QUÆSTIO LXXII.
De conscientia.
Deinde quæritur de conscientia. Et quæruntur tria, scilicet quid sit conscientia? Et secundo, Utrum ipsa sit recta, vel possit esse non recta? Et tertio, Utrum exstingui possit in aliquo?
ARTICULUS I.
Quid sit conscientia 1 ?
Ad primum proceditur sic :
Actus sunt prævii potentiis secundum rationem. Dictare autem aliquid faciendum vel non faciendum est actus rationis, ut prius habitum est : cum ergo ille idem actus sit conscientiæ, videbitur conscientia esse ratio.
Præterea, Conscientia per suum nomen ponit scientiam : sed omnis scientia est in ratione : ergo conscientia vel erit ratio vel rationis.
Item, Aliquem dicimus esse conscium qui scit aliquid nobiscum : ergo videtur conscientia esse scientia alicujus cum societate alterius, quod falsum est, cum conscientia supponat secretum cordis.
Præterea, Videtur conscientia non esse potentia, vel habitus, sed actus.
Cum enim dicimus, quod remordet nos conscientia, non intelligimus de habitu vel de potentia, sed de actu. Cum autem hic actus sit memoriæ, ut videtur, Eccle. VII, 23 : Scit conscientia tua quia et tu crebro maledixisti aliis.
Præterea, Conscientia videtur esse fides. Dicitur in epistola ad Romanos, XIV, 23 : Omne quod non est ex fide, peccatum est. Ubi dicit Glossa : Quidquid est contra conscientiam, etc.
Item, Videtur quod sit spes. I ad Timoth. 1, 5, super illud : Finis præcepti est charitas de corde puro, et conscientia bona. Glossa, id est, spe.
Præteare, Damascenus dicit, quod conscientia est lex nostri intellectus. Lex autem intellectus est habitus intellectus.
Juxta hoc quæritur, Quomodo synderesis scintilla conscientiæ potius dicatur quam ratio, cum conscientia juvetur ex synderesi et ratione ?
Præterea, Cum omnis nostra scientia sumatur ex phantasmatibus, ut prius est habitum, videbitur potius, quam phantasmata sint scintillæ conscientiæ potius quam synderesis.
1 Cf. Opp. B. Alberti. IIa Part. Summa theologiae, Quæst. 99, membr. 3, art. 1. Tom. XXXIII
hujusce novæ editionis nostrae.
<--- Page Split --->
Iulio. SOLUTIO. Dicimus, quod conscientia conclusio est rationis practicae ex duobus praemissis, quarum major est synderesis, et minor rationis. Quod sic patet : Quaeritur ab aliquo, Quare conscientia sibi dictet hoc esse faciendum ? Et respondebit, quod hoc est bonum. Et quaeritur ulterius, Quare propter hoc sit faciendum, quia bonum ? Et respondebit, quoniam omne bonum faciendum. Et istae quaestiones ponunt talem syllogismum : Omne bonum faciendum : hoc est bonum : ergo hoc est faciendum. Major autem istius syllogismi est synderesis, cujus est inclinare in bonum per universales rationes boni. Minor vero est rationis, cujus est conferre particulare ad universale. Conclusio autem est conscientia. Quod sic probatur : Ab omnibus communiter supponitur, quod conscientia aggravat vel excusat in toto vel in parte. Inter tres autem actus prahabitos primus non attingit actum particularem, sive opus meritorium vel demeritorium hoc vel illud. Secundus autem qui rationis est, non est de faciendo, sed de ratione faciendi : cum enim dicit, quod hoc est bonum, rationem dicit faciendi, sed nec adhuc imperat faciendum vel non faciendum : sed quando infert per modum sententiae hoc esse faciendum vel non faciendum, tunc excusat si sequitur in illo opere, vel excusat si non sequitur.
actus qua est conclusio, ut probat objecito.
Ad ALIUD dicendum, quod reminiscì non est sine ratione, ut supra probatum est, licet concernat rationem præteriti. Vel, dicatur melius, quod intellectus et ratio non sunt tantum quia est aliquid, sed quia fuit et erit, ut supra dictum est.
Ad ALIUD dicendum, quod conscientia Ad 5 et 6. est nomen multipliciter dictum : sed tamen in epistola ad Romanos fides ponitur pro fiducia securitatis, quam dat conscientia quando vere concludit. In epistola vero ad Timotheum conscientia pro spe ponitur, eo quod causa spei una est ex scientia meritorum : spes enim est certa exspectatio futurae beatitudinis ex meritis et gratia proveniens.
Ad ALIUD dicendum, quod intellectus ponitur pro ratione, et conscientia dicitur lex intellectus, eo quod ligat ad faciendum vel non faciendum.
Ad ID quod ulterius quaeritur, dicendum quod synderesis dicitur conscientiae scintilla potius quam ratio, eo quod ex parte illa semper micat : ex parte autem rationis quandoque obtenebratur errore.
Ad ULTIMUM dicendum, quod licet species cognoscibilium abstrahantur a phantasmatibus, lux tamen principiorum est a luce intelligentiae agentis : et propter hoc phantasmata non possunt dici scintille.
Ad 1. DICENDUM ergo ad primum, quod actus conscientiae est actus rationis, sed consequens ex alio actu praecedente.
Ad 2. AD ALIUD dicendum, quod scientia proprie conclusionis est, ut dicit Aristoteles in Posterioribus : sed propositio quaapponitur per compositionem, notat simultatem ad duo praesita : quorum alterum est in synderesi per se notum, alterum vero in actu rationis quod supponitur ut notum, sed ut frequenter eget probatione, eo quod circa particularia multipliciter contingit errare.
Ad 3. Ad ALIUD dicendum, quod conscientia actu aggravans vel excusans est rationis
ARTICULUS II.
Utrum conscientia semper sit recta ?
Secundo quaeritur, Utrum conscientia semper sit recta, vel quandoque possit esse non recta ?
Et videtur, quod semper sit recta.
- Quidquid enim est contra quod facere semper est non rectum, illud semper in se rectum est : contra conscien-
<--- Page Split --->
tiam facere semper est non rectum : ergo conscientia semper in se recta est. PRIMA pars patet per se. SECUNDA probatur per illam auctoritatem : « Qui facit contra conscientiam, aedificat ad gehennam. »
Item, Majorem influentiam super conclusionem in syllogismo habet major, quam minor. Cum ergo synderesis numquam erret, et conscientia semper participet lumen synderesis, videtur et ipsa numquam errare.
Item, Quidquid indeclinabile testimonium fert veritati, illud videtur non posse declinare a recto : conscientia est hujusmodi : ergo conscientia non potest declinare a recto. PRIMA probatur per hoc quod juramento veritas dicti quae mobilis est, non potest probari nisi per acceptionem alicujus immobilis veritatis. SECUNDA pars probatur per dictum Apostoli ad Romanos, IX, 1, ubi dicit : Veritalem dico in Christo : non mentior, testimonium mihi perhibente conscientia mea in Spiritu sancto. Et, II ad Corinth. I, 12 : Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae.
CONTRA :
Quidquid quandoque est erroneum, secundum quod hujusmodi, non obligat ad faciendum : conscientia est hujusmodi : ergo non semper obligat ad faciendum.
Item, Illud quod non est faciendum est falsum : ergo non potest sciri : quia nullum falsum scitur propria scientia : ergo a superiori non potest sciri : et sic non potest esse in conscientia : et si non est in conscientia, non obligat ad aliquid : ergo conscientia erronea non obligat.
PRETEREA , QuæriturhicderegulaQuæst . 1 quorumdamdicentium , quodsialiquisestdubiusdealiquoansitmortalepec - carum , etfacitilludpeccatum , mortali - terpeccatproptercontemptum . P o n a - musenim , quoddubitet , ethabetproba - bilesrationesadoppositum , sedtamennonsufficientes : tuncenimnonvideturcontemnere , eoquodsequiturmagispro - babile .
Sed contra. SED CONTRA :
Conscientia erronea ponitur a Sanctis, quae deponi debet.
Praeterea, Hoc videmus in haereticis et infidelibus, qui conscientia instigante se tradunt ignibus pro errore defendendo.
PRETEREA , QuæriturdehocquodQuæst . 3 etiam datur pro regula, quod dubia in securiorem partem interpretanda sunt : securior enim videtur pars esse, quæ plures habet rationes : ergo videtur, quod dubium in hoc interpretandum est quod plures habet rationes.
[Quæst. 1. ITEM, Juxta hoc ulterius quæritur, Utrum conscientia semper obligat ad faciendum ?
Et videtur, quod sic.
Ex supra dicta auctoritate, scilicet qui facit contra conscientiam, etc.
Item, Ponitur, quod si conscientia dictet aliquid esse faciendum per modum præcepti, quod tamen non sit præceptum, si non facit, contemnit quantum in se est præcipientem et præceptum. Omne autem contemnens præceptum peccat mortaliter. Ergo iste peccat mortaliter : ergo obligatur ad faciendum : et non nisi ex conscientia : ergo conscientia obligat ad faciendum.
CONTRA :
Ibi non est securitas, ubi est timor periculi. Sæpe autem ibi est timor periculi, ubi sunt plures rationes.
SOLUTIO . Dicimus , quodconscientiaSolutio . quandoqueesterronea , etquandoquerecta .
ADPRIMUMdicendum , quodcontrahocAd 1 . e s t , quodintelligiturdictumilluddescientiaquæconclusionemsuamsuppo - nitutscitam , secundumquodscitumestperrationesetprincipiaveraprobatum , velquæverasuntutsuppositaetcon - cessa : licetenimtuncquandoquesiterronea , tamenfacienscontraipsamædi -
<--- Page Split --->
ficat ad gehennam propter præceptum adjunctum.
AD ALIUD dicendum, quod falsum sequitur ex altera præmissarum falsa existente, et assumpta rationis frequenter est falsa, ut supra dictum est : conscientia enim licet participet synderesim, tamen non solam illam participat, et ideo quandoque errat.
AD ALIUD dicendum, quod conscientia non est sufficiens testimonium veritatis : sed tamen tribus efficitur sufficiens ad tria testificanda : cum justitia enim natura sufficit ad testimonium excusationis : et sic loquitur Apostolus ad Romanos, n, 14 et 13, loquens de Gentibus sic : Cum gentes quae legem non habent, naturaliter ea quae legis sunt, faciunt, ejusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex : qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente illis conscientia ipsorum. — In Spiritu sancto qui testimonium est veritatis : et sic loquitur ad Romanos, ix, 1 : et propter hoc non dicitur simpliciter : Testimonium mihi perhibente conscientia mea : sed addit, In Spiritu sancto. Cum meritis vero est testimonium gloriae spei : et sic loquitur, II ad Corinthios, i, 12, et propter hoc ibi addit : Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae, quod in simplicitate cordis et sinceritate Dei, et non in sapientia carnali, sed in gratia Dei, conversati sumus in hoc mundo.
quæst. Ad in quod ulterius quæritur solvendum, recolenda est distinctio quam supra posuimus, scilicet quod aliud est dubium, et aliud est ambiguum, et aliud persuasum vel creditum, et aliud scitum. Unde quod est in conscientia, habet se per aliquem istorum modorum, et secundum hoc magis et minus obligat : sed sine præjudicio loquendo dicimus, quod non obligat ad faciendum, nisi sit ut opinatum, vel creditum, vel scitum id quod est in conscientia, et tunc obligat, sive conscientia sit erronea, sive ratio erro-
nea : et hoc propter contemptum, sicut probat objectio,
Ad in quod contra objicitur, dicendum quod non rectum ut non rectum non obligat, quamdiu tale esse supponitur.
Si objiciatur, quod secundum hoc aliquis erit perplexus : sive enim sequatur conscientiam, peccabit faciendo non rectum : sive non sequatur eam, peccabit faciendo contra conscientiam. Dicendum est, quod non erit perplexus : quia potest deponere conscientiam.
Si quæratur, Qualiter deponenda sit? Dicendum, quod per examinationem minoris propositionis, quæ assumitur a ratione : hæc enim frequenter falsa est : et si examinaretur, ultro se offeret falsitas ejus, et tunc cessabit conscientia.
Ad aliud dicendum, quod falsum non Ad object. 2. scitur si scientia stricte accipiatur : sed tamen propter imaginationem veri quam habet, frequenter supponitur ut scitum.
Ad illud quod ulterius quæritur, diAd quæst. 2. cendum quod duplex est dubitans, scilicet dubitans supponens aliquid magis esse quam non esse, et de tali intelligitur regula : et est dubitans nihil supponens, et hoc non est verum.
Ad in quod ulterius quæritur, dicenAd quæst. 3. dum quod duplex est securius, scilicet remotius a falso, et remotius a periculo. Et secundo modo intelligitur regula. Prima vero objectio procedit in sensu primo.
ARTICULUS III.
Utrum conscientia in aliquo possit exstingui ?
Tertio quæritur, Utrum in aliquo possit exstingui ?
<--- Page Split --->
Et videtur, quod sic : multi enim non habent conscientiam in delictis. Similiter Sed contra. in ignorantibus videtur nihil redarguere.
SED CONTRA hoc est :
Frequenter mali praeoccupant pessima, redarguente conscientia. Dicitur enim, Sapient. XVII, 10 : Cum sit enim timida nequitia, dat testimonium condemnationis : semper enim praesumit sæva, perturbata conscientia. Ergo mali per conscientiam praeoccupant sibi pericula quae exspectant : et conscientia est testimonium condemnationis eorum.
Præterea, Conscientia est liber con-
tinens sententiam quae proferetur contra impios in die judicii, ut dicunt Sancti.
- Præterea, Dicit Augustinus in libro de Penitentia, quod in confessione stat accusans conscientia.
SOLUTIO. Dicimus, quod conscientia Sd non exstinguitur ita quod non accuset vel excuset, sicut probant ultimæ auctoritates.
AD PRIMUM autem dicendum, quod mali quandoque conscientiam dissimulant : non tamen exstinguitur in eis.