QUÆSTIO VIII.
De uti.
Circa uti quaeruntur tria, scilicet primo, Quid sit uti genere, specie, et definitione ?
Secundo, Cujus sit uti sicut potentiae, et cujus sicut habitus? Et tertio, Ad quid ?
<--- Page Split --->
MEMBRUM I.
Quid sit uti genere, specie, et definitione1?
PRIMO quaeritur, Quid sit uti genere? 1. Cum autem uti sit agere, videtur quod in genere sit actionis. Uti enim est per utile agere ad finem intentionis quasi per instrumentum.
Adhuc, Uti est aliquid referre et ordinare ad aliud quod obtineatur per ipsum : ordinare autem et referre actiones sunt : uti ergo in genere actionis est : ergo uti est actio.
Adhuc, Secundum nomen hujus quod est uti, tunc uti dicit actionem quam per utile perficimus : secundum nomen ergo dicit actionem : in genere ergo actionis est.
RESPONSIO. Uti multipliciter dicitur, et in omni genere multiplicitatis agere est. Unde simpliciter uti agere est, et usus in genere actionis est. Dicitur enim uti vel usus actus elicitus de potentia vel facultate cujuslibet rei propter quam habetur, relatus ad commodum vel delectationem hominis, sicut equitare dicitur usus equi, et vehere dicitur usus carruce. Et sic dicit Boetius in commento super Topicam Tullii, quod « cujus usus bonus est, ipsum quoque bonum est : et cujus usus malus est, ipsum quoque malum est. » Et hoc modo in praecedenti membro quaestionis septimae dictum est, quod usus fruibilis est frui et pasci ad delectationem 2. Et hoc modo cadit uti in definitionem ejus quod est frui : sicut dicit Augustinus, quod « frui est cum gaudio uti : » quia usus fruibilis est frui eo cum gaudio.
Et propter hoc etiam plures de eo quod est frui Augustinus assignavit definitiones : eo quod, sicut dictum est, frui accipitur communiter, et proprie. Tales autem definitiones non proprie definitiones, sed assignationes sunt. Definitio enim assignatur de re simpliciter et proprie : descriptio autem sive assignatio assignatur aliquando per accidentalia propria, quae convertibilia sunt sicut et essentialis causa : tamen quia multa sunt quae uni rei sic accidunt, ideo de una et eadem re plures aliquando tales assignantur descriptiones.
Secundo dicitur uti, rei exercitium ad inducendum habitum, secundum quod dicit Victorinus in Rhetoricis suis, quod « natura habilem facit, ars potentem, usus facilem. »
Tertio dicitur uti, actus utilis quod ut adminiculum refertur ad illud obtinendum quod intenditur ut finis, sicut refertur equus ad velocitatem motus, et velox motus ad debitoris consecutionem, debitoris consecutio ad accipiendum pecuniam, et ibi sistitur. Et sicut referuntur lapides ad domum, et domus ad protectionem a caumatibus et imbribus, et ibi sistitur. Hoc enim modo mundus iste refertur ad Dei cognitionem, cognitio Dei ad fidem, fides ad visionem per speciem, visio Dei ad fruitionem, et ibi sistitur. Quod uti est aliquid in facultatem voluntatis assumere, et ad aliud referre quo fruendum est 3.
Patet ergo, quod omni modo uti est agere, et usus in genere actionis.
Patet jam etiam clarius solutio quorumdam eorum quae in praecedenti membro praecedentis quaestionis quaesita et determinata sunt.
Et per hoc patet quid sit uti genere, specie, et definitione secundum quamibet acceptionem ejus quod est uti.
<--- Page Split --->
tellectus medium ad extremum, et eliciens quod sequitur, rationis nomen habet. Uti ergo actus rationis est.
MEMBRUM II.
Cujus potentiae animae sit uti, et cujus habitus virtutis ?
SECUNDO quaeritur, Cujus potentiae animae sit uti, et cujus virtutis sit habitus ?
Quod procul dubio concedendum est. Solutio. Quamvis in contrarium esse videatur quod dicit Augustinus in libro X de Trinitate, quod « uti est aliquid in facultatem voluntatis assumere, et ipsum ad aliud referre' : » et per hoc videatur esse uti voluntatis, et non rationis.
Videtur autem, quod rationis.
Ordinare enim rationis est. Quia dicit Isaac in libro de Definitionibus, quod ratio est virtus sive causa, faciens currere causam in causatum. Et intelligit de causa communi ad consequens quocumque modo. Talis autem ordinatio in omnibus illis est quorum unum ordinatur in alterum, ita quod unum acquiratur ex altero : hoc autem uti est, ut patet per definitionem Augustini : ergo uti rationis actus est.
Adhuc, Usus est aut collatio, aut non. Non sine collatione : collatio autem omnis ratio est : ergo uti .rationis actus est.
Adhuc, Bonum dividitur in tria, ut dicit Aristoteles, honestum, delectabile, et utile : et cum honestum et delectabile, sint fines, utile erit eorum quæ sunt ad finem. Ergo utile non intelligitur nisi per rationem eorum quæ sunt ad finem, et utile secundum actum est relatum ad finem obtinendum per ipsum : secundum actum autem relatum non potest esse sine comparatione unius ad alterum et ordinatione. Hoc autem non est simplicis intellectus, sed componentis et discursam disciplinam accipientis, dicente Maximo super primum capitulum Calestis hierarchiae : « Discursæ disciplinæ sunt probationes eorum quæ spiritualia sunt per visibilia, et per res latiores efficiuntur quæ perenniter et repente intellectibus immituntur. » Taliter autem componens in-
JUXTA hoc ulterius quaeritur, Cujus virtutis sit sicut habitus uti ?
Non enim potest esse virtutis moralis : quia illarum nulla collativa est, sed simpliciter unius sicut finis ut natura : talis enim habitus, ut dicit Tullius, in modum naturae rationi est consentaneus. Erit ergo alicujus habitus intellectualis : non autem nisi electivi, quia electio est eorum quæ sunt ad finem, ut dicit Aristoteles in III Ethicorum : electio autem non nisi prudentiae est : uti ergo prudentiae est. Electivum autem voco habitum eum, cujus actus electio est, non eum qui ab actu voluntario vel electivo generatur : quia sic omnis actus moralis habitus electivus est, ut dicit Aristoteles in III Ethicorum. Electio autem, ut dicit Damascenus, est duobus vel pluribus præpositis unum alteri præoptare. Hoc autem prudentiae est, ut dicit Augustinus in libro de Moribus Ecclesiæ, sic diffiniens prudentiam : « Prudentia est amor, ea quibus adjuvatur ab his a quibus impeditur, sagaciter eligens. » Uti ergo prudentiae actus est.
CONTRÀ hoc autem esse videtur, quod sed contra. Augustinus dicit, quod uti voluntatis est : ergo est alicujus habitus in voluntate consistentis : prudentia autem in voluntate non est : uti ergo prudentiae non est.
SOLUTIO. Concedendum, quod uti prudentiae et rationis actus est. Et quod dicit
<--- Page Split --->
Augustinus, quod uti est aliquid in facultatem voluntatis assumere, et ad aliud referre, dicendum quod aliud est facultas, et aliud voluntas. Facultas enim facilis potestas est et prompta habens omnia ex quibus potest tendere in volitum. Haec autem potestas prompta causatur ex ordine rationis et prudentiae componentis et conferentis omnia quae sunt ad finem facile consequendum, et omnia illa referentis ad finem, ex quibus efficitur facilis potestas ad proficiendum sive tendendum in finem, eo modo quo tendit in finem qui impetum facit quo in finem proficit. Quod autem ita sit, probatur ex dicto Aristotelis in VI Ethicorum, ubi dicit, quod virtus moralis quantum ad finem in quem tendit et inclinat, per se finis est, sicut et voluntas, et non eorum quae sunt ad finem. Cui tamen prudentia necessaria est propter electionem eorum quae sunt ad finem, quorum virtutis moralis electiva non est. Unde talis facultas rationis est et prudentiae sicut agentis, voluntatis autem sicut per ipsam expedita et dispositae ad tendendum in finem. Et cum dicitur facultas rationis et facultas voluntatis, facultas cum eo quod dicitur rationis, construitur in habitudine causae efficientis : cum eo quod dicitur voluntatis, construitur in habitudine dispositionis et forma. Et fallacia amphibologia est in argumento.
Et quod quidam dicunt ex Anselmo sumentes, quod cum dicitur, quod uti est aliquid in facultatem voluntatis assumere, quod voluntas ibi sumitur prout voluntas est generalis motor omnium potentiarum animae ad agendum, perfectam rationem veritatis non habet. Hoc enim non est voluntatis, sed libertatis. Dicit enim Avicenna in sexto de Naturalibus, quod omnis potentia animae sensibilis et rationalis in potestate suae libertatis habet agere et non agere, et agere
hoc et contrarium hujus, ut videre et non videre, videre album et videre nigrum. Et haec est intentio Augustini.
MEMBRUMIII.
Ad quid sit uti ?
TERTIO QUÆRITUR, AD QUID SIT UTI ? 1. Et videtur secundum rationem nominis, quod sit ad omne illud quod intenditur acquiri. Uti enim est aliquid in facultatem voluntatis assumere, et ad aliud referre : quod saepe fit in malis, sicut jocalia referuntur ad virginem obtinendam et corrumpendam.
- Adhuc, Sicut dicitur utile, sic et uti : utile autem in malis est : ergo et uti. Quod autem utile in malis sit, probatur, 11 Reg. XVII, 14 : Domini autem nutu dissipatum est consilium Achitophel utile, ut induceret Dominus super Absalon malum. Ergo et utile videtur in malis esse.
CONTRA hoc est quod dicit Augustinus sed in libro I de Doctrina Christiana : « Uti est id quod in usum venerit, referre ad obtinendum illud quo fruendum est : alias abuti est, non uti : nam usus illicitus abusus vel abusio nominari debet '.»
JUXTA hoc quaeritur, Quare dicitur qui et fructus in bonis, et non abfrui vel abfructus in malis : sicut uti et usus in bonis, et abuti et abusus in malis ? cum dicat Augustinus, quod « omnis perversitas humana est uti fruendis, et frui utendis : » et ita videatur malus fructus vel mala fruitio quae privationem dicit verae fruitionis, sicut abusus privationem veri usus *?
1 S. AUGUSTINUS, Lib. I de Doctrina christiana, cap. 5. 2 Cf. Opp. B. Alberti. Comment. in I Senten-
<--- Page Split --->
Solutno . Dicendum , quodaccipiendouliproprieetsimpliciter , utinonestnisiinbonis , secundumquodaccipiturintertiasignificationesuperius , scilicetsecundumquodutiestadaliudquidob - tinendumutilereferre . Ethujusratioest , quiautilerationemhabetcujusdamboni , secundumquodbonumdividiturinho - nestum , utile , etdelectabile . Sicenimdiciturutilequodutentiutileestetnonnocivum , etcumhocquodexpediensestadconsequendumidquodintenditur . Ixhisenimduobusconficiturratiouti - l i s , scilicetquodconfertquodadjuvatutentem : etquiapromovetetexpedit , hocest , pedesinpromptoponitadconsequendumintentum . Inmalisautemprimampartemamittitsuæsignificatio - n i s : quialicetexpediatadintentum , t a - mennihilconfertutenti , sednocet . UndepropterunampartemsignificationissuædiciturconsiliumAchitophelutile . Quiata - nensimpliciterrationemutilisperfectamnonhabet , ideodeoperibusmalorumdici - t u r , Sapient . i v , 5 : Fructuseoruminuti - lesetacerbiadmanducandum . Ettaliumususabususest : eoquodnonperfectamrationemhabetusus . Undedetalibusdi - cuntimpii , Sapient . v , 8 : Quidnobisprofuitsuperbia ? autdivitiarumja - ctantiaquidcontulitnobis ? Acsidicant : Etsisuperbiaetdivitiætuncdeservieruntadconsequendumidquodmaleintendi - n u s : tamennilboniconferentiscontu - leruntnobis , sedplurimumnocuerunt . Ethæcestcausaquarediciturabususpercausamsuæapertæsignificationis .
dicit : anteterminumautemnihilest : ideoratioejusquodestfruisicdividinonpotest , utperamissionempartisra - tionisdicaturabfruivelabfructus , sicutdiciturabutivelabusus . Omnisenimquifruitur , simpliciteretperfectarationefruitionisfruitur . Etideodividiturfruitioinbonametmalam , etnonfruiperfectærationisetimperfectæ .
Sitamencumdicitur , quodreferturutileabotinnendumidquofruendumest , accipiaturquofruendumestsimpli - citerutultimoetoptimobono : tuncutilequodreferturadillud , noneritnisduplex . Nonenimreferturadilludnisiquodconfertadsignandumilludutco - gnoscaturetsicobtineaturperintelle - c t u m . Velquodreferturadilludutha - beatur , hocest , quodcausaesthabendiipsum : ethocmodoreferunturvirtutesetgratiæetopera , perquæsicutcausasmeritoriasobtineaturidquofruendumest . Etsicstrictissimeaccipiendo , nonutimurnisisignisetcausisfruitionisejusquofruendumest . Signaautemsuntdu - pliciter , scilicetreshujusmundiinqui - b u s , sicutdiciturinlibroXIdeCivitateDei , « Deussuæsignificationissparsitin - dicia 1 . » Etsignaquædicuntursacra - mentaveterisetnovælegis : quæsignasuntgratiæcausantisinnobisfruitionemejusquofruendumest . Ethocmodoutinonestnisireferreadidquodobtinen - dumestsignavelcausassalutis . Ethocmodoutileetfruibiledividuntetdeter - minantidcircaquodestsacraScrip - t u r a : circataliaenimest , etnoncircaalia .
Etperhocpatetsolutioadomniaquæ - sitadehocmembro .
<--- Page Split --->