QUÆSTIO XXI.

De incommutabilitate Dei.

Deinde quæritur de incommutabilitate Dei.

Et quia incommutabilitas causa æternitatis est, quæritur consequenter de æternitate.

Circa incommutabilitatem quæruntur tria.

Primo, An essentia divina sive Deus sit incommutabilis ?

Secundo, Utrum aliquis motus vel mutatio Deo conveniat ?

Tertio, Utrum incommutabile esse sit proprium essentiae divinae ?

MEMBRUM I.

Utrum divina essentia sive Deus·sii incommutabilis 1 ?

QUÆRITUR ergo primo, Utrum divina essentia incommutabilis sit ?

Quod autem incommutabilis sit, probat

  1. Richardus in libro de Trinitate, sup-

ponens hoc, quod omne quod mutatur, vel mutatur in melius, vel in pejus, vel in æquale. In melius mutari non potest quod omnino perfectum est : quia si habet melius ad quod mutatur, sequitur ipsum perfectum non esse. In pejus mutari non potest, quod verissime est : quia si in pejus mutatur, admixtam habet privationem qua meliori privetur : et admixtam habens privationem, non verissime est. Ad æquale mutari non potest, quod a seipso est : quia enim mutans semper æquale est, et omne mutans mutat ad suam speciem, id quod a seipso est, si mutat, mutat ad idem : sed non mutat, quia in omni eo quod est mutans, aliud est mutans, et aliud mutatum : quod autem a seipso est, non habet aliud quo sit, et quod sit : si ergo mutaret se de statu in statum, sequeretur quod a seipso non esset. Cum ergo Deus perfectissime et verissime et a seipso sit,sequitur quod nec in melius, nec in pejus, nec æquale mutari possit, et sic penitus incommutabilis est.

  1. Adhuc, Augustinus, et ponitur a Magistro in octava distinctione libri primi Sententiarum : « Quod mutatur,

<--- Page Split --->

« non servat ipsum verum esse : et quod « mutari potest, etiamsi non mutetur, « potest quod fuerat non esse. Ideoque « illud solum quod non tantum non mu- « tatur, verum etiam omnino mutari non « potest, verissime dicitur esse, id est, « substantia Patris et Filii et Spiritus « sancti.» Hæc Augustinus scribit in libro V de Trinitate 1. Ergo videtur, quod Deus omnino sit incommutabilis.

  1. Ahduc, Omne quod nullo modo in potentia est, nullo modo mutabile est : quod verissime est, nullo modo in potentia est : Deus verissime est : ergo nullo modo mutabilis est. Omnis enim mutatio de potentia est ad actum : potentia autem permixta privationi est : et quod permixtum privationi est, non verissime est : ergo quod verissime est, commutabile esse non potest : ergo Deus commutabilis esse non potest.

  2. Fortius objicitur per hoc quod dicit Aristoteles, et confirmat Augustinus in libro VIII super Genesim ad litteram 2, et Boetius in libro de Consolatione philosophiae, quod « omnis motus ab immobili est. » Si ergo hic motus ab hoc immobili : et motus simpliciter a simpliciter immobili : sed Deus est a quo omnis motus : ergo Deus simpliciter immobilis et incommutabilis est. Et hoc sequitur ex conclusione Aristotelis in fine octavi Physicorum, ubi dicit, quod « motor primus est indivisibilis et impartibilis, non habens magnitudinem penitus. » Omne enim quod movetur, divisibile est, sicut dicitur in libro de Causis, propositione septima, quae dicit, quod « intelligentia est substantia quae non dividitur. » Quod exponens dicit : « Omne divisibile non dividitur, nisi in multitudinem, aut magnitudinem, aut motum suum. Cum ergo res est secundum hanc dispositionem, quod scilicet aliquo modo sic dividitur, est sub tempore : sed intelligentia

non est sub tempore, sed cum æternitate : ergo intelligentia est substantia quæ non dividitur. » Si autem hoc convenit intelligentiae, multo magis causæ primæ, quæ sicut ibidem dicitur, ante æternitatem est. Hoc est quod dicit Boetius in libro de Consolatione philosophiae :

Stabilisque manens das cuncta moveri.

Amplius, In hymno Ambrosii:

Rerum Deu tenax vigo, Immotus in te permanens, Lucis diurna tempora Successibus determinans.

Hoc etiam innuitur in principio VI Physicorum : « Si enim primus motor esset mobilis, sequeretur quod motus esset ante primum motum. » Et sequeretur, quod motus alterationis esset primus in genere motus : quæ absurda sunt. Probatum est enim, quod primus in genere motus, est localis motus, et primus inter locales motus est motus cœli, et ante illum nihil est quod moveatur vel mobile sit.

Adhuc, Jacobi, 1, 17 : Apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio.

Adhuc, Malach. iii, 6 : Ego Dominus, et non mutor.

Adhuc, Numer. xxiii, 19 : Non est Deus quasi homo, ut mentiatur, nec ut filius hominis, ut mutetur.

Ex his omnibus concluditur, quod Deus incommutabilis est penitus et omnino.

In contrarium est quod

  1. Dicit Augustinus in lib. VIII super Genesim ad litteram 2, quod « spiritus creator movet se, sed nec per tempus, nec per locum. » Quod autem movet se, aliquo modo mutabile est. Ergo Deus aliquo modo mutabilis est.

1 S. AUGUSTINUS, Lib. V de Trinitate, cap. 2. Cf. I Sententiarum, Dist. VIII, cap. C, post initium. Tom. XXV nostrae editionis, pag. 243.

2 S. AUGUSTINUS, Super Genesim ad litteram, Lib. VIII, cap. 21. 3 Idem, Ibidem, cap. 20.

<--- Page Split --->

  1. Item, Videtur per dictum Apuleii quod inducit Augustinus in libro de Civitate Dei, quod Deus est motu et ratione mundum gubernans. Constat autem, quod non est gubernans nisi motu sui : videtur ergo, quod aliquo modo mutabilis sit.

  2. Adhuc, Appropinquari et elongari motus sunt: et hi de Deo dicuntur, Jacobi, iv, 8: Appropinquate Deo, et appropinquabit vobis.

  3. Adhuc, Sapient. vii, 23: Omnibus mobilibus mobilior est sapientia. Sapientia autem divina Deus est. Ergo omnibus mobilibus mobilior Deus est.

  4. Adhuc, Movere est aliter se habere quam prius, ut dicit Aristoteles in III Physicorum : sed Deus aliter se habet modo quam ab aeterno : modo enim se habet ad creaturam ut creator, gubernator, et conservator : et hoc modo ab aeterno se non habuit ad creaturam : ergo videtur, quod Deus sit mutabilis.

  5. Adhuc, Aristoteles in III Physicorum et in secundo de Anima vult, quod duplex sit motus alterationis. Unus qui est de potentia ad actum, sive qui est de contrario in contrarium, ut cum de albo fit nigrum, vel de ignorante sciens. Alius motus quo quis de otio sive de habitu mutatur ad actum, ut cum quis de non considerante fit considerans, vel de habitu actualiter agens. Dicit enim Averroes super II de Anima, quod habitus est quo quis aliquid agit cum voluerit. Tali autem modo videtur Deus alterari : quia de non creante fit creans (hoc constat), de non gubernante fit gubernans, et sic est in multis aliis. Unde Augustinus in lib. I super Genesim ad litteram dicit, et ponitur in Glossa super illud Genesis, ii, 18 : Dixit quoque Dominus Deus : Non est bonum hominem esse solum. Ibi quærit Augustinus, Quare ibi vocat Dominum Deum, cum ante non dixerit nisi simpliciter, Deus ? Et respondet, quod Dominus dici non poterat, cum servum non habe-

ret cui imperaret : homo autem servus est : unde in factura hominis Deum Dominum vocat. Ex quo relinquitur, quod ex non Domino factus est Dominus. Ergo mutatus est.

  1. Adhuc, Constat, quod ex non volente aliquid, factus est volens illud. Vult enim aliquem non esse quando moritur, quem prius voluit esse cum non moreretur : ergo voluit aliquid quod ante non voluit : de non volente ergo factus est volens, et sic secundum voluntatem mutatus est.

  2. Adhuc, In primo libro Sententiarum, distinctione VII, ponuntur verba Augustini contra Maximinum libro primo de Trinitate, cap. 1 : « Si Spiritus sanctus « nasci potuit, potuit esse Filius, et ita « mutabilis esse potuit '. » Ergo a simili si creator esse potuit, et factus est creator, potuit esse mutabilis.

Ex his omnibus videtur, quod Deus omnino non sit immutabilis.

SOLUTIO. Ad hoc dicendum, quod et sesolum quidem philosophiam et secundum fidem Deus est penitus incommutabilis et immobilis. Est enim mutatio secundum substantiam proprie, motus autem secundum accidens. Dicit enim Aristoteles in V Physicorum, quod mutatio vel est de non subjecto ad subjectum, vel de sub-jecto ad non subjectum : motus autem de subjecto ad subjectum. Unde cum Deus nec in substantia, nec in formis accidentalibus in potentia sit, sequitur quod omnino incommutabilis sit. Si enim mutabilis esset in his quæ sibi insunt, quæ Joannes Damascenus vocat assequentia substantiam, sequeretur quod commutabilis esset in substantia : quia quidquid in Deo est, Deus est substantialiter.

Unde ea quæ primo ad hoc inducta sunt, concedenda sunt.

Ad id autem quod primo in contraAdobjæ rium objicitur, dicendum quod Deus se

<--- Page Split --->

movere dicitur per effectum naturae, vel gratiae, vel gloriae, quando scilicet per effectum aliquem incipit in aliquo esse, per quem prius in illo non fuit, qui serundum se ubique est et in omnibus. Unde talis motus ad Deum non refertur, sed ad ejus effectum. Et hoc innuit Augustinus cum dicit, quod « nec movet se per tempus, nec per locum. » Si enim motus in ipso esset, oporteret quod vel per tempus, vel per locum moveretur. Similiter dicitur, Sapient. vn, 27, de spiritu sapientiae, quod per nationes in animas sanctas se transfert, amicos Dei et prophetas constituit.

Ad aliud dicendum, quod Deus motu mundum gubernat, qui ab ipso est, non qui in ipso est. Dicit enim Aristoteles in III Physicorum, quod « motus est actus moventis, et actus mobilis. » Sed est actus moventis, secundum quod est actus perfectus qui a perfecto est, quod est movens : omne enim movens perfectum est, et in actu : et primus motor perfectissimus est, et ipse actor est. Secundum autem quod est actus imperfectus, sic est in mobili sicut in subjecto, et sicut in imperfecto quod motu perficitur. Et ideo ibidem dicit Aristoteles quod « motus dicitur actus imperfectus, qui est imperfecti actus : » et sic non cadit in Deum. Et quando dicitur incommutabilis Deus, praepositio in, non privat potentiam movendi active, sed privat potentiam mobilitatis passivae.

Ad aliud dicendum, quod motus appropinquationis et elongationis non referuntur ad Deum, nisi secundum effectum, ut paulo ante dictum est. Et hoc probat Dionysius in libro de Divinis nominibus 1, de virtute orationis, ponens duas similitudines. Unam de multi luminis catena de cœelo dependente, in qua manus mutans per ansas et ansas ascendendo, a terra quidem exaltatur et cœelum sibi appropinquat, non cœeli depositione, sed sui ad cœelum exal-

tatione. Secundam ponit in rupe vel petra immobiliter stante juxta aquam, ad quam cum quis trahit navim vel impellit, ad ipsam appropinquat vel ab ea elongatur, non motu petra, sed motu navis.

Ad aliud dicendum, quod mobilior diAdobjecit. citur esse sapientia per effectum : quia sicut ibidem dicitur, Sapient. vii, 24, attingit ubique, et omnia disponit : quod nulli aliarum causarum convenire poterit.

Ad aliud dicendum, quod non aliter se Adobjecit. habet nunc Deus quam ab aeterno. Et quod dicitur creator et conservator, per relationem dicitur, quae non per mutationem sui fit in ipso, sed per mutationem creaturae, quae nunc fit ut creata, conservata, gubernata, ex cujus relatione ad creatorem oportet quod cointelligatur correlatio creatoris ad ipsam, quae nihil novi dicit in ipso, sed aliquid novi dicit ab ipso : et hoc importatur in hoc nomine, creator. Jam enim in tractatu de simplicitate Dei determinatum est, quod relatio secundum hoc quod est accidens, et suum esse est inesse, non manet in divina praedicatione, sed suum modum praedicandi mutat in modum praedicandi substantialem. Secundum autem quod relatio est,esse suum ad aliud est, et nihil praedicat per modum inhaerendi : sed hoc quod praedicat, praedicat per modum ad se habendi. Tales autem habitudines ex uno mutato secundum veritatem, in multis innascuntur secundum intellectum. Et hujus exemplum dant Boetius et Avicenna in statua alicubi stante a dextris, quo recedente ad oppositum, statim eadem statua sine sui mutatione efficitur a sinistris. Augustini autem exemplum in libro de Trinitate est de nummo, qui sine sui commutatione ex commutationibus ejus cujus est, aliquando est pretium, et aliquando est pignus, per relationem nummi ad id pro quo commutatur. Melius omnibus exemplum est quod Euclides in libro de Fallacia visus a Platone acceptum ponit de re-

<--- Page Split --->

flexione quæ fit ad speculum planum, ubi dextera eodem modo manentia efficiuntur sinistra, et sinistra dextera. Sic eodem modo manens Deus per respectum creaturae ad ipsum, creator dicitur, et non creator, sine sui mutatione.

per actum voluntatis, et super actum exterius : qui fieri possunt sine mutationagentis, ut dictum est, in his in quibus actum dependet ad agens per suam substantiam, sed agens non dependet ad actum.

Ad object. 6. Ad aliud dicendum, quod sicut objectum est, alteratio duplex est : sed de otio ad actum, sive de habitu ad actum non mutantur nisi ea quæ agunt passibilia existentia. In his autem quæ non sunt passibilia, sed uno modo se habent et per essentiam agunt, de non agentibus fiunt agentia sine mutatione. In talibus enim agens uno modo se habet, et non dicitur agens nunc, et non prius, nisi per hoc quod actum nunc est et non prius. Et exemplum in sole, qui semper eodem modo se habet in illuminando : nec dicitur ceram liquefaciens et lutum condensans nunc et non prius, nisi per hoc quod cera liquefacta et lutum condensatum est nunc et non prius : talia enim uno modo se habentia non mutatione sui, sed mutatione acti faciunt ea quæ faciunt.

Ad object. 7. Ad aliud dicendum, quod cum dicitur, voluit nunc quod non prius, in his quæ impossibiliter agunt per voluntatem tales determinationes determinant voluntatem sive eum qui voluit respectu voliti, et non respectu volentis : et ideo mutationem dicunt in volito, et non in volente. Ab aeterno enim voluit ut nunc fieret, sed volitum nunc est, et non ab aeterno.

Ad object 8. Ad ultimum dicendum, quod non est simile de relatione personali qua persona procedit de persona, et de aliis relativis quæ ad creaturam sunt. Relationes enim personales super actus sunt fundatae substantiales, quibus persona accipit substantiam et omnia quæ substantiæ sunt. Et ideo si mutatio esset in talibus relationibus, sequeretur quod mutatio esset in substantia. In relationibus autem quæ ad creaturam sunt, fundatur relatio su-

MEMBRUM II.

Utrum motus vel mutatio aliqua conveniat Deo 1 ?

SECUNDO quaeritur, Utrum motus vel mutatio aliqua Deo conveniat ?

Et videtur quod sic.

Multipliciter enim aliquid refertur ad motum vel mutationem : quaedam enim ut subjectum mutationis : quaedam ut terminus mutationis. Et hoc dupliciter, scilicet a quo, et ad quem. Et videtur, quod omnia ista Deo conveniant.

  1. Sicut enim quamvis Deus sit simplex, multiplex tamen dicitur in effectu : ita quamvis secundum substantiam sit immutabilis, tamen dici potest mutari in causalitate, quia aliquando causatum est a Deo, aliquando non.

  2. Iterum constat, quod mutatio est ad ipsum, ut dicit Augustinus in I Confessionum : « Fecisti enim nos, Domine, ad te, et inquietum est cor nostrum donec ad te perveniat 2. » Et mutatio est ab ipso : quia, Lucæ, xv, 13, filius prodigus a patre abiit in regionem longinquam, qui Deum designat. Item, Mutatio est in ipso. Act. xvii, 28 : In ipso vivimus, et movemur, et sumus.

De omnibus autem his dicit Aristoteles, quod aliquo modo moventur, vel sicut ea quæ moventur, vel sicut ea ad quæ est motus aliquis. Ergo modus aliquis motus potest Deo attribui.

<--- Page Split --->

Solutio . NullusmodusmotuspotestIlooattribui , necseundumfidem , necsecundumphilosophiam . Ethocideocst , quiasicutprobaturinlibrodeCau - s i s , creaturasivecreatumnonpotestconsiderarinisiduobusmodis , scilicetsecundumidquodest , etsecundumesse . Secundumidquodest , nihiletexnihiloest , utdicitAvicenna . S e - cundumesseautemaprimacausaest . Mutabilitasautemcreaturæacciditse - cundumidquodest : etideomutabilitasalidquodest , referrinonpotest : nonenimacciditcreatosecundumquodabipsoest , sedsecundumidquodest , etsicexnihiloetnihilest : propterquodcreatornullomodomutabilisessepot - e s t .

potest referri ut aliquo modo mobile sit. Si enim motus dicatur ad ipsum, ille motus est in appropinquante ad ipsum. Si dicatur ab ipso, motus est in defere nte, sicut paulo ante monstratum est. Mobilitas autem in ipso non per iterationem ipsius est, sed per continentiam, ut dictum est. Sed in Deo nullo modo poni potest mutabilitas : et ideo penitus im mutabilis est.

MEMBRUM III.

Utrum incommutabile esse proprium sit divinæ essentiae 1 ?

Anmautemquodobjiciturincontra - r i u m , dicendumquodunitasetmultipli - critasineffectuconsequunturessecrea - t u r æ , inquantumabaliquoestetinquantumest : etideoillæcumperfe - ctumessecreaturæconsequantur , inDeumaliquomodoreferripossunt .

Anmquodobjicitur , quodmultiplici - teraliquidreferturadmotum , dicendumquodDeusnonreferturadmotumsicutterminusadquemquemincluditmotus . Necreferturadmotumsicutterminusaquoquiabjiciturinipso . Necinipsoestmutatiosicutineoquodestmensuramotusvelmobilis : sicenimiterareturinmobilivelmotusecundumesse : l o - cuseniminquoestmotus , secun - dumessealiquoditeraturinmobili : quiaexipsoetadipsumestmotus . Tempusautemsecundumnunc , quodestsubstantiamotus , iteraturinmotu : quiasicutdicitAristotelesinIVPhysi - rorum , tempusestnumerusmotusse - cundumpriusetposterius . Deusautemnulloistorummodorumreferturadmo - t u m , sedsicutmovensimmobileetcon - tincnsomnequodmovetur .

Adhuc autem, Nullus modus motus

TERTIOquæritur , Utrumincommuta - bileessepropriumsitdivinæessentiæ ?

Et videtur, quod non.

  1. Dicuntur enim incommutabiles Angeli, et immutabiles intelligentiae, et immutabiles animae beatae. Ergo non soli Deo convenit immutabilitas : quia proprium est quod convenit omni et soli.

  2. Si dicatur, quod incommutabilitas Deo convenit per naturam : Angelis autem et animabus beatis per gratiam, vel per aliquam bonitatem fluentem a primo immutabili, sicut videtur Plato dicere in Timæo : « Di deorum quorum opifex paterque ego : natura quidem mutabiles, voluntate autem mea permanentes. » In CONTRARIUM est quod Angelus et intelligentia secundum sui naturam signacula sunt divinae incommutabilitatis, et anima secundum sui naturam imago incommutabilitatis ejusdem. Dicit enim Cassiodorus, quod « temporale per hoc quod incipit et desinit, non est æterni nisi vestigium : quia non convenit cum eo nisi in confusa et indeterminata quadam dura-

<--- Page Split --->

tione. » Æviternum autem quod incipit et non desinit, et stat in esse substantiali uno modo, imago est æternitatis : quia cum ea convenit et in modo durationis in substantia, et in carentia finis : licet deficiat ab ipsa, quia æternum non habet principium, æviternum autem habet. Unde dicit idem Cassiodorus, quod « si anima fine clauderetur, imago Dei non non esset. » Ergo et Angelus et intelligentia et anima per naturam immutabilia sunt, et non solum per gratiam. Non ergo soli Deo convenit immutabile esse per naturam.

Sed contra. In contrarium hujus est adhuc,

  1. Quod dicit Apostolus, I ad Timotheum, vi, 16: Qui solus habet immortalitatem. Super quod dicit Augustinus in primo de Trinitate : « Cum anima quodammodo immortalis esse dicatur et sit, non diceret Apostolus : Solus Deus habet immortalitatem, nisi quia vere immortalitas incommutabilitas est, quam nulla creatura potest habere, quoniam solius creatoris est 1. »

  2. Adhuc, David dicit in Psalmo ci, 27 et 28: Mutabis eos, et mutabuntur : tu autem idem ipse es. Quod tractans Augustinus super Genesim ad litteram : « Deus solus recte immutabilis est, qui nec per tempora mutari potest. » Unde solus dicitur habere immortalitatem.

  3. Adhuc, Augustinus contra Maximinum : « In omni mutabili natura nonnulla mors est ipsa mutatio : quia facit aliquid in ea non esse quod erat et esse quod non erat. » Hoc autem in Angelis et in intelligentiis et in animabus est. Angelus enim et anima mutantur secundum gratiam et peccatum. Intelligentiae autem secundum influentias bonitatum a primo, et secundum influentias illuminationum, purgationum, et perfectionum, et a primo, et a se invicem, ut dicit Dionysius, secundum quod purgantur a dissimilitudinis habitu, et assimilantur per illuminationem acceptam,

quam prius non habuerunt, et perficiuntur secundum reductionem inferioris in superiorem secundum aliquod intelligibile secundum quod prius reducti non fuerint.

Solutio. Ad hoc solvendum est per dictum Augustini in libro contra Maximinum dicentem, quod « cuicumque creaturae rationali praestatur ut peccare non possit, non est hoc naturae propriae, sed Dei gratiae. » Et ideo solus Deus, ut ait Apostolus 1, habet immortalitatem qui non cujusque gratia sed natura sua propria nec potuit nec potest aliqua conversione mutari. Et ideo soli Deo convenit omnino et penitus incommutabilem esse. Cujus probatio efficacissima sumitur a dicto Boetii in libro de Hebdomadibus, ubi dicit, quod « quod est, habere potest aliquid praeter ipsum quod est, esse vero nihil habet admixtum. » Ex quo relinquitur, quod omne id quod mutatur, diversum habet quod est, et esse. Unde id in quo est idem quod est et esse, immutabile est penitus et omnino. Et causa hujus est, quia esse nullius rei potest esse subjectum, nec per se, nec per accidens, nec aliquo modo referri potest ad motum, quamvis hoc esse referri possit ad motum ut terminus. Ex hoc ulterius relinquitur, quod omne causatum eo quod aliud habet esse et quod est, mutabile est : quia sicut dicit Damascenus, « quod a versione incipit, versioni subjacet et mutationi. » Est autem mutatio duplex, ut dicit Damascenus, ad esse scilicet, et in esse : et hoc est dictum, ad esse hoc, et in esse hoc. Ad esse, sicut generatio, et opposita ei corruptio. In esse salvato duplex est mutatio, scilicet in esse substantiali, et in esse accidentali. In esse substantiali mutari convenit temporalibus, quae non immediate sed per motum corporis quasi per instrumentum exeunt ab aeterno. Et in his dicimus, quod secundum esse sub-

<--- Page Split --->

tantiale fuit, est, et erit. In esse accidentali mutantur etiam ea quæ immediate sunt ab æterno, sicut Angeli et intelligentia et animæ, quæ per affectiones et recepliones bonitatum et malitiarum mutantur. Per loca autem mutantur corpora. Dicit enim Aristoteles in libro de Cælo et Mundo, quod « omne corpus secundum locum mutabile est. » Omnino autem immutabile esse, proprium est esmentiæ divinæ.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod Ankelis, intelligentiis, et animabus, non convenit immutabilitas, nisi illa sola quæ est ab esse substantiali, et non convenit eis immutabilitas illa quæ est ad esse, nec illa quæ est in esse accidentali per naturam, sed per bonitatem contimentis : quia pro certo per affectiones mutabiles sunt, et de contrario in contrairum mutarentur, nisi bonitate creatoris in bono confirmarentur : et in esse substantiali mutarentur, et in nihilum tenderent, nisi manu et bonitate creatoris continerentur, ut dicit Gregorius.

quod verum est, quod temporale in paucioribus imitatur æternum, quàm æviternum : et ideo temporale vestigium, æviternum autem imago. Et propter idem Angelus signaculum, anima imago, corpus vestigium Dei dicitur. Et hoc habent in natura, non nisi quantum ad illam immutabilitatem quæ est in esse substantiali : et quia creatum opus voluntatis est, ut dicit Damascenus, et non naturae : ideodicit Plato : « Voluntate mea sic permanentes. » Immutabilitatem autem quæ est ad esse, nullo modo habet, nec per gratiam, nec per naturam : hæc enim sic soli Deo convenit, quod nulli creato penitus communicabilis est. Similiter incommutabilitatem in esse substantiali et accidentali quædam creata habent, sed per gratiam, non per naturam. Et hoc verum est et secundum fidem et secundum philosophiam. Esse enim, ut in libro de Causis probatum est, continuus fluxus est ab ente primo in omne quod causatum est vel creatum est.

AD DICTUM autem Cassiodori dicendum,

<--- Page Split --->