QUÆSTIO LXIX.
De sensualitate.
Consequenter quæritur de motivis his quæ antecedunt istas, licet non possint cognosci nisi per præhabitas, eo quod non ponuntur a Philosophis nisi raro, sed a Sanctis tractantur, et sunt sex, scilicet sensualitas, et ratio cum portione superiori et inferiori, et liberum arbitrium, et synderesis, et conscientia, et imago Dei quæ est in anima.
Quæratur ergo primo de sensualitate : et quia jam determinatum est supra, quid sit, et utrum sit una potentia vel plures, et quomodo sit subjectum peccati, non restat hic determinandum nisi de actibus ejus.
<--- Page Split --->
ARTICULUS I.
De actibus sensualitatis.
æstimatio autem de habendo est ipsius æstimativæ vel phantasie si æstimatio sub phantasia contineatur, consensus vero in bonum ut nunc est appetitus, eo modo quo supra diximus consensum in voluntate : desiderium autem incompletum dicit appetitum, concupiscentia autem vel ira completum et facientem impetum supra rem desideratam.
Ad quod sic objicitur :
Ad motum in bonum ut nunc, exigitur sensus boni, et post sensum æstimatio de habendo, et post æstimationem consensus quidem, et post hoc desiderium : post hæc autem ad delectabile est concupiscentia, et contra nocivum ita. Quæritur ergo, Utrum omnes isti actus sint sensualitatis ?
Et videtur, quod non :
Si enim sensualitas est appetitus qui fertur in quinque corporis sensus, ut dicit Augustinus, tunc non videntur esse actus ejus nisi actus appetitus, et illi non sunt nisi concupiscere et irasci : ergo videtur, quod sensualitas non habeat actus alios.
Item, In tanta successione actuum exigitur mora, cum nos videamus quosdam subito concupiscere apprehendem vel irasci.
Præterea, Consensus non videtur esse sensualitatis : sensualitas enim secundum impetum fertur : consensus autem videtur sibi præponere consilium et electionem, quæ non conveniunt animæ sensibili.
DICENDUM ergo ad primum, quod cum dicit Augustinus, quod sensualitas est appetitus, etc., diffinit sensualitatem ultimo motu ejus.
Ad ALIUD dicendum, quod actus illi non praecedunt semper se invicem tempore : eo quod concupiscentia quandoque statim est post sensum, et tunc alii actus communi sensu habitualiter supponuntur : sensus enim per se non moveret, nisi in ipso supponerentur æstimatio de bono habendo, et consensus in ipsum desiderium.
Ad ALIUD dicendum, quod assensus ille nihil aliud est quam concors appetitus apprehensi praecedentis, et propter hoc non præponit consilium et electionem, eo quod nulli innititur persuasioni, sed impetu concordat ad apprehensum.
ARTICULUS II.
De ratione cum portione inferiori et superiori.
Solutio.
SOLUTIO. Supra docuimus, quod sensualitas secundum nostram sententiam non dicit unam vim : et in quibusdam peccatis etiam prius motus non est in sensualitate : ac sensualitas dicit corruptionem quæ ex conjunctione ad carnem est, etiam in viribus animæ rationalis : et propter hoc possunt esse sensualitatis plures actus, sicut enumerati sunt : sed sensus boni est secundum actum sensus communis vel per accidens,
Secundo, Quæritur de ratione cum portione sua inferiori et superiori. Et quia supra notatum est quid sit ratio practica et speculativa, et quid portio inferior, et quid portio superior, et quomodo differunt a se invicem et a sensualitate, et quomodo gradus tentationum sunt in ipsis, non restat hic determinare nisi de actibus rationis quos ponit Damascenus in libro secundo de Fide or-
<--- Page Split --->
thodoxa ' , ubi dicit, quod primum est inquisitio et perscrutatio de bono apprehenso, et post hoc consilium sive consiliatio. Deinde judicat quid melius. Deinde disponit et amat quod ex consilio judicatum est, et vocatur sententia. Deinde post dispositionem fit electio. Electio autem est duobus praejacentibus hoc prae altero optare. Deinde impetum facit ad operationem, et dicitur impetus. Deinde utitur, et dicitur usus. Et deinde cessat ab impetu vel appetitu post usum.
Praeterea, Quaeritur quid ipse appellet usum? Si enim sic accipitur, ut dicit Augustinus, quod aliquid in facultatem voluntatis assumitur et ad aliud refertur quod opinandum est, tunc falsum est quod dicit Damascenus, quod cessat ab appetitu post usum : adhuc enim non cessat ab appetitu nisi obtineat illud quod intendit per usum.
Praeterea, Aliqui istorum actuum non videntur esse rationis, sed voluntatis, sicut amare.
Sed objiciur :
Apprehensio enim boni est ante serutationem ipsius aut inquisitionem : et illos actus non ponit Damascenus : ergo est diminutus.
Praeterea dicit, quod consilium est appetitus inquisitivus de eis quae in nobis sunt rebus : cum finis appetitus sit sine cognitione, et sic sine inquisitione.
Item, Consilium est de ignorato : appetitus autem non nisi de certo et apprehenso.
Praeterea, Judicium non videtur differe a consilio : consilium enim omne judicans est quomodo melius perveniatur ad finem.
Praeterea, Dispositio et amor non videntur esse unus actus : dispositio enim est in ordine, amor autem non considerat ordinem.
Praeterea, Haec dispositio sive amor non videtur proprie dici sententia. Dicit enim Isaac in libro de Difinitionibus, quod sententia est credulitas alicujus rei: credulitas autem non est amor vel dispositio.
Similiter, Electio potius videtur convenire libero arbitrio vel eligentiae quam rationi.
Praeterea dicit, quod impetus sequitur post electionem : et videtur falsum : quia voluntas perfecta est ante impetum et post electionem.
Item, Impetus non est actus rationis, sed potius virium illarum quae diffusa sunt in nervis et musculis.
SOLUTIO. Dicendum, quod Damascenus Solutio. ponit omnes actus rationis qui sunt ad consecutionem ultimi voliti, sive sint ra- tionis in se, sive sint aliarum potentia- rum per imperium rationis. Primum igi- tur est apprehensio boni simpliciter, sive finis : et continue sequitur voluntas in illud ante omnem actum rationis. Unde hos duos actus supponit Damascenus, unum intellectus practici, et alterum vo- luntatis, quae tantum finis est, et non ejus quod est ad finem. Ratio autem est eorum quae sunt ad finem. Primus autem actus est perscrutari sive perquirere per quae deveniatur ad finem : et cum multa inquirat, erit secundus ejus actus exa- minare quaerendo consilium quod eorum melius sit ad consecutionem finis. Post consilium vero suasum de uno dat judi- cium de ipso tamquam illud melius : et hoc cum aliis multis sit ei oppositum, praeoptat illud per consilium et praeligit : post electionem autem est imperium ra- tionis ad agendum illud, quia mediante illo obtinetur res : et hoc vocatur impe- tus ad opus : quia id vero quod obtinetur est desideratum, non habetur sine gaudio : et hoc est fructus rei desideratae secundum quod fructus est cum gaudio uti, ut dicit Augustinus : et quia appetitus pervenit ad finem intentum, cessat ab appetendo.
DICENDUM ergo ad primum, quod apprehensio supponitur ut actus intellectus practici.
<--- Page Split --->
Ad 2. Ad aliud dicendum, quod consilium est appetitus a specie appetibilis: omnis enim potentia in qua est species desiderabilis, appetitiva est vel simpliciter vel secundum quid: unde potentia cognitiva practica appetitiva est secundum quid.
Ad 3. Ad aliud dicendum, quod consilium quiddam supponit ut certum, scilicet finem: et quiddam quaerit ut ignorans, scilicet modum perveniendi ad finem. Item, Appetitus consilii certificatur ex fine.
Ad 5. Ad aliud dicendum, quod duplex est judicium, scilicet discretionis, et hoc est inquirens consilium. Et est judicium quod est promulgatio sententiae, et hoc est post consilium: et de hoc intelligit Damascenus, ita quod ante decretum illius judicii adhuc sit dubitare propter debilitatem persuasionis.
Ad 6. Ad aliud dicendum, quod amor dicitur ibi inclinatio appetitus in melius consulta, et non ponitur ibi pro passione voluntatis.
Ad aliud dicendum, quod est electio ex libertate quae non est aliud quam libertas faciendi quod vult: et haec acceptio convenit libero arbitrio. Est etiam acceptio electio unius prae altero propter rationis persuasionem, et haec est actus rationis.
Ad aliud dicendum, quod voluntas non est in ordinatis ad finem, sed ipsius finis. Damascenus autem non enumerat nisi illos actus, qui sunt in his quae sunt ad finem.
Ad aliud dicendum, quod impetus est rationis per imperium, licet sit motivae quae est in nervis et musculis per extensionem.
Ad aliud dicendum, quod uti est frui cum gaudio, prout frui sumitur generaliter pro qualibet refectione quae est ex consecutione desiderati: et post hujusmodi refectionem cessat ab impetu.
Ad aliud dicendum, videlicet ad ultimum, quod omnes actus enumerati sunt rationis per se, vel per imperium, ut dictum est.