri.
Ad objectum dicendum, quod potentia ab bonum a Deo multis sanctis datur, etiam ad divina opera, sicut ad miracula, et hujusmodi. Sed potentia non est donum quo demonstretur aliquis ab aliquo esse, sed potius 'per quod demonstretur, quod alius sit ab ipso : potentia enim secundum quod potentia, est a qua aliud, non quod sit ab alio.
Et per hoc patet, quare solus Pater legitur non esse missus.
Ad id quod objicitur ratione quorumdam, dicendum, quod in veritate mitti secundum principalem significationem non est dari, sicut dicunt, sed ex additione se habet ad illud. Dari enim est
per effectum in creatura factum, divinam personam accipere, et ex.largitate divina habere ad actum virtutis infinita, qui a virtute doni creati et accepti sine virtute divina elici non posset, sicut dictum est. Unde inter dantem et donum non est nisi relatio rationis, et non distinctionis secundum originem, scilicet quod dat in quantum est Deus, et datur in quantum donum, ut dicit Augustinus. Et in hoc differunt secundum rationem, ut dicit Augustinus : quia apud se semper Deus est secundum actum : donum autem secundum actum non semper est, sed quando datur. Mitti autem addit ad hoc, quod in dono dato et in modo donandi demonstretur, quod dans ab alio sit, quod Patri convenire non potest. Et ideo quod saepe repetitur, quod eo mittitur quo datur, jam solutum est, quod eo secundum rem, sed non secundum modum significandi. Si enim in dono non daretur persona divina ut operans, caderet a fine datio et missio : finis enim dationis et missionis est sanctificatio et reductio creaturae rationalis, quam solum donum facere non potest, nisi dispositive : sed oportet, quod persona divinà in dono operetur. Unde, Joan. xiv, 23, dicitur : Ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus.
Et per hoc patet solutio ad totum.
MEMBRI SECUNDI
ARTICULUS II.
De modo missionis Filii et Spiritus sancti 1.
Secundo, Quæritur de modo missionis passivæ Filii et Spiritus sancti.
1 Cf. Opp. B. Alberti. Comment. in I Sententiarum, Dist. XIV, Art. 9, et Dist. XVI, Art. 5
et 7. Tom. XXV hujusce novæ editionis nostræ.
<--- Page Split --->
Dicit enim Magister ex verbis Augustini in libro primo Sententiarum, distinct. XIV, quod « gemina est processio Spiritus sancti, sicut et gemina processio vel missio Filii, scilicet visibilis, et invisibilis. » Visibilis, sicut quando linguis igneis apparuit super Apostolos 1, et quando visibiliter descendit in columba 2. Invisibilis autem, sicut quando per donum charitatis procedit in mentem.
Dicit etiam Magister, quod iste processiones sunt præter æternam processionem, qua ab æterno ineffabiliter procedit a Patre et Filio.
Et quæritur, Penes quid iste processiones distinguantur? Non enim variat vel numerat processionem, si in se est processio et in alio significatur : unum enim et idem est, quod in se est, et quod in alio significatur.
sanctificationem et reductionem operari non potest. Unde, Joan. xx, 22, ut abundantiam Spiritus notaret ab ipso in alios procedere, insufflavit et dixit eis : Accipite Spiritum sanctum.
SOLUTIO. Dicendum, quod una et cadem est processio æterna et temporalis geminata per modum. Æterna enim significatur in temporali. Sed æterna est emanatio Spiritus sancti de Patre et Filio ut sit divina persona, et non est ad aliquid extrinsecum divinitati. Temporalis autem est ejusdem emanationis significatio, et est ad extrinsecum divinitati : quia est ad rationalem creaturam sanctificandam et reducendam et instituendam per effectum et modum effectus de æterna processione Spiritus sancti a Patre et Filio.
Et per hoc patet solutio ad primum, quomodo scilicet temporalis processio sit præter æternam, et quomodo ponat in numerum cum æterna.
ULTERIUS quæritur, In quo conveniant processio visibilis, et processio invisibilis ?
Nullam enim sanctificationem vel reductionem Spiritus sanctus operatus est, vel in igne, vel in columba : quia ignis et columba non sunt creaturae rationales.
Si quis dicat, quod in columbam et in ignem non est missus Spiritus sanctus, sed in columba et igne in hominem. Tunc cum hæc processio sit invisibilis, non est gemina processio, sed una, ut videtur : donum enim quod operatur in homine et in quo mitti significatur, invisibile est.
Adhuc, In missione alius est mittens, et alius missus, et alius ad quem mittitur : et si hoc ita est, tunc non debuit mitti visibiliter ad Christum : quia Filius est mittens Spiritum sanctum,qui ab ipso est, et non est ad quem mittatur. Ille enim ad quem mittitur, est indigens Spiritu : quia sine Spiritu
Ad id quod quæritur de gemina processione temporali, dicendum quod in fine una sunt : utraque enim est ad instruendam, sanctificandam, et reducendam creaturam rationalem, sed geminantur in hoc per quod instruunt. Invisibilis enim instruit per invisibilis doni experimentum et receptum, et instructio ejus est ad intellectum. Visibilis autem instruit per speciem corporalem ad sensum ordinatum ad intellectum : sicut sensibilis visio sive corporalis, ut dicit Augustinus in libro XII Confessionum, ordinatur ad imaginariam, et imaginaria ad intellectualem.
Ad aliud dicendum, quod visibilis processio non fuit ad Christum, ut eum instrueret, vel sanctificaret, vel reduceret, sed ut significaret aliis in ipso et ab ipso esse abundantiam Spiritus, cujus operatione sacramentali alii instrue-
<--- Page Split --->
rentur, sanctificarentur, et reducerentur : propter quod etiam visibili signo facta est : quia dicit Dionysius in Celesti hierarchia, quod « impossibile est nobis superlucree divinum radium nisi sacris velaminibus circumvelatum 1. » Unde, I ad Corinth. xv, 46 : Non prius quod spirilate est : sed quod animale, deinde quod spirilate. Necesse enim est animalitatem nostram ex sensibilibus instrui, ut ex similitudine eorum proportionabiliter accipiat spiritualia.
MEMBRUM III.
Quid sit dare et dari Spiritum sanctum? et, Quomodo dare et dari se habeant ad mittere et'mitti et procedere1?
DEINDE quaeritur, Quid sit dare et dari Spiritum sanctum? quod jam quidem per ea quae dicta sunt facile manifestum est.
Sed hoc solum quaerendum est, quomodo dare et dari se habeant ad mittere et mitti et procedere?
Conceditur enim, quod essentia divina dat se, et quod tota Trinitas dat se : non tamen conceditur, quod essentia divina procedit a se, vel mittitur : nec conceditur, quod Trinitas mittit se, vel procedit a se.
SOLUTIO. Ad hoc dicendum est, quod sicut praehabitum est, dantis ad datum non est relatio originis, quae aliquam ponat distinctionem inter dantem et datum, sed tantum secundum Augustinum, relatio habitudinis secundum rationem, quae fundatur in hoc, quod per effectum
in creatura rationali causatum, aliter se habet nunc creatura rationalis ad Deum quam prius quando illum effectum non habuit in se causatum : et ideo aliter est in ea Deus nunc, quam prius. Et illa alteritas non ponitur in Deo, sed in creatura. Deus enim in quantum est de se, uno modo se habet ad omnia : quamvis non omnia uno modo se habeant ad ipsum. Et ideo dare in Deo non ponit nisi largitatem, quae est communis tribus : et ideo essentiale verbum est. Mitti autem et mittere principaliter dicit notionem, et consequenter essentiam, propter effectum connotatum. Procedere autem e converso primo significat essentiam, secundario notionem, propter effectum qui designat aeternam processionem.
Si objicitur, quod Spiritus sanctus procedit ab aeterno. Procedit enim ut amor, et amor est donum in quo omnia alia dona donantur, ut dicit Augustinus, et ita procedere ut donum non debet esse processio temporalis.
Ad hoc dixerunt antiqui, quod donum dupliciter dicitur, scilicet ab aptitudine donandi, et ab actu. Si ab aptitudine dicatur : tunc dicunt, quod ab aeterno processit ut donum : processit enim ut donabilis ab aeterno. Si ab actu dicatur : tunc dicunt, quod non refertur nisi ad processionem temporalem : quia licet ab aeterno processit ut donabilis, donatus tamen non est nisi ex tempore. Et hoc quamvis satis bene dictum sit, tamen si quis inspiciat naturam vocabuli, tunc donum ab actu donandi dicitur. Unde per nomen verbale quod actum significat, definitur ab Aristotele in IV Topicorum, dicente, quod « donum est datio irreddibilis 2. » Ad Ephes. iv, 8 : Dedit dona hominibus. Et ideo Sancti donum referunt ad processionem temporalem.
<--- Page Split --->