QUÆSTIO XLVI.

Quid sit somnium ?

Deinde quaeritur, Quid sit somnium ? Et dicit Aristoteles in libro II de Somno et vigilia : « Phantasma quod est a motu simulacrorum cum in dormiendo fit in eo quod animal dormit, hoc est somnium. »

SED CONTRA hoc obiicitur :

  1. Illud enim quod est in somno, est ut sensatum : phantasma autem secundum quod phantasma non est ut sensatum : ergo somnium non est phantasia.

  2. Et hoc etiam dicit Algazel : « Cum confortatur forma imaginativa, descendit ad sensum communem, et sigillatur forma in sensu communi defluens ad eum ab imaginativa et phantastica.

tur, vel etiam moveatur motu proprio. » Hoc est, prima origo somnii est species sensibilis, aut quod fit ab unoquoque sensuum, quia accipitur ut visa et audita, et sic de aliis : et hoc nisi aliquis motus in anima dignior contradicat, sicut motus rationis. Unde aliquid est quod apparet in somniis, sed tamen videtur non apparere secundum veritatem, si ratio quae judicat, non detinetur a somnio, vel etiam movetur motu proprio, sicut accidit in vigilia. » Ex hoc accipitur, cum origo somnii dicat se esse ut ab unoquoque sensuum, quod ipsa est ut sensibile, et non ut phantasma.

  1. Item, Alpharabius : « Quocumque modo res sit sensata, erit et ipsa in sensu communi : et haec est visio, scilicet quae dicitur somnium : quia quoties ceciderit in sensum communem, homo erit videns eam, quamvis palpebrae ejus sint clausa vel sint in tenebris. » Ex hoc accipitur, quod id quod apparet in somnio, non est phantasma, sed sensibile.

  2. Item, Aristoteles in libro II de Somno et vigilia: « Omnino autem quod ab unoquoque sensu dicit origo, nisi aliquis dignior contradicat. Apparet igitur quid prorsus : videtur autem quod non apparet, si quod dijudicat, non detinea-

PARTEREAquæriturhicdehocquodQuæridicitdemotusimulacrorum , dequomotuintelligatur ?

Et ipse videtur dicere, quod de motu vertiginis sic : « Oportet opinari tamquam modicas vertigines, quae in fluminibus feruntur, sic motum unumquemque fieri, saepe quidem similes, saepe vero dissolutas in alias figuras propter repercussionem. » Hoc est, sicut in aqua mota fiunt vertigines, quarum ultimae semper supernatant, et quandoque fluunt similiter una post aliam, quandoque autem infringit una aliam propter contrarium motum : sic oportet opinari in som-

<--- Page Split --->

no in motibus, simulacrorum, quod unum nalat post alterum ad sensum communem, et quandoque ordinate, et quandoque unum prævenit alterum et dissolvit ipsum.

1. SED CONTRA :

  1. Quidquid movetur motu vertiginis, movetur localiter: simulacra moventur motu vertiginis: ergo moventur localiter. PRIMA probatur ex hoc quod motus vertiginis est species motus violenti localis, ut habetur in V Physicorum. SECUNDA autem habetur in praehabita auctoritate. Inde sic: Quidquid movetur localiter, est corpus: simulacra moventur localiter: ergo simulacrum est corpus. PRIMA probatur per totum librum sextum Physicorum 1. SECUNDA vero probatur per ante dieta.

  2. Item, Quidquid movetur motu vertiginis, movetur violenter : simulacra in somno moventur motu vertiginis : ergo moventur motu violento. PRIMA probatur per hoc quod vertigo est species motus violenti 2. SECUNDA vero per ante dieta. Inde sic : Omnis motus violentus est contra naturam : somnium est motus violentus : ergo somnium est contra naturam.

Si forte dicatur, quod similitudo quaedam est ad motum vertiginis, scilicet quod imagines fluunt ad sensum communem et refluunt ad phantasiam, sicut videntur Philosophi dicere.

CONTRA videtur posse probari, quod simulacra stantia in sensu communi et non accepta aliunde faciant somnium, sic :

  1. Omnis forma generata in aliquo sicut in materia, non habens esse cum motu tantum, permanet aliquo tempore post generationem in materia illa. Sensibile est forma generata in organo sensus communis vel proprii, non habens esse cum motu tantum. Ergo aliquo tempore permanet in organo sensus

communis. PRIMA probatur ex hoc quod generatum non statim corrumpitur nisi habeat suum esse tantum in fieri, sicut sonus, et motus, et quaedam alia. SECUNDA vero patet per ea quae habita sunt in tractatu de Sensibus. Si igitur sensibile manet in organo sensus, non est necesse in somno quod fluat ab aliquo loco ad sensum.

  1. Item, Probatur per hoc, quia materia desiderat formam sicut femina mas- culum 3 : non autem desiderat nisi ut perficiatur ab ipsa in esse actu : ergo tenebit eam postquam fuerit perfecta ab ipsa.

  2. Item, Forma et sua materia quae secundum suam naturam apte nate sunt simul esse, maxime erunt simul post compositionem unius cum alio : sensibile et organum sensus communis et proprii sunt talis forma et materia quae apte nate sunt simul esse : ergo videtur, quod maxime debeant simul permanere post compositionem : et sic iterum sensibile manens in sensu communi facit somnium.

  3. Item, Si sensibile generatum in sensu communi et proprio statim corrumpitur, quaeritur quid sit corrumpens ipsum? Aut enim corrumpitur a seipso, aut a contrario. Non a seipso : quia nihil corrumpit seipsum. Nec etiam a contrario videtur corrumpi : quia quando unum contrariorum corrumpit alterum, corrumpens generatur in materia corrupti, vel ambo corrumpuntur ad medium, sicut accidit in mixtione : et quocumque modo dicatur, semper forma remanebit in sensu vel contrarii vel medii, quae in dormiendo potest facere somnium.

Si propter hoc dicatur, quod ibi non est motus vertiginis, sed sensibilia manentia in sensu communi faciunt somnium. CONTRA : Quaecumque in sensu communi sunt, cum animal dormit, ap-

<--- Page Split --->

parent in somnio : sed omnia sensibilia, si prædicta vera sunt, sunt in sensu communi, cum animal dormit : ergo omnia sensibilia quæcumque accepta sunt per sensum, apparent in somnio : et sic in quolibet somnio debemus somniare omnia sensibilia, quæ numquam sensimus : quod experientia docet esse falsum : ergo relinquitur, quod ea quæ apparent in somnis, ad sensum communem animalium moveantur.

Item, Dicit Avicenna, quod somnium est sensibilis ut phantasmatis: ergo videtur, quod a loco phantasiae ad sensum communem non moveantur simulacra.

Quæst 2. JUXTA hoc etiam quæritur, Si est ibi motus vertiginis, ubi incipit motus ille ?

Et videtur, quod a loco phantastico :

  1. Motus enim incipit ibi ubi incipit fluxus simulacrorum : fluxus autem simulacrorum incipit a loco ubi manent simulacra : et ille est locus phantasiae et imaginationis : ergo motus vertiginis incipit a loco phantastico et imaginationis.

  2. Item, Alpharabius expresse dicit, quod motus somnii secundum principium est ab imaginatione, et secundum finem ad sensum communem.

Sejcontra. SED CONTRA hoc est, quod

  1. Supra sæpe probatum est, scilicet quod sensus communis in dormitione movetur ad interius: et sic videtur, quod motus somnii potius sit a sensu communi ad phantasiam, quam e contra.

  2. Item, Cerlum est, quod sensus communis movetur a sensu proprio, et ulterius movet phantasiam : ergo videtur, quod motus incipiat a sensu communi secundum ordinem ipsarum virium animæ.

  3. Hoc etiam videtur per difinitionem phantasiae superius habitam, scilicet quod phantasia est motus a sensu secundum actum factus. Ex hoc enim sc-

quitur, quod motus incipiat a sensu communi, et terminetur in phantasiam.

JUXTA hoc iterum quæritur, Cum motus vertiginis componatur ex pulsu et tractu, ut dicit Philosophus in VII Physicorum 1, utrum simulacra revertantur per eamdem viam in tractu, per quam descendunt in pulsu ?

Et videtur, quod sic : quia

  1. Dicit Philosophus, quod unus motus dissolvit alium propter repercussionem, quod non posset esse nisi occurrerent in eadem via.

  2. Præterea, Una via est ab organo phantasiae ad sensum communem, et e contra : ergo videtur, quod necesse est redire per eamdem.

SED CONTRA :

Ponamus quod simulacrum albi descendat in pulsu, et simulacrum nigri revertatur in tractu, illa duo necesse est conjungi in medio : et cum utrumque eorum sit in actu, contraria simul actu erunt in eodem, quod est impossibile.

Item quæritur juxta hoc, Cum id quod Quaapparet in somnio, videatur album, et nigrum et viride, et tales colores non apparent sine actu lucidi,1 quod sit illud lucidum intrinsecus quod facit species colorum illorum actu apparere, cum ibi non sit ignis præsentia, nec solis, nec alicujus alterius lucentis ?

Item ulterius quæritur, Cum visus non Quasit nisi per medium extrinsecum, et similiter auditus et odoratus, utrum medium aliquod sit interius, per quod apparent simulacra illorum sensuum ?

PR.ETEREA objicitur de hoc quod dicit, QuaCum in dormiendo fit.

Videtur enim etiam motum illum esse in vigilando : dicit enim Aristoteles, quod in quibusdam juniorum et omnino perspicientibus, si sunt tenebræ, appa-

<--- Page Split --->

rent idola plura quæ moventur, ita ut obnubilentur frequenter timentes. Sicut videmus expresse in pueris timentibus, qui propter simulacra apparentia clamant et timent. Similiter et in melancholicis videmus, quod propter simulacra interiora videntur sibi videre homines et bestias, cum quibus loquuntur, et timent et fugiunt.

Item, Quibusdam infirmis videtur, quod videant bestias ex modica junctura linearum in pariete. Ergo videtur, quod simulacra non tantum in somno movent sensum communem, sed etiam in vigilia.

Item, Objicitur de hoc quod dicit, In eo quod animal dormit. Hoc enim videtur esse superfluum, cum ante dixerit, cum in dormiendo fit.

proprium in quo habent commanere. Quia vero hujusmodi motus fit in sanguine subtili et spiritu, propter hoc unus motuum frequenter insequitur alium et infringit ipsum, sicut est videre in nubibus quarum quaedam sunt similes hominibus et centauris, ut dicit Philosophus, et cito permutantur una nube inundante super alteram. Hoc tamen in quibusdam hominibus accidit plus et in quibusdam minus, ut infra determinabitur.

DICENDUM ergo ad primum, quod in Adi, 2et3. somno movet phantasia secundum principium motus qui est pulsus, licet secundum finem ejusdem phantasia illud accipiat ut sensibile in organo sensus communis.

Per hoc etiam patet solutio ad ea quae objiciuntur de verbis Alqazelis et Alpharabii.

Ab in quod objicitur de verbis Aristotelis, dicendum, quod ipse vocat ibi originem sensibile acceptum ab unoquoque sensu : et hoc in somno accipitur ut sensibile, quando magna est potentia somni, adeo quod etiam ligat rationem in tantum quod si deprehendat simulacrum esse et non rem, sed convertitur anima super simulacrum sicut super rem : et tunc movet somnium in dormitione, sicut res in vigilia. Sed quando ratio potentior est quam somnus, tunc ratio in somniis deprehendit se somniare et non esse rei veritatem id quod apparet in somno : et tunc nihilominus simulacrum in sensu communi est ut sensibile, licet error ille a ratione deprehendatur.

Solutio. Dicendum, quod somnium est phantasia ex motu simulacrorum, ut dicit Philosophus, qui motus descendit a loco phantastico, et tangit sensum communem, et revertitur ad phantasiam. Cum enim fiat evaporatio a loco digestionis ad cerebrum, subtilis sanguis elevatur, et descendit ad interius capitis animalis, cum quo progreditur animalis spiritus deferens simulacra phantasiae ad organum sensus communis, qui cum movet sensum communem, fit somnium, et videtur sentiri forma delata a phantasia ad sensum communem. Cum autem ipse spiritus deferens formas sit de natura humidì aerei et feratur cum humido et subtili sanguine quasi vaporabili, dicit Philosophus, quod motus simulacrorum in ipso est sicut motus ramunculorum liquefacti salis in aqua calida. Cum enim in aqua calida liquefit sal, subtile elevatur sursum ex calido movente et humido liquefaciente sicut ramunculus albus, et postea iterum residet ex natura gravis quod est in terrestreitate salis. Sic forma et imagines descendunt descendente spiritu et sanguine ab imaginatione ad sensum communem, et revertuntur ad cellam imaginationis iterum tamquam ad locum

Ab in quod objicitur de motu, dicendum quod est motus vertiginis, qui componitur ex pulsu et tractu : et pulsus est ab imaginativa ad sensum communem, tractus autem e contra. Causa autem pulsus est motus spiritus animalis et subtilis sanguis ab organo imaginationis ad organum sensus communis, qui sanguis distribuitur in organum aliorum sensuum propriorum. Causa autem traclus motus proprius est ipsarum forma-

<--- Page Split --->

Iest. Ad illud autem quod quaeritur, Utrum pulsus et tractus simulacrorum sunt per eamdem viam? Sunt tres solutiones. Quarum una dicit, quod non per eamdem, ne contingat contraria simul esse in eodem. Sed haec est falsa, et contra Philosophum, ut patet in objiciendo. Alia dicit, quod simulacra inter sensum communem et phantasiam sunt in transitu et motu, et sic sunt in potentia tantum : et nihil prohibet contraria simul esse in potentia. Et haec est etiam falsa : quia simulacra albi et nigri actu sunt in imaginatione et simul. Tertia est cui consentimus, quod album et nigrum in esse materiali sunt contraria : sed species albi et species nigri in spiritu animali et virtute sensibili non habent contrarietatem propter sui simplicitatem et spiritualitatem.

qüest. Ad aliud dicendum, quod aliud est de 4. specie sensibili in anima, quæ est in actu et actus, et aliud de re sensibili extra, quæ est in potentia sensibilis : extrinseca enim indiget agente, intrinseca non, ut supra probatum est.

qüest. Ad aliud dicendum, quod species in- 3. trinsecus non indigent medio : medium enim est ad hoc ut conjungantur species cum virtute apprehensiva : unde postquam conjuncta est, non est necessarium medium. Cum igitur intrinsece species conjunctae sunt, supervacuum esset medium.

qüest. Ad in quod quaeritur, Utrum in vigilia 5. fiat hujusmodi motus?

Dicendum, quod ille motus qui fit in vigilia, non est somnium : quia somnio substantiale est, quod fiat in dormiendo : sed tamen simile est motui somni : et licet fiat multis de causis particularibus, tamen illae reducuntur ad quatuor principales, quae colliguntur ex dictis Philosophorum.

Quarum una est juventus. In pueris enim propter multas evaporationes ma-

gnus est fluxus nutrimenti a capite ad organa sensus communis et propriorum : et ideo cum abstrahuntur sensus eorum ab actibus exterioribus, sicut in tenebris et in loco solitario horribili, statim cum sanguine et spiritu descendant formæ ab imaginativa ad sensum communem, et videtur eis, quod audiant, vel videant horribilia, vel etiam percutiuntur. Sed cum sint in lumine et cum hominibus a quibus præsumunt adjutorium, sensus communis diffunditur super sensus proprios in exterioribus actibus : et ideo tunc non sentiunt motum simulacrorum intrinsecus, eo quod fortiores motus exteriores excludunt debiliores interioros.

Secunda causa est complexio frigida et sicca, sicut melancholia dominans. Frigidum enim et siccum faciunt fortissimam intentionem simulacrorum interiorum, et debilissimam receptionem exteriorum. Et idcirco interiora efficiuntur fortius moventia, et fortissimo motu descendant ad sensum communem : et videntur esse sensata : et propter malitiam complexionis frequenter apparent horribilia. Unde cum fortiores sunt in eis motus interiores exterioribus, interiores excludunt exteriores : et videtur eis, quod videant daemones, et loquantur eis. Quod autem discontinuant locutiones, causa est, quia frigidum et siccum difficulter mobilia sunt : et ideo nullus motuum potest attingere ad debitum finem. Et haec etiam causa est deliramenti in senibus : et insuper habent ruinam complexionis et dissolutionem, propter quam corrumpuntur formæ eis impressæ, sicut corrumpitur forma artis in ruinosis ædificiis.

Tertia causa est infirmitas, et præcipue calida et sicca : quia calidum fortissime movet, et siccum confortat simulacra continuando ea : et tunc simulacra descendant ad organum sensus communis et movent ipsum sicut sensibilia, sicut fit in alienatione infirmorum,in quibus materia infirmitatis rapitur ad caput.

<--- Page Split --->

Quarta causa est fortissima meditatio et cogitatio circa aliquid, et præcipue quando aliquis abstrahit se a sensibus exterioribus, et quærit locum solitudinis, in quo minus anima ad exteriora vocetur. Tunc enim si fortis fuerint imaginationis et debilis rationis, incipiunt movere simulacra, eo quod non impediuntur nec a sensibilibus nec a ratione, et descendant ad sensum communem : et frequenter videtur tunc homini, quod videat et audiat hoc quod habuit in mente : et in omnibus his si illi simulacro circa quod occupatur intrinsecus sensus communis, aliquid in modicum

simile afferatur extrinsecus ad visum vel auditum, statim videbitur illud. Unde adspicientes ad juncturas linearum in pariete vel in terra, propter modicam similitudinem cum bestiis putant esse bestias, vel aliquid hujusmodi circa quod occupantur intrinsecus.

Ad ultimum dicendum, quod hoc non additur superflue, sed tangit subjectum proprium somnii, per quod diffiniri habet somnium, ut dicit Philosophus, licet non eodem modo. Unde quod dicit Philosophus, In eo quod animal dormit, hoc est, in sensu communi.