QUESTIO XXIII.

De aeternitate, aeviternitate, et tempore, et comparatione horum ad invicem.

Deinde quaeritur de aeternitate.

Et quaeruntur quatuor.

Primum est, De aeternitate.

Secundum est, De aeviternitate sive de aevo.

Tertium, De tempore secundum quod spectat ad considerationem theologiae.

Quartum, De comparatione horum trium ad invicem.

Primo quaeritur, Quid sit aeternitas ?

Et quaeruntur duo, scilicet de aeternitate, quid sit nomine et definitione ?

ARTICULI PRIMI

PARTICULA I.

Quid sit aeternitas nomine i ?

Secundo, Quid sit aeternum, et qualiter comparetur ad aeternitatem ?

Primo ergo quaeritur, Quid sit aeternitas ?

Et sumatur definitio data a Boetio in libro de Consolatione philosophiae : « Aeternitas est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio. »

MEMBRUM I.

De aeternitate.

Objicitur autem contra singulas illius difinitionis partes.

Videtur enim, quod non omne aeternum interminabile sit, nec e converso omne interminabile aeternum.

MEMBRI PRIMI

ARTICULUS I.

Quid sit aeternitas ?

<--- Page Split --->

Iectum est in antecedente, sive in quibus ab antecedentibus sumitur consequentia. Et in omnibus in quibus a repugnanti. bus sumitur consequentia oppositi antecedentis ad oppositum consequentis : sicut enim sequitur, homo est, ergo animal est : sic sequitur, non animal est, ergo non homo est. Constat autem, quod ista habent terminos principii et finis. Non ergo æternum est interminabile, ut videtur : nec e converso interminabile videtur esse æternum. Boetius enim dicit, ibidem, exponens eamdem definitionem, quod « si mundus poneretur non habere principium nec finem, sicut nonnulli Philosophorum posuerunt, adhuc non sequeretur, quod esset æternus, sed temporalis : per hoc enim non auferretur motus a mundo. Motus autem semper in tempore est. » Videtur ergo quod interminabile non sit essentiale æternitati : non ergo debet poni in definitione : nihil enim debet poni in definitione, nisi quod essentiale est definito.

ante æternitatem, est causa prima : quoniam est causa ei. » Quod autem causam habet, principium esse habet : et quod habet principium esse, non est interminabile ex parte principii. Æternitas ergo non est interminabilis ex parte principii. Male ergo diffinitur per interminabile.

Adhuc, Objicitur de hoc quod dicit, Vitæ.

SIMILITER objicitur de hoc quod dicit, Tota.

Totum enim est, quod habet partes : habitum autem est in prædictis, quod æternitas simplex mensura simplicis est : ergo videtur, quod tota non est.

Si forte quis dicat, quod totum dicitur ibi perfectum cui nihil deest, secundum quod dicit Aristoteles in II Physicorum : « Totum et perfectum idem dico. » Hoc videtur non esse de intentione Boetii : quia in definitione ponitur et totum et perfectum. Unde oportet, quod ad aliud referatur totum, et ad aliud perfectum.

Objicitur etiam contra hoc quod dicit, Simul.

Simul enim non convenit nisi his quæ plura sunt, relata per associationem ad unum tempus, vel ad unum locum. In æternitate autem nulla plura sunt, nec aliqua relata ad aliud mensurans per modum loci vel durationis : quia sic primæ mensuræ esset mensura, et hoc abiret in infinitum.

<--- Page Split --->

ULTERIUS obiicitur de hoc quod dicit, Perfecta.

Perfectum enim non est, quod non est factum : perfectum enim est, quod attingit ultimum terminum facti, et includit ipsum, in quo quiescit actio facientis. Alternitas autem facta non est. Ergo non est perfecta.

SIMILITER de hoc quod dicitur, Possessio, obiicitur.

Sicut enim dicit Hermes Trismegistus in libro de Causis,« Possessio est prioris in posterius sesso. » In aeternitate autem non est prius et posterius. Ergo nec possesso.

Si dicatur, quod possessio metaphorice sumitur ex eo quod habetur ad nutum. Hoc videtur inconveniens : metaphoricis enim non est definendum, sed propriis essentialibus, ut dicit Philosophus in VI Topicorum.

SOLUTIO. Dicendum, quod sex quae ponuntur in definitione aeternitatis, ponuntur ad hoc, quod separent eam ab omni eo quod non est vere aeternum.

Et primum secundum intellectum est possessio, non secundum interpretationem possessionis quam ponit Hermes, sed secundum hoc quod dicitur possessum, quod a se et intus est habitum. Nihil autem creatum habet a se esse, nec intus habet esse secundum dependentiam ad aliud, nec ad nutum habet sive ad libitum proprium, sed exspectat et accipit ab alio, quod est prima causa et fons esse. Et ideo nihil creatum habet esse possessum, sed mendicatum et mutuatum.

Secundum autem quod est interminabile esse, quod est differentia esse possessi prima quae separat ipsum ab esse creati, quod esse secundum quod est, et extra se terminos habet, scilicet prioris a quo est, et finis in quem deficit secundum se : et si stat et permanet, hoc est per accidens et per aliud, ut dicit Gregorius, quod « omnia in nihilum tenderent,

si ea manus Omnipotentis non contineret. » Et idem probant Philosophi. Esse enim est fieri et continua influentia primi principii esse. Unde quod non finitur, ex causa efficiente est agente continue, et non ex ipso. Unde omne esse creatum terminabile est, et ex parte principii et ex parte finis. Esse autem possessum non ab alio mutuatum, oportet quod interminabile sit, et ex parte principii, quia seipso est : et ex parte finis, quia sibi causa est : et ideo deficere non potest. Defectus enim causa, ut dicit Aristoteles, est distare a principio : nihil autem potest distare a seipso. Et ita cum principium sui sit, numquam deficere potest : nec cogitari potest delicere, sicut nec cogitari potest incipere : eo quod sui causa est : et quod incipit esse, ab alio incipit esse. Ad hoc ergo significandum dicit : Interminabilis vite, et non interminate vitae : quia etsi secundum actum vita creata alicujus interminata ponatur, nihilominus tamen sequitur, quod interminabilis non est.

Vitæ autem dicit secundum illam vitæ definitionem qua diffinitur in commento Aristotelis libri Causarum, quod « vita est actus ab ente quieto. » Omnino enim quietum non est, nisi causa prima : et illa est vita in seipsa : et actus ejus in omne quod est secundum influentiam esse, vigor esse est in omnibus quæ sunt. Et sic vigere in esse, dicitur vita sive vivere. Et sic dicitur, Joan. 1, 3 et 4, secundum expositionem Chrysostomi et Ambrosii : Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil. Quod factum est, in ipso vita erat. Et hoc modo dicit Aristoteles in VI Physicorum, quod « actus quem ingerit primus motor in primum mobile, et per motum primi mobilis in omnia quæ substantia sunt primo mobili, est tamquam vita quædam existentibus omnibus. » Et quia vita talem vigorem plus nominat secundum nomen suum, quam nominat secundum esse ipsum, propter hoc dicit, Interminabilis vitæ.

<--- Page Split --->

Tota autem dicit, secundum illam significationem totius, quod totum et perfectum idem est. Perfectum enim ex parte agentis est : propter quod motus in movente actus perfectus est. In recipiente autem sive in eo quod movetur vel agitur, est, actus imperfectus. Et ut significetur, quod vita in primo sicut in agente est, in quo simpliciter tota est secundum omnem vitæ totalitatem, dicitur tota. Quod enim recipit vitam secundum continuam influentiam vitæ, totam vitam non recipit, sed (ut ita dirum) quamdam vitæ partem. Sicut et motus secundum totum et perfectum esse motus in movente est, in mobili autem secundum partem.

Simul vero dicit : quia non est distinguere vitam vel motum secundum quod in movente est, secundum distensionem et distantiam primi, medii, et ultimi : sed in eo quod recipit vitam, prinum, medium, et ultimum vitæ distenduntur a seipsis, et ad unum colligi non possunt. Unde Boetius seipsum exponens dicit in libro de Consolatione philosophiae : « Nihil est in tempore constitutum, quod totum vitæ suæ spatium possit complecti : sed crastinum quidem nondum apprehendit, hesternum vero jam perdidit. » Quod ergo interminabilis vitæ plenitudinem totam pariter comprehendit et possidet, cui nec futuri aliquid absit, nec præteriti fluxerit, id æternum jure perhibetur. Dicit ergo simul, ut talem fluxum vitæ separet ab æterno. Æternitas enim ab eo diffinitur secundum esse in æterno. Unde cum dicitur, quod « æternitas est interminabilis vitæ tota simul et perfecta possessio : » sensus est, quod æternitas possidet vitam quæ est interminabilis tota simul et perfecta. Sicut et movens, et maxime primum, possidet motum interminabilem prout in ipso est, totum simul et perfectum.

Dicitur autem, Perfecta, ad excludendum recipiens vitam. Quod enim recipit vitam ab alio, vel esse, recipit eam se-

cundum potentiam privationi permixtam. Et ideo vita ejus et esse sunt imperfecta, quia imperfecti actus. Æternum autem nihil recipit : quia totum actus est, et secundum rationem perfecti vitam et esse habet, quæ aliis influit. Et hic est verus intellectus definitionis inductæ. Propter quod etiam dicit Philosophus in VII Ethicorum, quod « id quod una et simplici operatione gaudet, quæ vita est et esse, una et simplici gaudet felicitate quæ nihil habet contrarium. »

Et ex his habitis facile est respondere ad argumenta.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod æternum est necessarium, secundum quod necessarium dicitur ens necesse, nihil sui habens in potentia : et sic ens necesse et æternum convertuntur. Necessarium autem quod per positionem, vel dependentiam ad aliud, vel per cohærentiam terminorum, vel ex necessitate consequentiae necessarium est, quemdam modum entis habet quod secundum se necesse est. Et sicut participat modum entis necesse, sic denominatur ab ipso, et dicitur necessarium, et per consequens participat modum æterni, et denominatur ab ipso æternum. Et ut hoc intelligatur, ponantur exempla singulorum. Necessarium positione est, ut ponis, quod si video te ambulare, tu de necessitate ambulas : quia tali positione facta manente, necessarium est te ambulare : et sic dicitur æternum, quia incommutabile a positione : simpliciter tamen necessarium non est, nec æternum. Necessarium autem ex cohærentia terminorum, simpliciter necessarium non est, nisi in habitudine terminorum : et hoc modo incommutabile est et æternum : neutrius tamen termini significatum incommutabile vel æternum est. Idem est de habitudine consequentiarum Et non sequitur, quod in habitudine aliqua necessarium est, quod simpliciter est necessarium : fluxus enim rivi si continuatur ad fontem, necessarius est, simpliciter tamen necessarius non est. Similiter illuminatio domus

<--- Page Split --->

si aperta fenestra directe objiciatur soli, necessaria est : simpliciter tamen contingens est, et non necessaria. Similiter est de esse perpetuorum, quod ex una parte, et eadem et simili habitudine ad primam causam, esse necessarium et interminabile est : tamen simpliciter et secundum se nec necessarium nec interminabile est, nec incommutabile nec æternum.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod impossibile est, quod id quod esse habet ab alio, sit æternum. Et quamvis secundum intellectum aliquid durationis suæ non habeat principium extra, sicut dicit Augustinus, quod vestigium esset æternum, si pes in pulvere esset æternus : et illuminatio esset æterna, si sol esset æternus : et hoc est quod extra nihil habet, in quo sicut in mensura incipiat ejus duratio, tamen infra se habet suæ durationis principium. Per hoc enim quod incipit esse et initium habet esse, ab ipso eodem initiatur duratio esse, secundum quod duratio forma et dispositio est durantis. Et sic non potest intelligi, quod illud quod habet principium in esse, durationis suæ etiam non habeat principium : propter quod non potest intelligi interminabile. Quod autem simpliciter interminabile est, nec habet terminari motus, vel quo extra incipiat, vel in quo deficiat. Propter quod mundus hac ratione non potest esse æternus duratione : insuper quia cum motu est, temporalis est. Sicut enim dicit Priscianus, « tempus est mensura motus mutabilium rerum. » Unde necesse est et mundum non esse æternum, et esse temporalem, secundum quod temporale est quod toto tempore, vel parte quadam temporis mensuratur.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod in libro de Causis Philosophus accipit æternitatem extenso nomine pro ævternitate, et pro duratione quæ est extra durans, et quasi extrinsecus adjacens duranti. Et verum est, quod hæc principium habet a causa prima, sicut omnia alia creata, et non est interminabilis. Definitio autem prædica

data est de æternitate quæ est in æterno, et idem æterno, hoc est, quod potissime æternum est et simpliciter : et ideo sicut esse illius interminabile est, ita et æternitas. Et si quis objicit, quia interminabile dicit privationem : definientia autem dicunt quid vel quale definitum est essentialiter : et sic interminabile non potest esse definiens. Dicendum, quod nihil valet. Primorum enim non potest vera esse definitio : quia prima priora a quibus definiantur non habent : sed quodammodo definiuntur per orationem, quæ majoris est declarationis quam nomen, ut dicit Aristoteles. Et in tali definitione bene ponuntur privativa. Privativa enim per hoc quod excludunt opposita, aliquo modo determinant nomen, sicut in primo Euclidis dicitur, « punctum est cujus pars non est. »

Per hoc etiam patet solutio ad sequens. Æquivocatio enim in argumento est, secundum quod analogum æquivocæ dicitur.

Ad aliud dicendum, quod vita ibi elargata significatione sumitur pro actu esse habente quiete, sicut dictum est in explanatione definitionis. Et dicitur vita : quia talis actus secundum principium vita est, et non secundum principium esse in agente. Omne enim quod seipso principium motus est, vivit, et vita est actus ejus, ut probat Aristoteles in VIII Physicorum. In aliis autem principium motus et esse, est a generante et non in seipsis.

Ad aliud dicendum, quod hoc verum est de his in quibus esse separatur a vita : in illis enim vita ex additione se habet ad esse. Unde in talibus dicit Philosophus, quod esse ex creatione est vita per informationem : in talibus enim vita est esse conformatum et distinctum. Hoc autem non competit prima causæ, in qua esse et vivere idem est, non differens nisi per modum significandi, qui modus est quo vita dicitur ut actus ab ente inquieto, cujus principium in seipso est et a

<--- Page Split --->

wcispo : esse autem non dicitur nisi secundum quod simpliciter est.

Ad aliud dicendum, quod totum dicitur hic, quod totum in uno simplici amploctitur, ita quod de toto nihil deest. Et hoc modo diximus motum esse in movente : quia nihil deest ei de motu. Et ex hoc totum idem est quod non secundum partem participare sive habere, secundum quod abnegatio unius oppositorum affirmationem subinfert alterius. Sic enim habere aliquid et non secundum partem, infert illud secundum totum hahere : et secundum partem habere, infert secundum totum non habere. Et iste est intellectus Boetii. Dicit enim ibidem, quod « quia accipientia esse et vitam, totam suam vitam simul amplecti non possunt, secundum partes primas medias et ultimas accipiunt, quam totam simul capere non queunt. » Et sic non superfluit quod postea ponitur perfecta.

Ad aliud dicendum, quod simul dicit associationem totius vitae in uno complexu primi simplicis, quod est primum principium et causa vitae et esse : quod in se complectitur omne principium, medium, et finem esse et vitae omnium quae sunt et vivunt : sicut motus principium, medium, et finis, in uno complexu sunt in primo movente. Quod quia facta et accipientia esse et vitam, facere non possunt, deficiunt in successionem, ut medium post primum, et ultimum post medium accipiant, quae simul accipere non valent. Unde plura quae in uno complectuntur, non sunt ut plura in interno, sed ut unum : ut plura autem sunt in creatis et secundis, quae a simplicitate primi deficiunt in successionem. Unde sensus est, quod simul in uno complectitur, quod alia per partes et successionem accipiunt. Et ideo dicit Philosophus, quod una et simplici gaudet operatione.

citur, quia perfecti, secundum quod dicit Philosophus, quod « perfectum est cui nihil deest ad esse et vitam. » Et hoc necesse est simplex esse, et non factum. Omne enim cui est aliud esse et quod est, deest aliquid ad vitam et esse, quod non habet in seipso : ex dependentia enim ad aliud accipit vitam ad esse. Et non accipitur perfectum secundum rationem nominis, sed ex ratione ejus quod sequitur ad perfectum. Quando enim perfectum attingit ultimum suae perfectionis : tunc sequitur, quod nihil deest ei de constituentibus ipsum, sed omnia habet intra seipsum. Et per hanc similitudinem translationis, nomen perfecti transfertur in omne id cui nihil deest, quamvis non perfectum, nec compositum sit, sed simplex et æternum.

Ad aliud dicendum, quod possessio sumitur, secundum quod dictum est in explanatione definitionis, pro eo scilicet quod in se et intus et ad nutum habetur : in illo enim immobiliter et quiete sedet ille qui hoc possidet, ut dicit Hermes Trismegistus.

Et quod objicitur, quod metaphorici non est definiendum. Dicendum, quod hoc verum est de veris definitionibus : sed de orationibus quae sunt majoris declarationis quam nomen, non est verum : illae enim non indicant esse rei, sed quocumque modo ad intellectum audientis declarant nomen definiti.

ARTICULI PRIMI

PARTICULA II.

De definitione æternitatis secundum Richardum.

Ad aliud dicendum, quod perfecta di-

<--- Page Split --->

prout est in æterno, ideo juxta hanc de alia definitione hic quæritur, quam dat Richardus in libro de Æternitate, sic dicens : « Quid est æternitas, nisi diuturnitas sine initio et sine fine, carens omni mutabilitate ? » Quod consonat ei quod dicit Gilbertus Porretanus, qui dicit, quod « æternitatis nomine intelligitur una singularis et individua, simplex et solitaria mora, in qua neque collatio neque collectio est. » Quod explanans dicit : « Hoc nomen quod est perpetuitas sive ævitemitas, sine collatione collectio est : hoc vero nomine quod est sempiernitas, cum collatione collectio intelligitur : nomine autem æternitatis neutrum, hoc est, neque collatio, neque collectio. »

Quæritur ergo, Si æternitas secundum essentiam est diuturnitas ?

æternis. Ergo in æternitate sunt dies, anni, et tempora, quæ nec sine collectione nec sine collatione esse possunt : ergo in æternitate est et partium collatio et collectio.

SOLUTIO. Ad omnia hæc solvere non est difficile, si ad memoriam revocentur quæ dicta sunt de nunc æternitatis, et de æternitatis definitione. Æternitas enim re et rei quidditate nihil aliud est, nisi diuturnitas vel mora una et singularis et simplex, hoc est, unius et indivisibilis et singularis secundum substantiam, esse, virtutem, et operationem : et simplicis, hoc est, sine omnibus partibus componentibus, et sine motus dividentis ipsum variatione. Motus enim dividit id quod movetur, in partim esse a quo, et in partim esse ad quem. Et tale unum singulare et simplex et indivisibile et indeficiens non potest esse nisi mora vel diuturnitas unica, singularis, simplex, et invariabilis, sive incommutabilis. Una : quia pluralitatem partium non habet. Singularis : quia non conjuncta sive copulata alicui pluralitati substantiae, esse, virtutis, et operationis, secundum quod operatio in operante est et non in operatis. Simplex : quia secundum se penitus indivisibilis. Sine variatione : quia nihil penitus extra se habet, quod per motum accipiat, et intrinsecorum sibi nihil per motum perdere potest : et ideo nec præteritum, nec futurum habere potest, sed præsens stans et non se movens indeficienter. Et hoc sonat nomen æternitatis, quod componitur ab ex vel extra, et terminus : quia extra terminationem est positum, quia scilicet terminatur intra se pars ad partem, sicut præteritum ter-

<--- Page Split --->

minatur ad præsens, et futurum incipit a præsenti, et communis terminus est præsens ad quem copulantur præteritum et futurum, et extra terminum ad quem totum vel ante vel post copulatur. Tale quid igitur est æternitas secundum rem et secundum modum.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod diuturnitas et mora dicitur æternitas, non per extensionem ejus quod est substantia et quid æternitatis, sed per extensionem animæ extendentis ipsam per indeficientiam excellenter super omnem durationem quæ sub ipsa est. Et ideo non dividitur secundum substantiam et partes quæ in ipsa æternitate sunt, sed secundum substantiam et partes quæ sunt in duratione durantium sub ipsa. Et hæc divisio virtutis, non quantitatis est, qua dividitur in ea secundum ea quæ virtualiter continet : sicut dicit Augustinus in libro de Quantitate animæ, quod virtus Herculis dividitur, quia potest in unum, duos, tres, et excellit. Et virtus animæ est, quia potest in visum, auditum, gressum, et excellit. Et virtus æternitatis est, quia per indeficiendam continentiae potest in perpetuum, et excellit secundum principium : et potest in omne tempus et temporis partes, et excellit secundum principium et finem.

sub se excellenter et eminenter : in omnibus enim his numquam deficit. Et hoc notat in modo loquendi. Non enim dicit, Anni non deficiunt, sed anni tui : qui non tui sunt per mobilitatem, sed per continentiam. Nec dicit, A diebus, sed a diebus æternitatis, hoc est, qui continentur ab æternitate. Et hoc notat Anselmus dicens, quod « sicut unum nunc temporis simplex est, et simpliciter continet omnem locum et omnia quæ in loco sunt, nulli eorum deficiens : ita unum nunc æternitatis continet omne tempus, et omia quæ in tempore sunt, nulli eorum deficiens. »

Ad aliud dicendum, quod tempora æterna dicuntur propter eamdem rationem. Dicunt tamen quidam, quod tempora æterna sunt in mente divina ab æterno disposita. Et per hoc denominativum, æternum, tempus extrahitur extra suam rationem, et pro ævternitate accipitur, sicut cum dicitur, causatum in causa est causa.

Ad aliud dicendum, quod non sunt plures æternitates quæ simpliciter æternitates sunt : sed sunt plura æternitatem participantia secundum illam proprietætem æternitatis quæ carentia est finis : et secundum pluralitatem talium plures dicuntur æternitates.

Per hoc etiam patet solutio ad sequens de Richardo.

Ad aliud dicendum, quod sicut Damascenus dicit, quod unum sæculum Dei, quod est æternitas, continet multa sæcula quæ sunt spatia durationis singulorum, et ideo dicitur sæculum sæculorum : ita una æternitas et simplex, quæ simpliciter est æternitas, continet multas æternitates, quæ per participationem dicuntur, quæ nihil aliud sunt quam duratio singulorum finem non habens. Et hoc notat quando dicit in perpetuas æternitates.

Ad aliud dicendum, quod anni indeficientes, et dies æternitatis, et hujusmodi omnia, non dicuntur propter divisionem æternitatis in se, sed propter divisionem perpetuitatis et temporis, quæ continet

Ad ultimum dicendum, quod in æternitate nulla est variatio, nec mutabilitas. Et quod verba cujuslibet temporis dicuntur de æterno, ut dicit Magister in libro I Sententiarum, distinctione octava, ex verbis Augustini de Civitate Dei, est propter variationem temporalium, quæ continet, nulli eorum deficiens. Et ideo sic exponit ea : « Fuit quod numquam defuit, erit quod numquam deerit, est qui semper est. » Secundum hoc nihil collectionis partium, vel collationis prioris et posterioris, vel mutabilitatis, vel variationis est in æternitate.

Ex his enim, ut dicit Gilbertus in commento super Boetium, accipitur, quod differentia est æternitatis et sempiternitatis. Sempiternitas enim dicitur,

<--- Page Split --->

quam facit nunc sese movens indeficienter, et sine fine collectio ipsius nunc collatione priorum et posteriorum. Unde Boetius : « Nunc stans et permanens æternitatem facit, nunc currens in tempore facit sempiternitatem. » In cursu enim et motu collectio et collatio est : et sic dicitur sempiternitas.

Aliquando autem dicitur improprie æternitas, quasi semper æternitas, et tunc sonat indeficientiam ipsius nunc stantis. Et hoc est quod dicit Boetius in lib. de Trinitate: « Divinum nunc permanens, nec movens se se, atque consistens, æternitatem facit : cui novum si adjicias semper, facies ejus quod est nunc jugem indefessumque ac per hoc perpetuum cursum, quod est sempiternitas. » Et dicitur jugis cursus, non quod ipsum currat, sed quia non deficiat currentibus sub ipso.

MEMBRII

ARTICULUS II.

Quid sit æternum ?

ARTICULI SECUNDI

PARTICULA I.

Quid sit æternum æternitate mensuratum 1 ?

Secundo quaeritur, Quid sit æternum ? Et non quaeritur, Quid sit definitione,

sed quid sit æternum æternitate mensuratum ?

<--- Page Split --->

In contrarium hujus videtur esse, quod Scriptura de multis æternis loquitur, sicut in Psalmo cxlivii, 6 : Statuit ea in æternum, et in sæculum sæculi. Et loquitur de sole et luna et aliis cælestibus.

Adhuc, Dicitur supplicium æternum, et dicitur vita æterna. Matth. xxv, 46 : Hlunt hi in supplicium æternum, justi autem in vitam æternam.

Dicitur etiam anima æterna, si beatitudinem consequatur. Augustinus in lib. I.XXXIII Quæstionum, quæst. 23 : « Anima æternitatem consequi creditur. »

Videtur ergo, quod plura sunt æterna, et quod æternum esse non sit proprium Dei, et nomen æterni communicabile sit,

St hoc aliquo modo conceditur : tunc quaeritur, Utrum nomen æternum univoce dicatur de creatore et creaturis ?

Et videtur, quod non.

Nihil enim univoce dicitur de creatore et creaturis, sicut nec de causa et causato : quod enim in causa est, est in ea per modum causæ : et quod est in causato, est in eo per modum causati, ut dicitur in libro de Causis : hæc autem eisi quandoque habeant idem nomen, ad unam tamen rationem substantiæ non possunt reduci.

Sed contra hoc esse videtur, quod

mo enim participat animal, et inferius suum participat superius, et univoce dicitur de illo. Dicit autem Augustinus in lib. LXXXIII Quæstionum, quæstione 23, quod « anima æterna fit æternitatis participatione. » Non ergo æquivoce dicitur æternum.

Solutio. Dicimus, quod hoc solvere solutio. non est grave. Dicitur enim æternum duobus modis, per essentiam scilicet, et per participationem. Per essentiam solus Deus æternus est, et sibi proprium est esse æternum, et incommunicabile est hoc nomen aliis. Participatione autem dicitur æternum esse, quod æternitatis aliquam proprietatem participat. Participare enim dicitur aliquid duobus modis, scilicet naturam aliquam communem secundum totam essentiam accipere, et secundum ambitum suæ potestatis ad partem suæ communitatis determinare : et hoc modo species participat genus, et omne inferius essentialiter participat suum superius. Alio modo dicitur participare, non naturam secundum veritatem essentiae accipere, sed naturae proprietatem, et illam ad quemdam modum essendi determinare. Et tale commune sic participatum a diversis, nec univoce, nec æquivoce dicitur de illis, sed per analogiam, sicut ens dicitur de substantia et accidentibus. Et hoc modo participantia æternitatem per prius et posterius dicuntur æterna.

Sunt autem duæ proprietates in æternitate, quæ maxime participantur a creaturis, scilicet incommutabilitas, et carentia finis. Est enim aliquid simpliciter incommutabile in substantia, esse, virtute, et operatione : et hoc primo et per se incommutabile est, ut Deus. Est etiam aliquid per substantiam incommutabile,

<--- Page Split --->

tamen commutable virtutibus et accidentibus et operatione ut Angelus et anima beata. Et est incommutabile ab esse, commutabile tamen ad esse, et commutabile motu et virtute et operatione, sicut corpora cœlestia. Et ideo participatione hujus proprietatis Deus primo æternus, secundo Angelus, tertio anima, et quarto corpora cœlestia. Ista enim simpliciter incommutabilia non sunt, sed incommutabilitatis quemdam habent modum secundum plus et minus, et prius et posterius.

Similiter est de carentia finis. Quædam enim carent fine, ita quod non habeant potentiam qua finiantur in se, nec in alio superiori, ut Angelus, et anima, et substantia circuli cœlestis, et etiam substantia elementorum quantum ad materiam primam quæ est in eis. Materia enim prima manet ut subjectum mutationis, et ut relicta post mutationem. Et hoc modo dicuntur æterna : quia numquam finienda, non habentia potentiam finiendi in se, nec in alio superiori quod faciat ipsa finiri : eo quod quiescit operatio ejus in ipsis et influxus ad esse. Quædam vero ex carentia finis dicuntur æterna : eo quod non habeant potentiam quæ finiantur in seipsis, quamvis habeant rationem in alio propter quod sunt, qua finiri debeant et finiantur. Et hoc modo æternus dicitur cœlestis motus et generatio et corruptio in mundo, et successio noctis et diei. Psal. cxLVIII, 6 : Statuit ea in æternum, et in sæculum sæculi. Hæc enim sunt ad complendum numerum electorum, qui determinatus est in præsentia Dei : et completo illo quiescent et finientur : quia tunc primus motor non influet amplius motum : et sic cessabit motus in mobili. E converso dicitur aliquid æternum, eo quod habet potentiam ad finem in seipso, et non in alio : sicut simplicia dicuntur æterna, quia superius potentius est ad tenendum ea in esse, quam potentia quæ ipsis est ad finitionem eorum. Et secundum quod ista participantur, sic plus et

minus,prius et posterius dicuntur æterna. Unde plus sunt æterna quæ carent potentia finiendi et in se et in alio, quam illa quæ carent potentia altero modo tantum. Et plus æterna sunt quæ carent potentia finis in alio, quam quæ carent in seipsis : quia, sicut dictum est superius,potentius est ad tenendum ea in esse, quam principium intrinsecum ad finiendum vel non finiendum. Secundum ergo hunc modum per prius et posterius dicuntur æterna : et prædicatur æternum de ipsis non univoce, sed secundum analogiam.

Et per hoc patet solutio ad omnia.

ARTICULI SECUNDI

PARTICULA II.

Qualiter æternitas comparetur ad æternum ?

Quæritur etiam, Qualiter æternitas comparetur ad æternum ?

Et ibi quæruntur duo : quorum primum est, Utrum æternitas essentialiter sit æternum, vel adjaceat æterno extrinsecus, ita quod aliquo modo est essentia æterni, et aliquo modo adjacet ei sicut mensura adæquata esse ejus ?

Secundum est, Si conceditur, quod aliquo modo est essentia æterni, et aliquo modo adjacet ei sicut mensura esse ipsius, utrum aliquid aliud possit esse mensura adæquata æternitati, quod etiam mensuret esse æterni, vel non ?

<--- Page Split --->

est prima causa, quæ est ante æternitatem, quia est causa ei ut sit. »

PARTICULE SECUNDE

SUBPARTICULA I.

Ultum æternitas comparetur ad æternum per essentiam, vel per rationem mensurae extrinsece adjacentis 1 ?

Primo ergo quæritur, Utrum æternitas comparetur ad æternum per essentiam, vel per rationem mensuræ extrinsecus adjacentis ?

Et videtur, quod per essentiam.

SMILITER videtur, quod non comparetur ad ipsum ut mensura extrinsecus adjacens esse ejus : quia

mrn. In CONTRARIUM videtur esse

SOLUTIO. Dicendum, quod æternitas solutio, principaliter et proprie dicta, duo habet in se, scilicet permanentiam esse, et extensionem esse permanentis, quam facit anima extendens esse sine principio in omne præteritum, et sine fine in omne futurum. Et per primum horum æternitas est in Deo, et est essentia divina. Et sic essentialis est prædicatio cum dicitur, Deus est æternus. Unde Deus est sua æternitas, et æternitas Dei est Deus. Et quoad hoc procedunt duræ rationes prime.

Quoad secundum vero æternitas est mora et diuturnitas quæ secundum acceptionem animæ ut mensura adjacet esse divino. Et hoc est in intellectu accipiente respectu præteriti per memoriam, respectu præsentis per intellectum, respectu futuri per prudentiam : ut dicit Au-

<--- Page Split --->

gustinus in libro XI Confessionum, cap. 20. Et quia quoad hoc esse in anima est æternitas, quoad hoc esse non est Deus, et quoad hoc esse Deus est auctor æternitatis, ut dicit Augustinus, et causa ei ut sit, ut dicit Philosophus, et est ante æternitatem sicut causa est ante causatum.

Ad hoc autem quod objicitur, quod immensi non est mensura, dicendum quod cum dicitur : immensum mensuratur, obligatio est ad insolubile. Talia autem omnia solvuntur per fallaciam secundum quid ad simpliciter. Immensum enim simpliciter non mensuratur : secundum quid tamen mensuratur per extensionem infinitam, quae modum habet mensuræ ut extrinsecus adjacendo ipsi esse, sed actum mensuræ non habet in numerando et certificando quantitatem.

Et per hoc patet solutio ad totum quæsitum.

PARTICULE SECUNDE

SUBPARTICULA II.

Utrum aliquid aliud possit esse mensura æternitati adæquata, quod etiam mensuret esse divinum ?

Secundo quæritur, Utrum aliquid aliud possit esse mensura æternitati adæquata, quod etiam mensuret esse divinum ?

Et videtur, quod sic.

et esse mensura adæquata ei quod est æternum : et ita aliquid videtur æquari æternitati.

<--- Page Split --->

videtur, quod tempus extensionis infinitu sit sine principio et sine fine, et sic per hanc extensionem possit æquari æternitati : ergo aliquid æquatur æternitati.

IN CONTRARIUM est, quod

Solutto . Dicendum , quodetiamsitem - pusponereturæternumesse , æternitatinonæquaretur . Ethocideoest , quiatempusadæternitatemsehabetutcau - satumadcausam , etutcontentumadcontinens : etutidquodinsehabetprincipiumdeficiendi , adidquodnonnisiprincipiumexistendiinfiniteetanteetpost : etsicutstansadmotumseha - b e t , quodestprincipiummotusejus : etitautcausasehabetæternitasadtem - p u s : etideoæternumadtempushaberesenonpotestutmensuratumadmensu - r a u s , necsicutcontentumadcontinens . Etcumdicitur , Deusinomnitemporeest , intelligeinomnitemporeesse , s i c - utinomnilocoesse : esteniminomnilocosicutcontinensomnemlocum , etsicestinomnitemporeesicutcontinensomnetempus . Estenimregulariterve - r u m , quodquotiescumquemagisforma - leetmagisspiritualediciturinesseinminusformalietminusspirituali , conti - nentiaactivaestineoquodinest , etcontinentiapassivaestineocuiinest : etsicformadiciturinmateria , etanimaincorpore : eoquodformacontinetma - teriam , etanimacorpus . Etcumdici - turintalibus , quodinsunt , habitudopræpositionisnotatpenetrationemconti - nentisincontentum , utundiqueconti - neatinlongum , latum , etprofundum .

ADPRIMUM ergo dicendum, quod Au-

gustinusloquiturperimpossibile . Sienimtempuspræsensessetsemperpræ - s e n s , nonessetparstemporis , nectem - p u s , sedessetnuncæternitatis : staretenimetmoveretse , necadjacereteiquodferturinmotu : etsitaleponereturperimpossibile , essetæternitas .

Adaliuddicendum , quodBoetiussim - pliciterdicitverum . Deficiensenimabimmobiliadmobile , etasimpliciadcompositumexpartibus , etasimulstanteetomniasuacomplectenteetpos - sidenteininfinitumcursumpriorisinposterius , tempusest , quodnonæquatæternitatem , etiamsiinfinitumsit . Nonenimdiciturinfinitumactu , sedpotentiasolum , scilicetsecundumquoddiciturinfinitumquodprivatumestpotentiafiniendiintus , sicutetmotusdiciturin - finitus . Etquoddicitur , quodinfinitasubunogenereaccepta , æqualiasunt , intelligiturdeinfinitisactu , nondeinfi - nitispotentia .

Adaliuddicendum , quodlicetperpe - tuasiveæviternafinemnonhabeant , etideosecundumdiuturnitatemnonexce - danturabæternitate : tamennonæquanteaminmodononhabendifinem , etincausa : potentiamenimhabendifinemhabentintussicutomnecreatum : quodautemsecundumactumnonfiniuntur , abinfluxuhabentsuperiorum , nonaseipsis .

. Adaliudquoddeeodemdicitur , d i - cendumquodillaresponsionullaest , sicutprobatobjectio .

Adaliuddicendum , quodtempusinse , secundumquodadjacetmotuicirculicælestis , nonhabetprincipiumquoinci - p i a t , velquofiniatur : extrasetamenhabet , sicutetipsemotus . Etextraseprincipiuminceptionistemporisestfa - ciensetdeterminansmovensprimum , etmobileprimum , etmotumprimumadcausamgenerationisetcorruptionisin - quietæ . Principiumautemfinitionisestcompletusnumerusgeneratorum , p r o - pterquemestmotuscælestis , inquosic - utinultimointentopermotumjamha -

<--- Page Split --->

bito quiescit movens a movendo, et mobile ne moveatur ultra, et cessat motus. Sic enim cessat omnis motus sapientis fabri, architecti, latomi, et omnium qui motu instrumentorum operantur ad aliquod intentum ultimum: habito enim illo, nec ulterius ipsi movent, nec instrumenta moventur.

MEMBRUM II.

De aeviternitate sive aevo.

Quod autem Philosophus pro inconvenienti habet, quod Plato gignit tempus et motum, ideo est, quia principium gignitionis suae et destitionis suae non habet in seipso : eo quod de tempore nihil est nisi nunc fluens : et ideo semper accipitur ut finis praeteriti, et principium futuri. Si ergo in nunc inciperet tempus, cum sit finis praeteriti, et principium futuri, sequeretur quod tempus esset ante primum tempus, quod est inconveniens. Et si nunc deficeret tempus, cum sit principium futuri, sequeretur quod tempus esset post ultimum tempus, quod iterum inconveniens est. Et inconveniens non sequitur nisi ex inconvenienti dato vel posito. Inconveniens ergo est, quod tempus habeat in se principium incipiendi vel deficiendi.

Deinde quaeritur de aeviternitate sive de aevo.

Circa quod quaeritur, Quid sit?

Et secundo, De proprietatibus ejus, quibus distinguitur ab aeternitate et tempore.

MEMBRI SECUNDI

ARTICULUS I.

Quid sit ævum 1 ?

Quæ incontrarium objiciuntur, concedenda sunt.

Ad dictum tamen Tullii dicendum, quod Tullius non intelligit, quod tempus sit pars integralis vel essentialis aeternitatis proprie dicte, sed quod habet quamdam proprietatem partis ad moram sive diuturnitatem, quae per intellectum extensa intelligitur sine principio et fine, in hoc quod sicut pars minor est toto, et extenditur a toto : ita tempus tota illa mora vel diuturnitate minus est, et extenditur ab ipsa secundum principium et finem. Secundum hoc esse autem aeternitas non est in aeterno ut mensura adaequata ei, sed in anima, ut prædictum est.

Quid sit ævum ?

Extrah i potest a Dionysio in libro de Divinis nominibus, ubi sic dicit Dionysius : « Proprietas ævi est antiquum et invariabile, et totum secundum totum metiri. » Alia translatio sic habet : « Proprietas ævi est antiquum et immutabile et universale metiendo 2. » Unde secundum communem usum ævi, ævum est mensura eorum quæ facta sunt, sed finem non habent. Et hoc modo quaeritur de ævo.

Videtur autem, quod talis mensura esse non sit, sed talia participative sint aeterna :

<--- Page Split --->

quod ævum propria mensura non sit alinujus.

Item, Dionysius : « Multoties autem et antiquissima ævi nominatione figurat. »

Tertio, Dicit Dionysius : « Et totam rursus temporis dispositionem secundum nos quandoque ævum Scriptura appullat, secundum quod ætates mundi distinguuntur. »

In contrarium hujus est quod dicit Sed contra.

<--- Page Split --->

quaedam causata, differens ab æternitate et tempore.

dum quod inter contradictoria quandu negatio est extra genus non est medium: sed quando negatio est in genere, tum relinquit aliquid, et negat aliquid, et si dicitur in divisione nunc, quod est num stans, et nunc non stans : et tale est num ævi quod est stans secundum esse substantiae, non autem stans secundum esse virtutis et operationis, sicut satis in pracedentibus determinatum est.

MEMBRI SECUNDI

ARTICULUS II.

De duabus proprietatibus ævi.

Solutio.

Ad auctoritates.

Solutio. Hoc videtur esse concedendum.

Ad ea quæ objiciuntur, quod non sit nisi quædam participatio proprietatis æterni, unica est responsio, quod scilicet quia ævum est media duratio inter æternitatem et tempus, oportet quod in aliquo conveniat cum æternitate, et in aliquo cum tempore. Non enim est medium per abnegationem, sed per participationem. Participatio autem duobus modis est. Aliquando enim extrema per essentiam constituunt medium, ut in mixtis. Et de illis aliquo modo potest dici, quod non omnino separantur essentialiter ab extremis. Aliquando extrema constituunt medium, non per essentiam, sed proprietatis alicujus participatione, sicut anima dicitur media inter intelligentiam et naturam, et intelligentia media inter primam causam et animam. Et tunc medium secundum totam essentiam diversum est ab extremis.

Ad 7 et 8. Ad 10 quod objicitur de nunc, dicen-

Juxta hoc quæritur de proprietatibus ævi : et maxime de duabus, quarum una est, Utrum ævum totum secundum totum metiatur, ut dicit Dionysius ?

Et secundo, Utrum ævum in omnibus ævternis sit mensura una, sicut æternitas est mensura una, et sicut tempus est mensura una ?

ARTICULI SECUNDI

PARTICULA I.

Utrum ævum totum secundum totum metiatur 1 ?

Videtur, quod non sit proprietas ævi, totum secundum totum metiri.

<--- Page Split --->

metirinonpotest : nullumfactuminuno simplicisuumessepossidettotum : e r g o nullumeorumunosimplicitotumsecun - dumtotumpotestmetiri . Probatiome - dimestquoddicuntBoetiusinlibrode Triuitate , etAnselmusinProsologio . DicitenimBoetius , q u o d « cumfactato - tumsuumessesimulhaberenonpossint , perpartesaccipiunt , primasscilicet , m e - d i u s , etultimas . » Anselmusautemdicit , q u o d « avterintiasfactorumtotasimul aternopræsensest : cumtamenavterna ipsadesuaavterintiatenondumhabent quodfuturumest , sicutjamnonhabent quodpræteritumest . » Ergovidetur , quodnonconveniateitotumsecundum totummetiti .

est mobiliter suscipit esse, nec quo est mobiliter perficit ipsum. Quamvis autem hoc sic sit, tamen principia habent extra se quibus videntur posse mutari. Quorum unum est habitudo ad nihil ex quo facta sunt. Dicit enim Gregorius, quod « illa quae ex nihilo facta sunt, in nihilum tendunt. » Secundum est habitudo ad causam primam ex qua esse accipiunt: et cum non possent accipere esse totum ut totum, relinquitur quod accipiant ipsum in fieri secundum partes et partes : et sic videtur, quod non habeant totum esse simul et perfecte possessum. Quamvis ergo secundum id quod sunt, mobiliter non habeant esse, nec etiam secundum id quo sunt : nihilominus tamen quia secundum influentiam non simul habent, hesternum suum et crastinum cum præsenti non habent simul.

Er hoc concedendum est.

Erquodobjiciturdecontinuetenden - tibusadnonesse , dicendumquodhocestverumdehisquæhabentprincipiatendendiadsuinonesseintrasuæcau - sæprincipiaetproxima . EtideodicitAristotelesinprimoCælietMundi , quoddenecessitatecorrumpentur . Æviternaautemtaliaprincipianonhabent : etideofinemnonhabebunt : quamvispro - ptercausamquædictaest , totumessesimulinunopræsentihaberenonpos - s u n t .

Erstquæritur , Adquiddistinguanturhesternum , præsens , etfuturum ?

Dicendumsecundumprædicta , quodadpartestemporis , adquasperindefi - cientiamextendituresseæviternum , etadquasetiamperindeficientiamexten - dituresseæternum , seddifferenter . Illudenimquodestæternum , nondividiturnisidivisionevirtutis , insemanenssimplexomninoessentia , virtute , etope - ratione . Esseautemæviternumextendi - turmanensunomodoimmutabilequoadprincipiaintra : sedessenecsimplexest , quianonuniusinfluentiæ , sedmultarum

<--- Page Split --->

bonitatum, quae non ut una influuntur : nec est unius virtutis, nec unius operationis. Et quod dicit Dionysius, quod « proprietas ævi est antiquum et invariabile et totum secundum totum metiri, » loquitur de ævo secundum illam acceptionem ævi, qua pro perpetuo ponitur. Unde alia translatio sic habet : « Proprietas æterni est antiquum et immutabile et universale metiendo. »

ARTICULI SECUNDI

PARTICULA II.

Quidam tamen aliter dixerunt, concedentes, quod ævum omnino invariabile est, et totum secundum totum metiens, et quod esse æviternorum indivisibile est secundum esse, etsi dividatur secundum operationem, scilicet quod intensius et minus intense contemplatur : quae operatio esset in Angelis etiamsi tempus non esset : et dicunt, quod quoad hanc operationem comparatur ad momentum temporis.

Et dicunt iterum, quod ævum accipitur duobus modis : communiter, et proprie. Proprie invariabile est penitus et invariabilium. Communiter autem dicit extensionem communicantem tempori, et sic aliquo modo est variabilium secundum actionem. Sed prima solutio magis concordat cum dictis Sanctorum. Cum enim æternitas simplex sit, et in unitate consistens et secundum substantiam et secundum esse, et ævum deficiat ab ea : omne autem deficiens ab aliquo, deficit in oppositas proprietates : necesse est, quod ævum deficiat a simplicitate æternitatis in aliquam compositionem, sicut æviternum in aliquam compositionem deficit ab æterno.

Utrum ævum in omnibus æviternis sit unum vel plura 1 ?

Ulterius quæritur, Utrum ævum in omnibus æviternis sit unum vel plura ?

Et videtur, quod plura.

Mensura enim quae est in mensuralis pluribus, quae nec unum sunt, nec ordinata in unum quod est causa et mensura aliorum, plures est, et non una. Æviternitas sic est in multis quae nec unum sunt, nec ordinata ad unum quod sit mensura et causa aliorum. Ergo in æviternis secundum multitudinem æviternorum sunt æternitates multæ. PRIMA per se patet. SECUNDA probatur ex hoc, quod æternitas est una : quia æternum est unum cujus est duratio. Tempus autem : quia licet temporalia multa sint, tamen omnia ordinantur ad motum primi mobilis : quod est causa et numerus omnium motuum temporalium. Quod ex hoc patet, quia ex ordine et numero situs solis in circulo, numerus et ordo incipit horarum : ut si prima est hora, sole tangente hemisphærium, in quo contactu prima hora incipit, secunda incipiet post elevationem quindecim graduum, et sic semper ad perfectionem quindecim graduum una hora determinatur : secundum quem motum et horam omnem motum mensuramus et numeramus, et dicimus motum esse horarum vel duarum vel trium horarum, et sic deinceps. In æviternis autem nec unum est æviternum, nec ad unum sunt ad causam et mensu-

1 Cf. Opp. B. Alberti. Comment. in I Sententiarum, Dist. IX, Art. 3. Tom. XXV. Cf. etiam

I Partem Summae de Creaturis, Quæst. IV, Art. 2. Tom. XXXIV hujusce nova editionis.

<--- Page Split --->

ram ordinata. Videtur ergo, quod nullo modo habeant æviternitatem unam, sed multas secundum multitudinem æviternorum.

Adhuc autem, Sic enim dicitur in apocryphis Esdræ : « Majestas et potestas ævorum est apud te, Domine. » Ergo videtur, quod æva sint plura.

Si quis dicat, quod dicit Aristoteles : « Si plures essent cæli, quod adhuc tamen esset unum tempus, et non plura. » Hoc non solvit. Hoc enim dicit Aristoteles propter uniformitatem numeri quo numeratur motus per numerum distantiarum situs ejus quod movetur in spatio in quo movetur : quæ uniformitas non variatur propter pluralitatem eorum quæ moventur : et ideo unus esset numerus motus quo numeraretur omnis motus, et per consequens unum esset tempus. Sic autem non videtur esse in æviternis. Non enim uniformis est duratio in æviternis omnibus : et sic videtur, quod non possit esse unum ævum.

In contrarium est, quod ævum ab omnibus auctoribus videtur dici unum. Boetius,

Qui tempus ab ævo I re jubes.

Non dicit, ab ævis. Eccli. 1, 1 : Est ante ævum. Et, ibidem, 3. 4 : Intellectus prudentiæ ab ævo. Eccli. xl.ii, 6 : Luna... signum ævi 1.Dionysius in libro de Divinis nominibus, cap. 10 : « Proprietas ævi est. » Et nullus universaliter de ævo loquitur nisi sicut de uno.

Solutio. Duratio quæ est ævum, dupliciter considerari potest, scilicet ut quantitas durantis virtualis vel dimensionalis, vel ut mensura reddens et certificans quantitatem ejusdem. Et primo quidem modo considerata, multiplicatur secundum multitudinem durantium, et aliquando incipiens in uno, non incipiet

in alio : sicut incipiens in cœlo, vel in Angelo, non incipiet in hac anima. Considerata autem ut mensura reddens et certificans quantitatem durantis in ævo, sic est unum ævum, sicut mensura una est in omnibus continuis, licet multæ sint continuitates secundum esse : una tamen ratio est certificandi et mensurandi per palmam et ulnam. Et licet diversa sint numerata, ut canes, et oves : tamen una est ratio certificandi et mensurandi per numerum : et ideo unus numerus. Et virtutes Herculis et Achillis quamvis diversæ sint, una tamen ratio est certificandi utramque, scilicet posse in unum, vel in duos, vel in tres, et sic deinceps. Et hujus ratio est, quia hujusmodi formæ mathematicæ vel quasi mathematicæ, licet esse habeant in materia, tamen in ratione diffinitiva materiam non concipiunt, et ideo univoce et non æquivoce sunt in omni materia.

Et si quæritur, Quid facit unitatem illam? Dico, quod unitas rationis ipsius nunc, quod est immutabile secundum esse substantiæ, mutabile et divisibile virtualiter secundum quod adjacet virtuti et operationi.

Et quod dicunt quidam, quod hæc unitas rationis ejus est, quia in omnibus caret fine, sed non principio, non videtur verum. Hoc enim accidit ævo ex comparatione ad aliud, et non de ratione substantiæ ipsius.

Quod autem iterum quidam dicunt, diversam virtutem ævi esse in æviternis, eo quod de se Angelus minus tendit ad non esse quam substantia cœli et animæ, et anima minus quam substantia cœli si sibi relinquerentur : et ideo diversas esse æviternitates eorum : non perspecie satis dictum est : hoc enim accidit æviternitati secundum quod est in æviterno, et non est de substantia rationis ejus secundum quod est mensura æviterni.

<--- Page Split --->

MEMBRUM III.

De tempore secundum quod est de consi- deratione theologi.

DEINDE quaeritur de tempore secundum quod est de consideratione theologi.

Et quaeruntur duo, scilicet primo quid sit?

Et secundo An unum sit vel plura ?

MEMBRI TERTII

ARTICULUS I.

Quid est tempus secundum definitionem 1 ?

Primo ergo quaeritur, Quid sit tem- pus ?

est, sine errore, eo quod inter omnes simplicior, uniformior, et regularior est. Et sic competit, ut ipso et sua passione mensurentur et numerentur omnes alii motus. Et si hoc ita concedatur : tunc tempus non fuit ante opus quartæ dici. Et hoc videtur valde inconveniens : quia prima et secunda et tertia dies dicunt partes temporis.

<--- Page Split --->

cujuslibet creati est ante ipsum, et similiter mensura creationis ante ipsam rem creatam. Ergo tempus erit ante tempus. Et iterum illud tempus creatum est : et sic videtur sequi, quod infinitum tempus est ante tempus : quod absurdum est dicere.

Qui tempus ab ævo Ire jubes.

divisibile est indivisibile : quod esse non potest. Factio enim et fieri divisibilia sunt, ut vult Aristoteles : dicunt enim exitum de potentia ad actum.

Si autem dicatur, quod in nunc æternitatis vel ævi incipit, vel etiam in ipsa æternitate vel in ævo : sequitur, quod æternitas vel ævum aliis adjacet ut mensura quam æternis vel æviternis : quod in præcedentibus improbatum est.

ULTERIUS quæritur adhuc, Si tempus Quæst. 2. unius rationis sit in temporalibus, vel non ?

Et videtur, quod non.

ULTERIUS quæritur, In quo incipiat tempus sicut in mensura ?

Si enim dicatur, quod in nunc : tunc sequitur, quod in nunc quod est indivisibile sit factio temporis sive fieri : et sic

SOLUTIO. Dicendum, quod tempus dupliciter consideratur, communiter scilicet, et proprie. Communiter tempus non est nisi simplex passio et mora motus vel

<--- Page Split --->

mutationis : et sic accipitur tempus a Prisciano. Proprie autem accipitur dupliciter : proprie scilicet, et magis proprie. Proprie, quando accipitur ut passio et mensura ejus cujus est passio : et sic accipitur a Dionysio. Magis proprie et in ultima sui determinatione ad esse temporis, quando est passio primi motus : et per eum mensura et numerus omnium motuum qui sunt ab ipso, ut causati et regulati et numerati ab ipso : et sic accipitur ab Aristotele.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod illa objectio procedit de tempore propriissime dicto.

Ad SECUNDUM dicendum, quod illa objectio est necessaria qua: est contra dictum Bede. Nec intendit Beda, quod motus nubecula: certam horarum fecerit distinctionem, sed motus ejus quamcumque confusam distinctionem fecit lucis a tenebris : qua: distinctio vocatur distinctio noctis et diei : quam tamen confusam necesse fuit esse in tribus diebus primis, quando nubecula formam solis non attigerat, nec ex illo motu certa distinctio horarum haberi poterat, sicut habetur ex motu solis.

Ad ALIUD dicendum, quod genesis temporis sive creatio non est in tempore : prout enim in creante est, omnino non refertur ad tempus, nec ad nunc temporis. Prout autem in creato est ipso, non est a primo in ultimum cum interceptione medii. Et hujus causa est, quia nec motus est, nec finis motus, in quo motus sit in motum esse. Motus non est : motus enim primo est in medio quam in extremo : propter quod successivus est et imperfecti actus. Quod est in medio, nec simpliciter est, nec simpliciter non est : sed secundum quid est et secundum quid non est : et sic non potest dici de creaturis, quod in medio sint, et sic non sint simpliciter. Similiter finis motus non est : quia nullus motus praeedit qui in creatione terminetur, et sit in motum esse : sicut generatio et corruptio fines sunt alterationis : et illuminatio hic vel

ibi, finis motus localis ipsius illuminantis : sed simpliciter est inter contradictoria, scilicet non esse, et esse : qua: ne: medium habent quod intercipere possint. nec motum ante se cujus fines sint. Et cum dicitur, quod creatum vel creatio facit esse post non esse, hoc verbum. facit, non dicit nisi esse facti quod numquam fuit in fieri : et hoc propter infinitam potentiam facientis, quod de extremo venit in extremum sine transitu medii. Et praepositio, post, non dicit nisi ordinem absque successione et transitu per medium ad extrema : et ideo creatio est in nunc temporis secundum quod est in creato : et illud nunc temporis est, a quo incipit tempus continue, non in quo tempus est secundum esse. Sicut punctum quod est principium linea, est a quo incipit continue linea: extensio, non in quo linea est secundum esse linea. Et sic creationis temporis non est aliud tempus quam ipsum nunc : quia in ipso nunc creationis incipit extensio temporis : et propter hoc non vadit in infinitum.

Per PREDICTA patet solutio ad illud quod objicitur de coequaevis. Fieri enim per creationem, non est ante factum, nisi tantum ordine causa et causati : et ipsum fieri est in nunc indivisibili, quod continue fluens facit tempus : et sic remanet, quod quatuor coequaeva sunt coequaeva.

Per HOC etiam patet solutio ad sequens : patet enim, quod tempus secundum esse temporis, non est ante aevum : sed ordine causa ad causatum post ipsum, sicut et temporale post aeviternum.

Per HOC etiam patet, quod vera sunt qua: in antehabitis probata sunt, et secundum quem modum vera sunt.

Ad DICTUM Prisciani dicendum, quod licet de rebus mutabilibus sit tempus, non tamen est de mutabili primo. Cum enim passio sit motus, et motus passio mobilis, mobile primo susceptivum est passionis qua: est motus, et mora motus

<--- Page Split --->

est passio mobilis ipsius per motum. Et ideo illius more non est alia mora in esse, sed seipsa mora est: et ideo temporis non est aliud tempus. Et hoc non procedit in infinitum, sed statur in primo.

M 1. Ad id quod ulterius quaeritur, In quo incipiat tempus ?

Dicendum, quod est principium duplex, intrinsecum scilicet, et extrinsecum. Intrinsecum est, quod est aliquid temporis, licet non sit aliquod tempus : et hoc est nunc a quo incipit tempus : quia illius nunc fluxus constituit tempus, sicut diximus de puncto in quo incipit linea. Principium autem extrinsecum temporis est, quod est causa temporis. Et hoc quidem principium est nunc aeternitatis, proximum autem nunc avi : neutrum tamen est aliquid temporis vel tempus.

Et quod objicitur, quod secundum hoc aeternitas aliis adjacet. Dicendum, quod aeternitas ut mensura adaequata non adjacet nisi aeternis, et aeviternitas sive aevum nisi aeviternis : sed ut mensura excellens adjacet temporalibus.

una ratione sit in omnibus, per hoc quod omnis motus (ut dicunt) ordinatur ad unum immobile, quod dicunt esse primum subjectum : sicut omnia transmutabilia ad materiam primam, quam dicunt esse immobilem : et cœelum ad substantiam cœeli, quam dicunt esse immobilem : et Angelus qui movetur per tempus, ad angelicam naturam, quam dicunt esse immobilem : et ex comparatione illius immobilis ad totum motum dicunt esse unam rationem temporis in omnibus temporalibus : eo quod nunc adjacens ei, quod unum est in toto motu, facit tempus sese movendo. Error est : eo quod dicit Philosophus, quod esse in tempore, est esse in numero : et ideo oportet reduci omnia temporalia quae una ratione temporalia sunt, ad unum quod non sit causa tantum, sed etiam numerus aliorum.

Praeterea, Falsum est quod dicunt subjectum primum motus esse immobile : quod enim subjectum motus est, illi motus dispositio est : et quod disponitur motu, non potest intelligi non moveri.

Per hoc solutum est sequens.

tyemat . 2 . Adidquodulteriusquaeritur , Utrumtempusuniusrationisest , velnon ?

Dicendum, quod non perfecte est unius rationis : communiter tamen unius rationis esse potest. Si enim sumatur ut adjacens, mensurans, et numerans esse temporalis : sic non est nisi in motu primi cœeli, et motibus ordinatis ad illum non solum ut ad causam, sed etiam ut ad numerum. Et hoc modo considerant Philosophi tempus. Si autem communiter consideretur tempus, secundum quod est simpliciter passio vel mora durantis in esse motus vel mobilis vel quietis ejus quod ordinatur ad motum : sic una ratione est in omnibus temporalibus.

Quod autem quidam dicunt, quod

MEMBRI TERTII

ARTICULUS II.

An tempus sit unum vel plura ?

Secundo quaeritur, An tempus sit unum vel plura ?

Videtur enim, quod aliquod tempus sit plura.

<--- Page Split --->

cundum affectiones et conceptiones, in quibus nihil est continuans. Et est tempus in quo movetur corpus de forma in formam, vel de ubi in ubi, in quo aliquid est continuans. In primo est vicissitudo : quia vices affectionum vel conceptionum non sunt simul : sed sicut in numero unitas est post unitatem, ita in talibus movetur creatura spiritualis una vice post aliam : ergo videtur, quod unum sit tempus discretum, et alterum continuum : et sic duo tempora.

quod non sit ibi tempus mensurans nisi nunc et nunc sine continuatione ipsorum nunc : ergo tale tempus videtur esse simplex multum, et non unum, sicut numerus. Videtur ergo, quod plura sint tempora, et non unum.

In contrarium est, quod inter primum et sed c. ultimum in talibus actionibus est quadam mora non interrupta, successionem tamen habens medii ad primum, et ultimi ad medium : talis autem mora continuum tempus est : talium ergo actionum continuum tempus est mensura. Eadem objectio est de transitu creaturae spiritualis per concepta vel affecta. In omnibus enim transitibus talibus una continua mora est non interrupta, quae continuum tempus est.

Adhuc, Objectio Avicennae est: Si plura sunt tempora : aut sunt simul, aut non simul. Si sunt simul : sed simul sunt quae sunt in eodem tempore : ergo tertium tempus est, in quo sunt simul. Iterum illa tria sunt simul, vel non simul : et ita ibit in infinitum. Si non sunt simul, erit tempus medium in quo non sunt simul : et sic iterum erunt tria tempora. Et de illis iterum quaeritur, si simul sint, vel non sint simul: et ita ibit

<--- Page Split --->

in infinitum. Infinitum autem fugit omnis intellectus. Ergo oportet, quod non sit nisi unum tempus.

Solutio . Adhocdixeruntquidam , quodtempusdiciturtripliciter . Diciturenimtempusnunc , quodestaliquidtem - poris , licetnonsitaliquodtempus . SicutdicitRichardus , quodomnequodcepit , crepitextempore : quiaccepitexeoquodestaliquidtemporis , scilicetnunc . Secundodiciturtempustransitusdenuncinnuncsinecontinuantemedio . Ithoctempusdicuntessevicesipsiusnunc : ettaletempusdicuntessenume - rummensurantemmotumspiritualiscreaturæperintellectavelaffecta . T e r - tiomododiciturtempusmensuranstrans - itumaprimonuncadultimumcumcontinuantemedio . Ethocdicuntessetempuscontinuum . Ethæcdistinctiosa - tisprobabilisest , sednaturaliphiloso - phiænonconcordat , etillamobjectio - nemquæestdemoracontinuiaprimousqueadultimum , solverenonpotest .

Præterea , InlibrodeCausisnonpo - nunturnisiduoextrema , etunumso - lummedium , scilicetrescujussubstan - tiaetactioestinmomentoæternitatis . Itrescujussubstantiaetactioestinmo - nentotemporis . Etmediumponit , cujussubstantiaestinmomentoæternitatisetactioinmomentotemporis , etnondis - tinguitdiversitatemtemporis .

Præterea , Hæædistinctiosupponittempusesseintemporali , etvariarise - cundumvariationemtemporalis : quodnaturalisphilosophianonadmittit , quædicit , quodeaquæsuntintempore , suntintemporesicuteaquæsuntinnume - r o , nonsicutinnumeronumerato , sedsicutinnumeroquonumeramus : i n n u - meroautemquonumeramussunt , nonquæcausanturtantumanumero , sedctiamquænoncausantur , dummodomensurenturnumero . Etsicinmotucculitamquaminnumerosunttamcau - sataamotucceli , quamnoncausata , dummodomotuccelimensurentur : i t a

quoddicamusipsasecundumtempusesseindivisibilia , utnunc : velextensio - nisdivisibilis , uthoraria , veldiurna , etsicdealiis , secundumquoddividiturquandoinSexprincipiis , inquandosim - p l e x , etinquandocompositum .

Undevideturessedicendum , quodnonestnisinunumtempus . Etquodtrans - itusperaffectaetconceptaspiritualiscreaturæ , ordinaturadmotumcceli , nonutadcausam , sedutadnumerumquonosmensuramusetnumeramusipsum . Diximuseniminpræhabitis , quodtalisextensiotransitusaprimoinultimum , maximeinanimaest : etideoctinunaestcontinuitateejusadquodextendimuseam , quodestmotuscceli : etsicnonestnisinunumtempus , sedquandononestunum : etideoquæincipiunt , omniaquidemextemporeincipiunt , sedquæ - daminquandosimplici , etquædaminquandocomposito . Etquandosimplexest , quodrelinquiturexadjacentiasim - plicisnunc . Quandocompositumest , quodrelinquiturexadjacentiatemporiscompositi . Undecreatioestinnunc , etsimilitercorruptio , etilluminatiosecun - dumquodestfinismotuslocalisinnunc : tamentransitusdenuncinnuncintemporecontinuoest , nonquodsem - percontinuanssitintemporetranseunteveltransitu , itaquodsitdeessentiaejus : sedquiasempercontinuansestinprimomotuquonumeramusetmensu - ramusipsumtransitumaprimoadul - timum : etcujustempussicutpriminu - merantisestpassio .

Etsecundumhocsolutasuntquæcum - quequæsitasunt .

<--- Page Split --->

MEMBRUM IV.

De comparatione aeternitatis, aeternitatis, et temporis ad invicem.

DEINDE quæritur de comparatione aeternitatis, aeviternitatis et temporis adinvicem.

Et quæruntur duo, scilicet primo, An sit aliqua duratio præter æternitatem, æviternitatem, et tempus?

Et secundo,Utrum mensuratum æternitate et æviternitate mensuretur tempore?

MEMBRI QUARTI

ARTICULUS I.

Utrum perpetuitas sit aliqua mensura præter æternitatem, æviternitatem, et tempus?

AD PRIMUM proceditur sic :

In Papia sic dicitur: « Perpetuum est, quod caret fine et caret principio, sed non motu. » Perpetuitas igitur cum sit mobilium et variabilium, non potest esse aeternitas : et cum caret principio, non potest esse aeviternitas : et cum caret principio et fine, non potest esse tempus. Et sic videbitur esse aliqua mensura præter prædictas tres.

Quæritur ergo de hoc, Si enim in perpetuitate est collectio, cum collectio non sit nisi diversorum, videtur quod diversa secundum variationem diversorum sint in perpetuis : et ita perpetuitas variabilis est : ævum autem non variabilium est : et sic videtur perpetuitas non esse ævum. Et eadem ratione non est aeternitas, neque tempus, cum in tempore sit collection cum collatione. Videtur ergo, quod perpetuitas sit quarta mensura.

SOLUTIO. Ad hæc et similia dicendum, quod in veritate secundum Auctores antiquissimos, ut Aristotelem et Platonem, secundum rem non sunt nisi duæ mensuræ, scilicet æternitas et tempus : et medium mensuræ non secundum rem, sed secundum rationem participationis proprietatum istarum duarum mensurarum accipitur. Et ideo dicit Proclus in propositione nonagesima nona quod « non sunt nisi duæ mensuræ, scilicet æternitas, et tempus. » Et Aristoteles vult, quod inter er m cujus substantia et actio est in

<--- Page Split --->

momento temporis, et inter rem cujus substantia et actio est in momento aternitatis, non sit nisi unum medium, sciliret res cujus substantia est in momento internitatis et actio in momento temporis. Et quod non possit esse aliud medium, scilicet res cujus actio sit in momento internitatis et substantia in momento internitatis et substantia in momento temporis : quia cum substantia sit a qua procedit operatio sive actio, si substantia sit in momento temporis, oportet quod etiam actio sit in momento temporis.

Sed si quis tamen ista subtiliter intuetur, distinguet, quod mensura ista dupliciter capi possunt, scilicet ut extrinsecus adjacentes: sicut lignum quod vocatur ulna, vel cubitus, adjacet panno, et numerus quo numeramus, adjacet numeratis: et ideo una ulna multa mensuramus diversa, et uno numero multa numeramus et diversa. Et hoc modo antiqui consideraverunt, et non nisi duas mensuras ipsius esse dixerunt. Et causam assignaverunt: quia omne esse cujuscumque entis, aut est essentia tantum, aut generatio tantum, aut ens et generatio simul. Et dabant exemplum, quod esse quod est ens tantum, est simplex et immobile: et totum seipsum simul in uno possidens secundum substantiam, virtutem, et operationem. Et non potest intelligi, quod hujus mensura sit divisibilis, sed indivisibilis aternitas. Ens autem quod est generatio et secundum substantiam et secundum virtutem et operationem, non potest intelligi indivisibile secundum esse: habebit ergo mensuram divisibilem quae est tempus. Ens autem medium secundum esse, esse habebit aliquo modo indivisibile, et aliquo modo divisibile. Esse enim illud duorum actus est, scilicet ejus quod est quo est, et ejus quod est quod est: sicut esse hominis est esse animalis rationalis, sicut quo est, et esse hujus hominis sicut quod est. Et si referatur ad id quo est, refertur ad simpliciter uno modo se habens et stans, et in uno

totum possidens simul. Et hoc modo si verbaliter ut actus significetur, per tempora declinari non potest : ut dicatur, est, erat, fuit, fuerat, erit. Si autem referatur ad id quod est : tunc nec indivisibile est, nec simplex, nec stans, nec simul in uno possessum : et sic declinabitur per omnia tempora si verbaliter significetur. Et sic consideratum principium est virtutis et operationis : et ideo virtute et operatione mensuratur tempore. Et cum non possit pluribus modis considerari, dicebant non esse nisi duas mensuras et duorum et trium secundum quod diversa participant utramque.

Posteri autem considerantes mensuras has secundum quod intrinsecae sunt mensuratis, secundum quod duratio intrinseca est duranti, et forma inhaerens sibi quae ad aliud referri non potest. Videntes etiam, quod esse durans tripliciter diversificatur et in se, et secundum causam, tres mensuras esse dixerunt. Est enim esse durans indeficienter, quod est causa tantum et non causatum, simplex, stans, se totum in uno possidens et in essentia et in eo quod est, quia sibi idem est esse et quod est. Et hoc dixerunt esse aeternale simplex et secundum se. Et est esse creatum : et ideo non habens esse nisi secundum conversionem ad primum. Propter quod non totum simul habet esse, nec in uno possidet : quamvis secundum hoc quod habet se ad primum, habeat esse immobile et stans. Et hoc erit esse variatum virtute et operatione, sed non substantia : propter hoc quod in ipso differunt esse et quod est. Et hujus mensuram propriam dixerunt esse aevum, dicentes aevum habere principium sicut creatum, sed non finem sicut stans secundum substantiam. Et est esse quod nec simplex est secundum se, nec in principiis suis, nec stans, sed fluens, nec simul in uno possidens seipsum, sed successive esse post esse apprehendens. Et hujus mensuram dixerunt esse tempus.

<--- Page Split --->

Ad 1. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod perpetuitas non simpliciter caret principio et fine, sed caret principio et fine intra : sicut motus circuli cœelestis principio caret. Si enim haberet principium univocum in genere suo, illud principium non posset esse nisi motus vel moventis vel mobilis vel utriusque, hoc est, quod movens efficeretur movens per generationem vel alterationem, cum ante non esset movens : et quod motum efficeretur per generationem vel alterationem, cum ante non moveretur. Et hoc modo motus cœelestis non potest habere principium propter inconvenientia quae ponit Aristoteles in VIII Physicorum. Et eadem ratione non potest habere finem intra se : oporteret enim, quod movens et motum vel alteraretur vel corrumperetur ab eo quod est movere et moveri secundum actum, in non movere et non moveri : et sic sequeretur, quod generatio et alteratio essent non existente motu locali, quod est impossibile. Et hoc modo dicit Papias et etiam Gilbertus, quod perpetuitas est carentium fine et principio, sed non motu. Si autem motus accipitur ut motus sapientis, qui ad aliquem finem a se intentum movet et non ultra (sapientis enim non est movere ut semper moveat infinite : quia sic inutile et vanum esset in operibus sapientis, quod valde absurdum est) sic motus cœelestis habet principium et imperium sapientis : et finem ad quem stat, intentum scilicet ultimum a sapiente per motum. Et sic perpetuum sub aevo continetur, secundum distinctionem Dionysii supra positam, quod aevum dicitur tota temporis appositio.

Ad 2. Ad ALIUD dictum Gilberti dicendum, quod Gilbertus aeviterna vocat perpetua. Et quia talia variantur secundum vices operationum, dicit in talibus esse collectionem : quia cum collecta non conti-

nua sint sicut in motu partes continue collectae sunt, dicit talem collectionem esse sine collatione. Collata sunt enim proprie quae ad unum collata sunt, quod est unum copulans et continuans. Collecta vero simul sunt sub forma discretorum. Et haec satis patent per ea quae in praehabitis de tempore dicta sunt.

Ad ALIUD dicendum, quod secundum vices variantur operationes Angelorum, et secundum intellectum et affectum : et hanc variationem admittit aevum secundum quod est media mensura inter aeternitatem et tempus, quamvis non admittit eam secundum quod aevum pro aeternitate accipitur.

Ad ULTIMUM dicendum, quod mensura carens principio et habens finem, esse non potest : quia quod caret principio, est a seipso, ut dicit Anselmus : et quod est a seipso, sibiipsi deesse non potest, ut dicit Proclus, et sic principium suiipsius est : et cum numquam distet a seipso, numquam distabit a suo principio. Cum autem omnis corruptionis et finitionis secundum esse causa sit propria et per se, distare a suo principio, id quod sine principio est a seipso, numquam potest finiri vel corrumpi secundum esse : et ideo talis mensura esse non potest, quae non habeat principium, sed habeat finem.

Et tantum de illo dubio.

MEMBRI QUARTI

ARTICULUS II.

Utrum mensuratum aeternitate et aviternitate, etiam mensuretur tempore 1 ?

Secundo quaeritur, Utrum mensura-

<--- Page Split --->

tum aeternitate et aeviternitate, etiam mensuretur tempore ?

Et videtur, quod sic :

IN CONTRARIUM hujus est quod dicit Philosophus in IV Physicorum, quod in tempore esse, est quadam parte temporis mensurari : et propter hoc dicit, quod omne quod est in tempore, excellitur a tempore : Deus autem et Angelus non sic in tempore sunt : ergo non sunt in tempore.

PRÆTEREA quaeritur juxta hoc, Qualiter verbo diversorum temporum dicuntur de Deo et de Angelo ?

Dicunt enim Aristoteles et Boetius, quod « præteritum abiit in non esse, præsens est, futurum nondum est. » Quod ergo nihil abjicit in præteritum, nihil acquirit vel exspectat in futurum, sed tantum est, illi non conveniunt in verbo substantivo nisi verba præsentis temporis et non præteriti vel futuri.

SOLUTIO. Ad hoc dicendum, quod aliter dicitur Deus esse in omni tempore et Angelus, et aliter motus. Motus enim dicitur esse in tempore sicut numeratus et mensuratus tempore : et cujus nihil est extra tempus : et verba diversorum temporum dicuntur de motu sicut de

abjiciente aliquid sui in præteritum, et acquirente aliquid sui in futurum, et habente aliquid sui in præsenti. Angelus autem et aeviternum dicuntur esse in tempore sicut concomitantia tempus : et verba diversorum temporum referuntur ad ipsa sicut ad concomitantia omne præteritum, et omne futurum, et existentia in omni præsenti. Æternum autem dicitur esse in omni tempore sicut causans et continens omne tempus, et excellens ipsum : et idcirco totum est in omni tempore, et totum est in qualibet parte temporis, et excellens totum tempus et quamlibet partem : seipso enim causat et continet tempus totum et quamlibet partem temporis : et quia seipso est in omnibus non inclusum, ut dicit Gregorius, seipso excellit omne tempus et quamlibet partem temporis : et verba diversorum temporum referuntur ad ipsum sicut ad id quod est causans, continens, et excellens in omni præterito et in omni præsenti et in omni futuro : et a causando, conti nendo, et excellendo numquam deficit, defecit, vel deficiet.

Ad DICTUM Philosophi quod objicitur Ad object in contrarium, dicendum quod intelligitur de his tantum quæ sunt in tempore sicut in numero, vel mensura : hæc enim suum esse coarctatum habent ad tempus, vel ad temporis partem, et nihil de suo esse habent extra tempus : ideo nec sunt concomitantia, nec excellentia, sed in tempore sunt, et a tempore excessa.

<--- Page Split --->