QUÆSTIO LXV.
De voluntate.
Deinde quaeritur de partibus appetitus, et quia dicit Philosophus 1, quod in rationali voluntas sit, et in irrationali desiderium et animus, innuuntur tres esse partes appetitus, scilicet voluntas ex parte rationalis animae, et desiderium sive concupiscentia, et animus sive irascibilis ex parte irrationalis animae, hoc est, sensibilis.
Quaerendum est igitur primo de voluntate.
Secundo, De concupiscibili.
Tertio, De irascibili.
Quarto, De tribus in communi.
<--- Page Split --->
De voluntate autem quaeruntur tria, scilicet quid sit voluntas ?
Et secundo, Utrum sit potentia una per se, vel diffusa in omnibus aliis viribus ?
Et tertio, De consensu voluntatis.
ARTICULUS I.
Quid sit voluntas 1 ?
Ad primum proceditur sic :
Dicit Damascenus in libro II de Fide orthodoxa : « Oportet scire, quoniam animae naturaliter inserta est virtus appetitiva ejus quod secundum naturam est, et omnium quae substantialiter naturae adsunt contentiva, quae voluntas vocatur 2. » Ex hoc accipitur, quod voluntas est virtus appetitiva ejus quod secundum naturam est, et contentiva omnium quae substantialiter adsunt naturae.
Sed contra.
Sed contra hoc objiciur :
Id quod secundum naturam est, aut intelligitur id quod pertinet ad consistentiam vitae, aut id ad quod ordinatur natura. Si primo modo, tunc non essent voluntaria nisi quae pertinent ad conservationem vitae, quod patet esse falsum. Si autem intelligitur id ad quod ordinatur natura, tunc non esset voluntas nisi veritatis, et hoc iterum falsum est.
Praeterea, Dicit Damascenus exponens quomodo voluntas sit eorum quae sunt secundum naturam, quod substantia quidem et esse, et vivere, et moveri secundum intellectum et sensum appetit, propriam concupiscens et naturalem et
plenam essentiam. Ergo videtur, quod voluntas non sit nisi ad esse, et vivere, et sentire, et intelligere.
- Praeterea, Dicit Damascenus, quod voluntas est ipse naturalis et rationalis appetitus et simplex virtus omnium naturae constitutivorum. Naturam autem constituentia non sunt nisi principia ex quibus est natura, vel ex quibus conservatur: sed voluntas est eorum ex quibus est natura: et cum ea ex quibus est, praecedant voluntatem, voluntas erit praecedentium se: omne autem ex quibus est voluntas, est voluntarium: ergo aliquid est voluntarium voluntate quae nondum est, quod falsum est.
Praeterea, Talia de necessitate jam sunt habita : ergo voluntas erit eorum quae de necessitate habentur.
Item, Talium proprium principium est natura : ergo voluntas erit principium eorumdem quorum est natura principium : quae omnia falsa sunt. Si autem est eorum ex quibus conservatur natura, tunc non esset nisi cibi et potus, quod falsum est, cum dicat Damascenus, quod voluntas est in his quae sunt in nobis, et in his quae non sunt in nobis, hoc est, in possibilibus et in impossibilibus.
SOLUTIO. Dicendum secundum Damasolutiscenum et Gregorium Nyssenum, quod duplex est voluntas, scilicet naturalis, et deliberativa. Naturalis enim est de constituentibus et salvantibus naturam. Deliberativa vero est de his quae secundum prohaeresim eliguntur. Tamen ex
<--- Page Split --->
verbis Damasceni voluntas non naturalis nec etiam deliberativa est eorum quae possibile est fieri non per nos, et etiam impossibilium, sicut quod volumus nos numquam mori, quod tamen est impossibile : et haec etiam voluntas est possibilium quae non fiunt per nos, sicut quod volumus esse reges, quod quidem possibile est, sed non fit per nos. Has tres voluntates nominat tribus modis. Prima enim dicitur θἰλῃσις, hoc est, naturalis voluntas. Secunda autem proprie dicitur voluntas rationalis. Tertia vero dicitur δοῦλῃσις, hoc est, qualiscumque voluntas, eo quod generalis est appetitus possibilium et impossibilium, sive per nos, sive non per nos operandorum.
object. DICENDUM ergo ad duo prima, quod Damascenus ibi diffiniti voluntatem quae dicitur θἰλῃσις : et haec est diffinitio potius manifestans divisionem; quam totam dicens essentiam voluntatis.
object. AD ALIUD dicendum, quod nihil pro- 3. hibet voluntatem ejus esse quod jam inest per naturam, et ejus quod ante voluntatem ejus est acquisitum, et ejus quod jam de necessitate est habitum : sed aliter est de ipso voluntas quam sit per naturam, et aliter quam sit acquisitum ante voluntatem, et aliter quam jam inest ex necessitate : est enim voluntas ad permanendum et conservandum, quod secundum hunc modum ante nec fuit nec habitum est.
ARTICULUS II.
Utrum voluntas sit potentia una per se, vel diffusa in omnibus aliis ?
Et videtur, quod una per se.
Dicit enim Damascenus, quod voluntas quae rationalis non est, non est voluntas : ergo videtur, quod voluntas non sit nisi illa potentia quae secundum naturam sequitur judicium rationis.
Item, Aristoteles in Topicis dicit, quod omnis voluntas est in ratione, et ex hoc sequitur item.
Item, In libro de Anima dicit, quod in rationali voluntas est, in irrationali autem desiderium et animus.
Item, Priscianus dicit, quod hoc verbum, volo, est verbum prohaereticum. Secundum autem Aristotelem, prohaeresis est cum eligentia recta, sicut habetur in III Ethicorum 1. Cum igitur eligentia recta non sit nisi secundum rationem voluntatis, non erit nisi in ratione.
Hoc etiam probatur per rationem : quia voluntas est ejus quod voluntarium est, eo quod potentia per actus, et actus per objecta habeant diffiniri : dicit autem Aristoteles in III Ethicorum 2, quod voluntarium est cujus principium est in seipso cognoscente singularia in quibus est operatio : sed singularia, hoc est, determinatas circumstantias cognoscere non est nisi rationis : ergo voluntas non est nisi rationis.
SED CONTRA :
Dicit Aristoteles in III Ethicorum 3, quod neque voluntas est prohaeresis : voluntarium enim et pueri et alia animalia communicant, prohaeresim autem non. Ex hoc accipitur, quod voluntas inest brutis et pueris. Et bruta quidem nec habent rationem, nec usum rationis. Ergo non omnis voluntas in ratione est.
Item, Hoc dicunt Auctores medicinæ artis, qui distinguunt virtutem animalem apprehensivam et motivam motus voluntarii, et motum voluntarium appellant motum processivum in omnibus animalibus : ergo videtur, quod voluntas
Secundo quaeritur, Utrum voluntas sit potentia una per se, vel diffusa in omnibus aliis ?
<--- Page Split --->
in omnibus animalibus sit, et non in ratione tantum.
Quest. 1. PRÆTEREA, Videtur voluntas esse in omnibus viribus.
Dicimus enim, volumus intelligere, volumus ambulare, volumus videre : significantes progressum uniuscujusque virtutis ad actum sibi proprium. Cum igitur voluntas ad hunc progressum sit in unaquaque virtute, videtur voluntas esse appetitus quidem disseminatus et sparsus per omnes vires animæ.
Item,. Unumquodque appetit id quod secundum naturam perficit ipsum: sed omnes vires animæ perficiuntur a suis objectis secundum naturam ipsarum virium : ergo omnes appetunt sua objeccta. Appetitus autem non dividitur nisi per voluntatem et irascibilem et concupiscibilem. Cum igitur concupiscibilis sit respectu delectabilium corporis, irascibilis autem ad insurgendum contra nocivum, relinquitur quod appetitus qui est uniuscujusque virtutis ad suum objectum, sit appetitus qui est voluntas.
Quest. 2. JUXTA hoc etiam quaeritur, Quomodo hoc intelligatur, quod omnis voluntas est in ratione ?
Esse enim in ratione dicitur tribus modis, scilicet sicut objectum rationis est in ratione, aut sicut id quod est in radice rationis et subjecto, aut sicut id quod est pars rationis. Si primo modo dicatur voluntas esse in ratione, hoc parum est : quia sic omnia sunt in ratione, eo quod ratio est de omnibus. Si secundo modo, tunc non erit voluntas nisi quæ est pars rationalis animæ, quia anima rationalis subjectum est rationis. Et hoc est contra præhabitas auctoritates, et præterea contra hoc quod dictum est, voluntatem quamdam esse naturalem quæ est de constituentibus naturam, quæ videtur inesse omnibus. Si tertio modo, tunc omnis voluntas esse
videtur cum judicio rationis : et cum judicium rationis non sit repentinum, nulla voluntas videtur esse repentina. Et hoc est contra Aristotelem in III Ethicorum 1, ubi dicit, quod repentina quidem voluntaria esse dicimus : sed prohæresim non.
JUXTA hoc iterum quaeritur de distincione quorumdam dicentium, quod est voluntas finis, et voluntas ejus quod est ad finem : cum Aristoteles dicat, quod voluntas est finis tantum, consilium autem ejus quod est ad finem.
Item, Damascenus : Est autem 6o&n^s^, hoc est, voluntas finis, non eorum quæ ad finem sunt. Ergo finis quidem est voluntabile, ut regem esse, et sanum esse. Ad finem autem est quod consiliabile est, scilicet modus per quem debemus sani esse, vel regnare. Ergo nulla videtur supra habita distinctio.
JUXTA hoc iterum quaeritur de verbo Quæn Anselmi, qui dicit, quod « in omnibus in quibus conjuncta est potestas et voluntas, voluntas præcedit potestatem. » Hoc enim videtur esse falsum : potestas enim simplicius est quam voluntas, eo quod est in plus, et ita videtur voluntatem præcedere.
SOLUTIO. Dicendum, quod voluntas Solut dicitur multipliciter, scilicet large et stricte.
Large dicitur duobus modis, scilicet proprie, et metaphorice. Proprie dicitur de sensibilibus secundum quod appetitus illorum quo moventur ad desiderata, dicitur voluntas. Metaphorice autem dicitur de inanimatis et plantis, sicut dicitur in Evangelio Joannis, ui, 8, quod spiritus ubi vult spirat. Quod secundum Chrysostomum intelligitur de vento.
Stricte autem dicitur appetitus rationalis animæ, et in hac significatione propriissime accipitur. Et adhuc dicitur
<--- Page Split --->
tribus modis in illa significatione secundum triplex ejus objectum : objectum enim ejus aut est intra, aut extra. Intra, sicut potentiae animae quas omnes voluntas inclinat ad actum, secundum quod dicimus, volo intelligere, volo dicere, et volo ambulare. Si est extra, aut est de constituentibus et salvantibus naturam : et tunc est illa quae vocatur 6£Xr^r£ a Damasceno. Dicit enim, quod 6£Xr^r£ est rationalis appetitus naturae constitutivorum, id est, appetitus rationalis animae. Aut est de non pertinentibus ad naturam, sed hoc duobus modis, scilicet possibilium, et impossibilium. Si est impossibilium, tunc est voluntas quae a quibusdam dicitur irrationalis, eo quod semper praet deliberationem et inquisitionem et consilium. Si autem est possibilium, adhuc est duplex : aut enim est possibilium non operandorum per nos in toto vel in parte : et sic est illa voluntas quam Damascenus dicit esse, quod ipsa volumus esse reges vel sani, ad quod quandoque nihil operamur, quandoque autem non in toto. Si vero operandorum per nos, tunc est proprie voluntas rationalis : quia tunc est de quibus ratio habet antecedenter inquirere et disponere et ordinare et consulere. Voluntas autem generalis ad tres ultimos modos, hoc est, impossibilium, et possibilium per nos operandorum, et possibilium non per nos operandorum, secundum Damascenum et Gregorium Nyssenum dicitur 6oXr^r£, nisi quandoque restringatur ad aliquod horum trium per specialem rationem.
Ex hoc patet solutio ad quinque prima quae probant voluntatem esse in ratione, et ad duo quae in contrarium objiciuntur.
1 quest. Ad ID vero quod quaeritur, Utrum voluntas sit quidam appetitus diffusus in omnibus viribus, dicendum quod non. Ad PRIMUM autem quod objicitur, di-
cendum quod voluntas prout est ad intrinseca, universalis motor est virium ad actum, non ita quod ipsa sit immixta eis, sed quia caetera virtutes cum actibus suis sunt in ratione voliti, et per hoc efficiuntur objecta voluntatis.
Ad ALIUD dicendum, quod appetitus sumitur large, et stricte. Large prout dicit inclinationem uniuscujusque rei naturalis in id quod debetur ei secundum naturam : et sic appetitus est etiam diffusus in omnibus viribus animæ apprehensivis, secundum quod Aristoteles 1 dicit, quod omnia appetunt esse divinum, et propter illud agunt quidquid agunt. Et alibi quia materia appetit formam sicut femina masculum, et turpe bonum. Et Boetius in libro de Hebdomadibus dicit, quod omnia quæ sunt, appetunt bonum. Et sic etiam dicimus totam naturam moveri propter aliquid. Appetitus autem stricte dicitur desiderium alicujus rei adipiscendæ vel fugiendæ apprehensæ in ratione boni vel nocivi : et sic sumitur appetitus quando dividitur in voluntatem et irascibilem et concupiscibilem, et iste appetitus non est sparsus in omnibus viribus.
Ad ID quod ultra quaeritur, dicendum Ad quest. quod voluntas est in ratione duobus modis. Primo scilicet quia est pars rationalis animæ : et sic omnis voluntas, dummodo proprie sumatur voluntas, est in ratione : et iste modus est in comparatione ad id cujus est voluntas ut subjecti. Est etiam in ratione in comparatione ad objectum, id est, volitum : quia volitum antecedentem debet esse ex ratione determinatum : et sic non omnis voluntas est in ratione, sed ordinata. Si vero priori modo omnis voluntas dicatur esse in ratione, tunc non sequitur, quod propter hoc voluntas debeat esse rationalis, eo quod voluntas non de necessitate sequitur rationem, licet secundum ordinem debitum sequi debeat.
<--- Page Split --->
Ad quest. Ad id quod ulterius quaeritur, Utrum omnis voluntas sit finis ?
Dicendum quod sic, si accipiatur voluntas respectu voliti extra : sed ibi finis accipitur ut sit *ultimum intentum per appetitum : hoc enim est semper determinatum : et propter hoc de ipso non est inquisitio et consilium : sed modus acquirendi ipsum non est determinatus, et ideo consilium est de ipso. Si autem accipiatur voluntas non respectu objecti extra, sed respectu virium intra animam quas movet ad actum, tunc verum est, quod voluntarie ratiocinatur et voluntarie disponit et consulit : et hoc modo voluntas potest esse ejus quod est ad finem: sed sic non proprie sumitur voluntas 6o0A7r7r7r, ut patet per ante dicta.
Si vero quaeratur, Quare voluntas 6o0A7r7r7r non sit de eo quod est ad finem? Dicendum, quod nulla potentia appetitiva tantum, id est, cujus non est apprehendere sed affici circa objectum, distinguit aliquid vel ordinat : et omnis distinctio vel ordinatio est ex praecedenti apprehensione. Cum igitur in his quae sunt ad finem propter incertitudinem ipsorum exigitur distinctio et inquisitio et ordinatio, non potest esse voluntas de his. Finis autem in omni appetente suppositus est certus : et ideo voluntas est de ipso. Nec debet dici, ut quidam dicunt, quod finis sumatur ibi pro ultimo ultimo fine qui est Deus : hoc enim non est de intentione Auctorum, ut patet ex praedictis.
Ad quest. Ad id quod ulterius quaeritur, dicendum quod duplex est potestas, scilicet generalis, et haec est quae dividitur in omnes vires, et est simplicior voluntate. Alia est potestas quae dicitur quasi potentia stans in actu, et haec sequitur voluntatem, si sunt respectu ejusdem potestas et voluntas : quia, ut supra habitum est, voluntas uno modo dicta est motor generalis omnium potentiarum ad actum : et propter hoc dicit Anselmus, quod cum dico, possum loqui, subintel-
ligitur, si volo : et similiter cum dicitur, possum ambulare, et possum intelligere, et sic de aliis. Et hoc est quod dicit Augustinus, quod nulla est causa cum intelligibile est in anima, quare quandoque actu intelligit et quandoque non, nisi voluntas.
ARTICULUS III.
Utrum aliquis sit consensus voluntatis ?
Tertio, Quaeritur de consensu voluntatis.
Videtur autem, quod nullus consensus sit voluntatis proprie.
De illo enim est consensus quod ininquiritur per consilium : nullius autem quod inquiritur hoc modo, est voluntas : ergo consensus non proprie est voluntatis. PRIMA probatur per hoc quod consensus dicitur quasi sensus cum alio, et non est alius cum quo sentiatur nisi consilium praecedens. SECUNDA vero probatur per ante dicta : quia voluntas est proprie finis.
Item, Nomen consensus sonat in apprehensionem pausantem super apprehensum : voluntatis autem non est consentire.
Sed contra : Sedec
Voluntas frequenter contraria est rationi, sicut in inabstinentibus : contrarietas autem illa nihil aliud est quam dissensus ejus : ergo voluntatis est dissentire : sed cujuscumque est dissentire, ejus etiam est consentire : ergo voluntatis ejus est consentire.
JUXTA hoc etiam iterum quaeritur, Quae differentia sit inter 6A7r7r7r et 6o0A7r7r7r et 6A1r7r7r de quibus mentionem facit Damascenum?
Solutio. Dicendum, quod quidam conAd 1 e
<--- Page Split --->
sensus est rationis, et quidam voluntatis. Rationis consensus est quasi sententia de faciendo, secundum quod dicit Damascenus, quod sententia est dispositum et amatum quod judicatum est ex consilio : et ille consensus semper est in rem ex consilio inventam. Voluntas autem consensus est in concordia rationis. Dicunt autem quidam, quod est consensus in verum, et consensus in bonum. Consensus in verum est rationis, consensus autem in bonum est voluntatis. Sed hoc nihil est : quia consensus in verum proprie speculativæ potentiae est, de qua non est hic sermo. Rationis autem practicæ est inquirere de actuali bono et consentire, voluntatis autem appetere : et propter hoc consensus utriusque est in
bonum : sed rationis consensus est in sententia, voluntatis autem ut concordia.
Et per hoc patet solutio ad duo prima. Ad aliud dicendum, quod contrarietas voluntatis ad rationem non est in allegatis et consultis, sed potius in hoc quod appetitus voluntatis contrarie se habet ad allegata et consulta per rationem : et propter hoc dissensus ejus est discordia, et consensus ejus concordia vocatur.
Ad in quod ulterius quæritur, Quæ Ad quæst. differentia sit inter δοῦλησιν et θέλησιν ? patet ex dictis. Θέλκον autem nihil aliud est quam volitum, quod Damascenus vocat voluntabile : Θέλκον autem Latine est volens.