QUÆSTIO XLIII.
De sommo et vigilia 1.
Deinde quaeritur de proprietatibus animae sensibilis in se, quae sunt somnus, et vigilia, et somnium. Has enim proprietates habet anima sensibilis in omni animali, ut videtur dicere Philosophus.
Queratur ergo primo de somno et vigilia, et consequenter de somnio et somnii interpretatione.
De somno autem et vigilia movet Aristoteles quinque quaestiones, scilicet quid sit ?
Et, Utrum animae per se vel corporis per se propria sunt, vel communia utriusque ?
Et, Si communia, cujus particulae animae vel corporis sunt ?
Et, Propter quam causam insunt animalibus ?
Et, Utrum communicent omnia animalia ambobus, vel aliqua quidem somno tantum, aliqua vero vigilia tantum, aliqua vero neutro, aliqua quidem utrisque.
Deinde movet Aristoteles septem quaestiones, scilicet quid sit somnium ?
Et, Propter quam causam dormientes quidam somniam, quidam non ?
Et, Quare quidam qui somniant, quandoque non recolunt, quandoque vero recordantur ?
Et, Si contingit futura praevidere in somnio vel non ?
Et, Qualiter hoc contingit ?
Et, Utrum futura ab homine pravideantur solum, vel quorumdam damonum habeant causam ?
Et, Utrum a natura fiant vel ab eventu ?
Itas quaestiones determinat Aristoteles in libro de Somno et vigilia. Et nos disputabimus de eisdem infra.
<--- Page Split --->
ARTICULUS I.
Quid sit somnus ?
Procedatur ergo ad primum sic : Dicit enim Aristoteles in libro primo de Somno et vigilia : « Sensus modo quidem aliquo immobilitatem velut vinculum somnum dicimus, solutionem et remissionem quia vigiliam. » Ex hoc accipitur, quod somnus est immobilitas sensuum velut vinculum. Vigilia autem solutio est sensuum et remissio.
Avicenna autem diffinit sic : « Vigilia est dispositio in qua anima imperat sensibus et virtutibus moventibus exterius voluntate cui non est necessitas. Somnus vero est privatio dispositionis in qua anima ab exterioribus ad interiora convertitur. »
Algazel autem diffinit sic : « Somnus nihil aliud est nisi retractio spiritus ab exterioribus ad interiora. »
Alpharabius autem sic : « Somnus est sensus in potentia, vigilia autem sensus in actu. »
Item, sic : « Somnus est introitus sensus communis in corpus, vigilia est motus sensus communis in suo instrumento extra corpus. »
Item, sic : « Somnus est ligamentum virtutum et confirmatio earum, vigilia vero dissolutio virtutum et debilitas earum. »
Communiter autem diffinitur sic a Magistris : « Somnus est quies virtutum animalium cum intensione naturalium, vigilia intensio animalium cum remissitione naturalium. »
Item, sic : « Somnus est intereoprio primi organi sentiendi ab actu sensus : vigilia est solutio primi organi sentiendi ab actu sensus. »
CONTRA PRIMAM harum diffinitionum objiciur sic :
Quæcumque potentia impeditur ab actu in somno, illius immobilitas est somnus : memoria et intellectus impediuntur ab actu in somno : ergo memoriæ et intellectus immobilitas est somnus : non ergo solius sensus : et ita deberet dicere : Somnus est immobilitas sensus, memoria, et intellectus.
Praeterea, Somnus non videtur universaliter immobilitas sensus. Sensus enim communis est quidam sensus, et ille non immobilitatur in somno : cujus probatio est hæc : quia dicit Aristoteles in II de Somno et vigilia, quod phantasmata fluunt ab organo phantasiae ad organum sensus communis et immutant ipsum.
Si forte dicatur, quod intelligitur de sensibus propriis, videtur quod hoc non semper sit verum : quia dicit Aristoteles in primo de Somno et vigilia, quod quidam in somnis agunt opera vigiliae : quod non potest esse cum hoc quod organa processiva et organa sensuum exteriorum sunt immobilia.
Item, Videtur esse nugatio in hoc quod dicit, Immobilitas velut vinculum, eo quod sufficienter quies sensuum exprimitur per alterum.
Sed objicitur contra diffinitionem vigiliae datam ab Aristotele. Videtur enim superfluum quando ponit solutionem quod apponat remissionem : quia utrumque idem significat.
Si forte dicatur, quod resolutionem significat remissio et debilitatem. CONTRA hoc est, quod unumquodque in suo actu confortatur : sensus autem in vigilia est in actu : ergo videtur, quod in vigilia accipiat confortationem et non remissionem.
- Contra autem totam diffinitionem objicitur sic, quod videtur non esse convertibilis. Sunt enim multa genera amentiarum, sicut epilepsia, et lethargia, et conversio animæ ad interiora, sicut fit in meditantibus quandoque et raptis, in
<--- Page Split --->
quibus omnibus est immobilitas sensuum velut vinculum : et tamen illæ amentiæ non sunt somnus : et solutiones earum non sunt vigilæ : ergo difinitio in plus est quam diffinitum.
CONTRA SECUNDAM obiicitur sic :
Vigilia est perfectio sensuum secundum actum. Cum ergo unumquodque debeat diffiniri ab ultimo et primo, et actus melior sit quam dispositio, vigilia potius deberet diffiniri per actum quam per dispositionem.
Præterea, Videtur falsum quod dicitur in diffinitione somni, scilicet quod somnus sit privaŵio ab hac dispositione. Videmus enim frequenter in somnis ad motum phantasiæ, quod anima præcipit virtuti moventi et extendenti membra genitalia ad expulsionem superflui seminis, sicut fit in his qui polluuntur in somnis : et hoc dicit Avicenna.
Præterea, Contingit quandoque stillare phlegma dulce a capite in somnis ad organa gustativa, scilicet linguam et palatum : et tunc quandoque somniat dormiens se mel bibere, ut dicit Aristoteles in II de Somno et vigila. Hoc autem non contingit nisi propter immutationem quam facit dulce phlegma in organis gustativis : ergo videtur, quod somnus non omnino sit privatio illius dispositionis in qua anima imperat sensibus exterioribus.
CONTRA TERTIAM diffinitionem quæ est Algazelis, sic obiicitur :
Spiritus conducit calorem : quia ubi est multiplicatio spiritus, ibi est multiplicatio caloris, et e contra, ubi non multiplicatur calor, ibi non multiplicatur spiritus : sed in multis dormientibus multiplicatur calor in extremitatibus manuum et pedum vehementer : ergo et spiritus : ergo non est generale, quod somnus est retractio spiritus ad interiora.
CONTRA QUARTAM quæ est Alpharabii, sic obiicitur :
Sensus in actu dicitur duobus modis, scilicet quoad esse in actu, et quoad sentire. Primo modo sensus fit in actu a potentia sensitiva perficiente organum. Secundo autem modo a sensibili. Quæratur ergo, Utrum somnus sit sensus in potentia quoad actum primum, vel quoad actum secundum ? Si primo modo, tunc organa sensuum in somno non haberent potentias sensitivas : et sic sensus essent corrupti, et æquivoce diceretur oculus dormientis et vigilantis : quæ omnia falsa sunt. Si autem dicitur in potentia quoad esse secundum : tunc videtur, quod vigilia sit in potentia sensus quandoque : quia non semper sensus vigilantis immutatur in actu.
Præterea, Dicit Philosophus in primo Topicorum : In eo quod secundum contradictionem opponitur, consideratur si multipliciter dicitur. Nam si hoc multipliciter dicitur, et quod huic contradictione opponitur, multipliciter dicetur : ut non videre multipliciter dicitur, unum quidem non habere visum, alterum quidem non uti visu. Si autem multipliciter dicitur, et videre multipliciter necesse est dici : utrique enim videre opponitur quid, ut ei quod est non habere visum, illi autem quod est non uti visu. Ex hoc habetur, quod videre dicitur habere visum et uti visu, et similiter est de aliis sensibus : et sic deberet melius dixisse, quod somnus est habitus sensus, vigilia autem usus sensus, cum dormientes habeant sensum, licet non utantur.
CONTRA QUINTAM quæ est Alpharabii sic obiicitur :
Sicut dicit Philosophus, s»mnus est ligamentum sensuum, et sic non videtur esse introitus sensus.
Præterea, Sensus communis non accipit nisi a sensibus propriis, ut dicit Avicenna : et sic videtur, quod suum esse non est intrare in corpus, sed moveri in sensus exteriores.
Præterea, Si intrat, hoc non potest esse nisi altero duorum modorum, scili-
<--- Page Split --->
cet quoad actum, vel quoad organum. Si quoad actum, hoc plane falsum est : quia suas actus est supersuum objectum : et objectum suum non est nisi in re praesente, ut supra probatum est. Si quoad organum, hoc nihil est dictu : quia organum suum semper est intra corpus, ut supra habitum est, sive in somno sit, sive in vigilia
CONTRA SEXTAM QUÆ adhuc est Alpharabii, sic objicitur :
Omnis somnus inducitur ex lassitudine organorum vel gravitate : nihil inductum ex talibus causis debet esse confirmatio virtutum organicarum : ergo somnus non est sicut ligamentum virtutum quod sit confirmatio earum.
Præterea, Dicit Aristoteles in fine primi Physicorum 1, quod materia et ingenita et incorruptibilis, propter id quod unumquodque corrumpitur ad materiam et generatur ex ipsa : et ideo ipsa est ante communem generationem, post communem corruptionem naturalem. Ex hoc habetur, quod unumquodque tanto vicinius est corruptioni, quanto ipsum magis recedit ab actu et appropinquat potentiae materiali : et quanto ipsum vicinius est corruptioni, tanto debilitatur plus virtus ejus : sed somnus facit virtutes exteriores organicas recedere ab actu, et appropinquat eas potentiae : ergo somnus fit ligamentum virtutum et debilitas earum : vigilia autem e contra solutio virtutum et confirmatio earum est.
quæ dicuntur Angeli : et accipit ab eis intellectus potentias simplices et immateriales, quæ sunt somnia vera, quibus imagiualio præparat imagines quandoque convenientes, quandoque contrarias : propter quas somnium illud indiget interpretatione. Et ex hoc accipitur, quod anima agit in somnis secundum partem sensilem quæ est imago, et secundum parlem intelligibilem : et ita in utraque parte virtutes animales sunt.
CONTRA OCTAVAM QUÆ etiam est Magistrorum, objicitur sic :
Quæratur quid sit primum organum sentiendi ? Aut enim hoc est sensus communis, aut sensus proprii. Si sensus communis, plane falsum est. In somnis enim organum sensus communis immutatur ab imaginibus refluxentibus ab organo phantasiae et imaginationibus. Si autem sensus proprii, tunc primum organum sentiendi dicitur in altero duorum modorum, scilicet secundum naturam prioris in cognitione sensibili, et sic primum organum erit organum visus, quia per visum plures differentias cognoscimus, et per ipsum maxime inter proprios sentimus sensata. Vel primum dicitur secundum naturam prioris constituendo sensibile, et sic primum organum erit tactus, quia tactus constituit animal. Et utroque modo patet esse falsum. In somno enim non interrumpitur tantum visus et tactus, sed organum cujuslibet sensus.
CONTRA SEPTIMAM autem quæ est Magistrorum, sic objicitur :
In somno non omnes quiescunt virtutes animales : phantasia enim agit in somnis, ut dicit Philosophus, quæ est virtus animalis : ergo somnus non est quies animalium virtutum universaliter.
Item, Dicit Avicenna et Alqazel et Alpharabius, quod in somnis anima conjungitur intelligentiis superioribus
Item, Cum penes unam causam non possit dari nisi una diffinitio, quaeritur penes quid omnes illae octo diffinitiones dentur ?
SOLUTIO. Dicendum, quod prima diffinitio quæ est Aristotelis, datur per esse somni quod habet in proprio subjecto, quod est commune subjectum, non primum. Esse enim somni est quod sit im-
<--- Page Split --->
mobilitas velut vinculum. Sensus autem communis subjectum est ipsius somni : licet tactus sit objectum primum, ut infra probabitur.
Ad id quod contra objicitur, dicendum quod somnus est vinculum sensuum per se : quia vincit et ligat propria organa sensuum : memoriae autem et intellectus vinculum est per accidens quandoque, quia non ligat proprium intellectus nec proprium organum memoriae : intellectus enim non habet organum, sed quandoque impeditur in somno, et quandoque decipitur, quia universale accipit a phantasia secundum rationem rei : in somnis autem phantasma non accipitur secundum realem rationem et quidditatem rei, sed potius e contra : est enim super simulacrum sicut super rem : et propter hoc est deceptio. Memoria autem accipit phantasmata ut imagines rerum extra, ut prius habitum est : et in somnis non est conversio ad res extra : et ideo memoria et intellectus ligantur per accidens : et cum id quod est per accidens, non sit diffinitivum rei, propterea non dicitur in diffinitione somni, quod sit immobilitas velut vinculum memoriae et intellectus.
Ad aliud dicendum, quod sensus communis duplicem habet comparationem. Unam ad sensus exteriores, quibus ipse influit speciem sensibilem et virtutem sensitivam : propter quod etiam dicitur ab Avicenna forma et perfectio sensuum particularium : et hac comparatione ligatur organum ejus : et somnus est vinculum sensus communis. Aliam comparationem habet ad organum phantasie et imaginis, quae site sunt in partibus cerebri, quae naturaliter frigide sunt : et ideo frigiditate quae dominatur in somno, non immobilitantur : et cum organum sensus communis in comparatione illa etiam sit frigidum per naturam, non immobilitatur in somno, sed immutabitur a simulacris influentibus a loco phantasie et imaginationis : et hoc intendit Philosophus, quando dicit somnum esse vinculum quodammodo sensuum.
Ad aliud dicendum, quod haec duo, immobilitas et vinculum, non idem important : sed hoc idem quod dicitur, Velut vinculum, specificat immobilitatem : est enim immobilitas negationis et privationis et immobilitas potentiae movendi, et talis non est somnus : et immobilitas vinculi ita quod redit mobilitas remoto vinculo, et talis immobilitas est somnus : quia remota frigiditate gravante et vinciente organa sensuum, restituitur mobilitas organis sensuum exteriorum. Quod autem objicitur, quod quidam in somnis agant opera vigiliae, dicendum quod non contingit hoc ex solutione sensuum exteriorum simpliciter, sed quodammodo : illa enim solutio non fit a calore naturali et accidentali et a phantasmate fortissime movente. De his tamen erit quaestio infra per se : sed nunc in tantum dictum est, quod sensus simpliciter clausi sunt in somno, secundum quid tamen a calore innaturali quandoque soluti.
Ad 10 quod objicitur contra diffinitionem vigiliae, quod vigilia per esse suum nihil aliud est quam solutio sensuum ad actus exteriores per reversionem caloris naturalis ab interioribus ad exteriora : et hunc modum dicit remissio : quia scilicet calore iterato mittitur ad exteriora. Et ideo non idem importatur per illa duo, sed solutio dicit esse vigiliae, et remissio dicit causam.
Ad 10 quod objicitur contra totam diffinitionem Aristotelis, dicendum, quod mentia distinguitur a somno per causam : in epilepsia enim vapor multus ascendens ad cerebrum, implet nervos et suffocare facit ipsos, ita quod spiritus sensibilis et motivus non potest descendere per ipsos ad organa : quo facto remanent organa exteriora in sensibus immobilia : sed in somnis frigus descendens a cerebro ex vaporibus infrigidatis ibidem, propellitur paulatim, ut dicit Philosophus, calore naturali ab exterioribus ad interiora : et haec est causa quare dicit Philosophus, quod somnus est vin-
<--- Page Split --->
culum quoddam et non omne vinculum. In epilepsia enim et in aliis amentiis accidit simile illi quod accidit ei qui apprehenditur in gutture et cervice, propter strangulationem enim venarum et arteriarum et nervorum non descendunt spiritus sensibiles : sicut accidit ei etiam qui fortiter ligat brachium circa humerum, tunc enim manus et anterior pars brachii efficitur quasi insensibilis, et immobilis, et remoto vinculo illo redit spiritus, et facit quasi puncturas acus : spiritus enim est corpus subtile, et est vehiculum virtutum vitalium et animalium, per quod virtutes sensibiles et motive transeunt in sua instrumenta.
Idia. De secunda diffinitione quae est Avicennæ, dicendum quod datur per oppositionem organorum exteriorum ad animam, secundum quod est regens et movens corpus per appetitum et voluntatem.
- Ad id quod objicitur in contrarium, dicendum quod calor naturalis et spiritus sensibilis et motivus disponunt organa ad sensum et motum, sed non perficiunt : quia organa perficiuntur a virtutibus animæ organicis, quæ fiunt in ipsis. Unde cum somnus et vigilia sint per exitum et introitum caloris naturalis et spirituum, potius inter dispositiones quam perfectiones vel privationes perfectionum numerantur.
mines plus moventur libidine in somnis, quam in vigilia. Similiter digestio confortatur in somno, et ex digestione ministratur semen quod est materia concupiscentiae.
Ad aliud dicendum, quod gustus in somno non immutatur secundum judicium saporis, et propter hoc non est solutus, sed propter motum exiguum qui est ad organa gustativa, fit magnus motus in imaginatione : et idcirco somniat se ille bibere mel, cum tamen non bibat.
Ad tertiam diffinitionem quae est Algazelis, dicendum quod datur per causam somni proximam, quae est recursus spirituum sensibilium et motivorum ad interiora.
Ad id quod contra hoc objicitur, dicendum quod calor ille qui multiplicatur in extremitatibus, non est calor laxans sensum : et propter hoc nulla est objec tio : quia de tali calore et spiritu loquitur Algazel. Vel, dicatur melius, quod in extremitatibus in somnis accidit per accidens. Cum enim ex multitudine vaporis grossi implentur venæ, caleliuut ita quod non potest elevari vapor sursum, ita quod ibi infrigidetur, tunc expellit ipsum calorem natura a loco digestionis ad extremitates, quæ cum implentur tali vapore, convalescunt vehementer.
- Ad aliud dicendum, quod in somnis imago præparat imaginationes secundum inclinatione. naturae et desiderii quandoque : et idcirco cujus natura gravata est superfluo seminis, vel qui est in desiderio concupiscentiae, videt imaginationes talibus aptas, sicut imaginationes mulierum : et sic movetur membrum ad imaginationem sicut ad rem. Vel, dicatur melius, quod virtus generativa quae est in membris sita genitalibus, est virtus naturalis, et non animalis : et idcirco intenditur in somnis. Cum enim calor recedit ab organis animalium virtutum, intenditur interius in organis naturalium. Et propter hoc etiam accidit, quod ho-
De quarta diffinitione quae est AlphaAd diffin. rabii, dicendum quod sensus dicitur esse Ad t. in potentia multis modis, sicut distinctum est in objiciendo : sed sensus quoad esse primi dicitur duobus modis. Cum enim organum sit materia, et virtus sensitiva sit forma, ipsa possunt duobus modis considerari, scilicet ut forma tantum, vel ut efficiens operum sensibilium. Si primo modo, tunc est sensus in actu in somno. Si secundo modo, tunc est in potentia : quia non est efficiens operum sensibilium in organo, nisi ipsum organum per spiritum sensibilem et calorem naturalem disponatur : et sic intelligit Alpharabius.
<--- Page Split --->
Ad 2. Ad aliud dicendum, quod sensus in habitu ab Aristotele dicitur ab habitu formæ substantialis ipsius sensus, quæ est virtus sensitiva, et non ab habitu formarum disponentium sufficienter ad actum. Diflinitio autem secundum id quod relinquit somnus in subjecto, datur : relinquitur enim sensus in potentia.
Ad diffin. De quinta diffinitione quæ est Alpha- 5. rabii, dicendum quod datur penes effeclum somni in sensu communi : sensus enim communis habet duas operationes : unam ad exteriores sensus, et alteram ad imaginationem, et in somno convertitur ab exterioribus ad inferiora.
Ad 1. Ad objectum contra, dicendum quod somnus est ligamentum sensus communis ab exteriori, et non ab actu interiori.
Ad 2. Ad aliud dicendum, quod sensus communis in distributione spiritus sensibilis et discretione sensibilis non accipit nisi a sensibus exterioribus : sed secundum operationem quam habet ad interius, immulatur a simulacris et ab organo imaginationis defluentibus in somno.
Ad 3. Ad aliud dicendum, quod intelligitur de introitu ad actum, ut patet ex supra dictis. Ex hoc enim, quod sensus communis organum habet interius, et medius est inter imaginationem et sensum exteriorem, potest habere comparationem ad utrumque.
Ad difin. De sexta diffinitione quæ etiam est 6. Alpharabii, dicendum quod datur per finem somni : somnus enim est ad hoc ut per quietem recreentur et confolentur virtutes animales.
Ad objectum contra, dicendum quod nihil prohibet, quod somnus sit ex lassitudine sicut ex efficiente, et inducat confortationem sicut finem.
Ad aliud dicendum, quod triplex est materia, scilicet simplex, mixta, et complexionata : et de sola simplici verum est, quod est incorruptibilis et ingenita, quæ est propria materia elementi. Mixta vero corrumpitur, et similiter complexio-
nata, eo quod illa materiae non carent omni forma.
Ad argumentum autem dicendum, quod duplex est actus, scilicet actus primus, et secundus. Et de primo verum est quod objicitur, scilicet quanto aliquid propinquius est actui, tanto firmius est et fortius. De secundo autem adhuc dupliciter se habet : quædam enim est operatio secundum naturam materiae et organi, sicut calefacere sequitur naturam ignis, et frequentatio illius operis non inducit laborem et debilitatem. Quædam autem est contraria motui organi secundum naturam materiae, sicut elevatio ped:is a virtute gressibili, contraria est motui pedis secundum naturam materiae quæ est natura gravis. Et similiter est immutatio organorum sensibilium propter naturam ipsorum organorum sensibilium, et idcirco in frequentia illorum operum inducitur lassitudo, et desideratur somnus et quies.
De septima dicendum, quod data est Ad 1. per effectum somni interiorem et exteriorem. Exterius enim per somnum quicscunt virtutes animales, et intenduntur naturales, quæ distinguuntur secundum opera vegetativæ potentiae, ut supra habitum est.
Ad objectum contra, dicendum quod sic intelligitur, quod somnus est quies animalium quoad actus exteriores, et non quoad actus interiores. Et per hoc etiam patet solutio ad sequens.
De ultima diffinitione dicendum, quod Ad 1. datur penes causam somni formalem : hæc enim est interceptio sensus in primo organo sentiendi.
Ad id vero quod objicitur, dicendum quod meo judicio primum organum sentiendi est organum tactus prout tactus est fundamentum aliorum sensuum, sicut supra explanatum est in quaestione de tactu : sic enim intercepto tactu intercipitur omnis sensus. De hoc tamen infra erit quaestio specialis.
<--- Page Split --->
nst. Ad ultimum patet solutio per ea quae dicta sunt de singulis diffinitionibus.
ARTICULUS II.
Utrum somnus est corporis per se, vel animæ?
Secundo quaeritur, Utrum somnus sit corporis per se, vel animæ per se, vel commune utrique?
Et ponit Aristoteles rationem, quod sit commune utrique, sic dicens in primo de Somno et vigilia : « Quoniam autem nec animæ proprium, nec corporis sentire (cujus enim potentia, hujus est actio : qui vero dicitur sensus ut actio, motus quidem per corpus animæ est) patet, quod nec animæ hæc propria passio, nec corporis, quia inanimatum corpus impossibile est sentire. »
Sic autem formanda est ratio Aristotelis :
« Et ipsi autem sensus alterantur et patiuntur : actus enim ipsorum motus est per corpus patiente aliquid sensu. » Si ergo sensus patitur motu qui est per corpus, sensus erit corporis et animæ : ergo etiam passio sensus quæ est somnus et vigilia, erit passio corporis et animæ.
- Item, Nihil incorporeum secundum quod incorporeum potest esse subjectum qualitatis corporalis : anima secundum se est substantia incorporea : ergo secundum se non potest esse subjectum qualitalis corporalis : sed quodlibet sensibile est qualitas corporalis : ergo anima per se non potest esse subjectum alicujus sensibilis : et ita sentire convenit animæ per corpus : ergo etiam passio sensus quæ est somnus et vigilia.
Sed contra videtur, quod sit solius animæ :
Quidquid corrumpitur aliquo excellenti, patitur ab illo : vis sensitiva corrumpitur a sensibili excellenti : ergo secundum se patitur ab illo : ergo vis animæ sentit secundum se : et ita etiam somnus et vigilia conveniunt ei secundum se.
Cujuscumqne est objectum alicujus passionis, illius est et passio ipsa : conjuncti ex corpore et anima est subjectum ipsarum passionum quæ sunt somnus et vigilia : ergo somnus et vigilia sunt conjuncti ex anima et corpore. Primam harum ponit Aristoteles tamquam per se notam. Secunda vero probatur per inductam auctoritatem, et supponitur, quod subjectum somni et vigiliae sit sensus. Et probatur, quod conjuncti est, scilicet animæ et corporis : quia cujus est potentia, illius est actus, et e contra : sed corporis et animæ est actio sensus, corporis ut patientis, et animæ ut discernentis : ergo corporis et animæ erit potentia sensitiva : ergo et passio sensibilis potentiae quæ est somnus et vigilia.
Item, Habetur per hoc quod dicit Aristoteles in VII Physicorum 1, sic :
Econtra videtur, quod conveniant tantum corpori :
- Cujuscumque enim causæ efficientes et formales omnes sunt corporeæ, illud non potest esse passio nisi corporis tantum : somni et vigiliae causæ efficientes et formales omnes sunt corporeæ : ergo somnus et vigilia sunt passiones corporis tantum. Prima probatur per hoc quod effectus non habet essentialiter esse nisi a suis causis : unde si illæ sint corporeæ, necesse est et effectum corporeum esse. Secunda vero probatur per inductionem causarum : causæ enim magis propriæ somni sunt calidum nutrimentum ad caput elevans a loco digcstionis, et Irigidum repellens calorem ab organis sensibilibus : formalis autem causa vigiliae est expansio caloris et spirituum corporalium ad interiora organa,
<--- Page Split --->
et formalis causa somni est privatio hujus : quæ causæ omnes corporeæ sunt.
Et, Cujus partis sunt secundum corpus ?
Solutio. Solutio. Consentiendo primis rationibus dicimus, quod somnus et vigilia sunt passiones conjuncti ex corpore et anima.
Ad object. Ad in autem quod objicitur in contra- 1. rium, dicendum quod vis animæ non proprie patitur vel corrumpitur a sensibili excellenti, sed corrumpitur compositio organi quod est subjectum illius sensibilis et : tunc vis quæ sita est in organo, impeditur ab opere, non propter corruptionem sui, sed propter corruptionem sui organi : et propter hoc dicit Aristoteles 1, quod si senex accipiat oculos juvenis, videbit utique sicut juvenis, eo quod ex senio non corrumpitur virtus animæ, licet pupilla corrumpatur.
Et ex parte animæ quæruntur quatuor.
Quorum primum est, Utrum sint passiones sensus per se.
Secundo, Utrum sint passiones sensuum æque principaliter vel alicujus sensuum primo ?
Tertio, Utrum sint passiones sensus communis, ut dicunt aliqui Philosophi, vel non ?
Quarto, Utrum sint passiones taclus vel non ?
Ex parte vero corporis quæritur, Utrum sit passio cordis vel hepatis, ut quidam dicunt ?
Ad object. Ad aliud dicendum, quod licet causæ 2. somni et vigiliæ secundum suas essentias sunt corporeæ, tamen in causando somnum sunt instrumenta animæ et propter hoc relationem habent ad auimam in causando somnum et vigilam : et ideo etiam causata ex ipsis non sunt passiones corporis tantum, sed passiones conjuncti ex corpore et anima.
ARTICULI TERTII
PARTICULA I.
Utrum somnus et vigilia sint passiones sensus per se ?
Primo igitur quæritur, Utrum somnus et vigilia sint passiones sensus per se ?
ARTICULUS III.
Cui particulæ animæ et corporis primo insunt somnus et vigilia ?
Tertio quæritur, Habito quod sonnus et vigila sint passiones communes corporis et animæ, cui particulæ animæ et corporis primo insunt ? .
Et quæruntur duo, scilicet cujus partis sint secundum animam ?
Et videtur, quod sic per rationes quas ponit Aristoteles in libro primo de Somno et vigilia.
- Quarum prima hæc est : Quæcumque quidem viventium augmenti diminutionisque participant solum, in his non est somnus neque vigilia, velut in plantis : non enim habent sensibilem particulam. Et fundatur ratio supra hoc, quod cujus non est subjectum somni et vigiliae, illius non est somnus et vigilia : vegetabilium secundum quod vegetabilia non est subjectum somni et vigiliae : ergo vegetabilium non est somnus et vigilia.
<--- Page Split --->
PRIMAprobaturperantedicta . SECUNDAprobaturexhocquodsubjectumsomnietvigiliæestsensus , quemnonhabentvegetabiliasecundumquodhujusmodi .
Alia ratio Philosophi ad idem est hæc : Impossibile est qualicumque sensu sentire, quod dormit animal. Manifestum igitur est, quod omnibus sensibus necessarium est inesse eamdem passionem quæ vocatur somnus.
Tertia ratio est ducens ad impossibile sic : Si partim quidem, scilicet secundum quosdam sensus inest somnus, partim vero non sic, ex hac ratione dormiendo sentiet animal, quod est impossibile.
Aliam rationem ad idem ponit Philosophus sic : Plantarum nullam possibile quidem est communicare alteram harum passionum, ut quod sine sensu existit neque somnus neque vigilia. Quibus enim sensus inest, his et tristari et gaudere : quibus vero hæc, et concupiscentia. Plantis autem nihil inest horum.
Aliam ponit idem Philosophus sic : Signum autem quod plantæ non habent somnum, est quod somnus quidem non insit secundum vegetativam partem animæ, et quoniam opus suum facit nutritiva particula dormiendo magis quam vigilando : nutriuntur enim et augentur tunc magis, tamquam nihil indigentia ad hæc sensus. Et ratio fundatur supra hoc quod cujuscumque partis animæ propria passio est somnus, illam immobilitat et impedit ab actu. Si ergo nutritivæ particulæ quæ est pars vegetabilis, propria passio esset somnus, tunc ipsa immobilitaret et impediret ab actu : sed hoc est falsum : quia virtutes illæ intenduntur in somnis in actibus suis.
Ad idem objictur sic : Dicit Philosophus in I de Somno et vigilia, quod in quo cognoscimus vigilantem, in hoc cognoscimus eum qui somno premitur : sed sensu cognoscimus vigilantem : ergo sensu cognoscimus eum qui somno premitur : ergo somnus est passio sensus.
Item, Alpharabius : « Somnus at-
tribuitur virtuti sensus : impossibile enim est ut attribuatur virtuti nutritivæ : plantæ enim non habent somnum, cum non habeant apprehensionem : et cum non attribuatur animæ nisi comprehensivæ, remanet ut attribuatur animæ irrationali. Animal enim irrationale dormit : quia animal dormiens non caret in somno instrumentis sensus neque motus, et cum hoc neque sentit neque movetur, scimus quod causa in somno est, quod apprehendens sensibilia recessit ab instrumentis illis interius corporis. » Sensus hujus auctoritatis est, quod somnus probatur esse passio sensus ex hoc quod plantæ non dormiunt, sed bruta, et homines dormiunt, quæ non communicant nisi in anima sensibili : et cum in somno non immobilitantur nisi sensus exteriores et non interiores, erit somnus passio sensuum exteriorum et non interiorum.
SEDCONTRAvidetur , quodsomnussitSedcontra . passio vegetabilis.
Dicit enim Aristoteles in I de Somno et vigilia : Quorumcumque aliquid opus secundum naturam quando excesserit socundum tempus, necesse est languescere, ut oculos videntes necesse est quiescere ad recreationem virtutis : sed cujuslibet vegetabilis potentiae finitum est opus secundum naturam : ergo si excedat tempus, necesse est languescere et quiescere propter recreationem : sed talis quies somnus est : ergo vegetativæ potentiae erit passio somnus. Minorhu - jus syllogismi probatur ex hoc quod omnis potentia vegetabilis est agens finite secundum naturam et non infinite : et sic tempore determinatur ejus actio.
Præterea, Illius debet esse somnus passio maxime, cujus motu efficitur : sed somnus motu virtutis vegetativæ. PRIMAharum probatur ex hoc quod passio comparatur ad suum subjectum tantum ut ad materiam et ut ad efficiens. SECUNDAprobatur ex hoc quod somnus efficitur maxime ex evaporatione alimenti, quæ evaporatio est a virtute digestiva quæ est pars animæ vegetabilis.
<--- Page Split --->
Item, Id quod per se est causa mobilitatis, idem etiam est per se causa immobilitatis et quietis secundum naturam : sed spiritus vitalis procedens a corde, per distributionem vitæ efficit mobilitatem : ergo idem debet esse causa immobilitatis et quietis secundum naturam. Prima probatur ex hoc quod natura est principium motus et status per se et non secundum accidens. SECUNDA vero probatur ex hoc quod cor est principium vitæ. Inde proceditur sic : Principium vitæ est causa mobilitatis et immobilitatis : anima vegetabilis est principium vitæ in habentibus vitam : ergo anima vegetabilis est prima causa mobilitatis et immobilitatis : sed mobilitas est vigilia, et immobilitas somnus : ergo anima vegetabilis est causa somni et vigiliæ.
Præterea, Videtur quod nullo modo sit passio sensus, sic : Sicut se habet vita ad vitam vegetabilem, sic sensus ad sensibilem : sed vivere est actus incorporeus animæ vegetabilis : ergo sentire erit actus incorporeus animæ sensibilis. PRIMA probatur ex hoc quod dicit Aristoteles in libro secundo de Anima 1, quod vivere inest viventibus propter vegetabile, animalibus autem propter sensibile primum. MIXOR autem probatur ex hoc quod anima quæ est substantia incorporea, non potest fluere actus corporeos. Inde proceditur sic ulterius : Quod per se non potest moveri, per se non potest fieri aliquando mobile, vel aliquando immobile : nullum incorporeum per se potest moveri : ergo nullum incorporeum potest fieri aliquando mobile, vel aliquando immobile. PRIMA probatur per hoc quod nihil movetur nisi sit mobile. SECUNDA vero probatur ex hoc quod nihil movetur nisi sit corpus, ut habetur in libro sexto Physicorum 2, et in primo de Anima 3. Inde ulterius sic : Sensus est actus incorporeus : nullum incorporeum
aliquando est mobile, aliquando immobile : ergo sensus non est aliquando mobilis, et aliquando immobilis : sed mobilitas est vigilia, et immobilitas est somnus : ergo sensus non est vigilia vel somnus.
Item, Dicit Aristoteles in secundo Physicorum 4, quod tres causæ, scilicet efficiens, formalis, et finalis, coincidunt in unam rem : sed materia cum aliis numquam coincidit id idem : sensus est causa efficiens somni : ergo non erit subjectum ejus proprium : quia subjectum est in ratione materie.
Item, Videtur somnus non tantum esse passio sensibilium, sed etiam motivorum. In somno enim organa processivi motus efficiuntur immobilia, quia clauduntur ab actu sentiendi : cum igitur somnus sit passio ejus cujus est vinculum, æqualiter erit passio motivorum sicut sensibilium.
Præterea, Videtur somnus esse passio intellectus practici et phantasie : hæc enim duo movent, ut dicit Aristoteles in tertio de Anima 3 : sed in somnis organa motiva efficiuntur immobilia, quæ moventur ab intellectu et phantasia : ergo videtur, quod somnus sit vinculum intellectus practici et phantasie.
Si forte dicatur, quod intellectus non movet per se, sed per phantasiam, et sic somnus non est vinculum intellectus per se : hoc patet esse falsum : quia dicit Aristoteles in tertio de Anima 6, quod intellectus quandoque contrarie movet phantasiam. Præterea, Intellectus practicus movet in artificiatis mechanicis, quod non convenit phantasie.
- Præterea, Avicenna et Alpharabius dicunt quod somnus est vinculum sensibilium virtutum et motivarum : et sic videtur, quod non sit propria passio sensus, eo quod non convenit soli sensui.
<--- Page Split --->
solo. Solutio. Dicendum, quod somnus et vigilia sunt passiones sensus, sicut probant primae rationes.
abject . Adinquodobjicitur , quodsomnussitpassiovegetabilisanimæ , dicendumquodverumquidemest , quodomneagensfi - nileagitsecundumtempusdetermina - t u m : sedomnefiniteagenspotestexcel - leretempus . APhilosophoenimdiciturilludagensexcelleretempus , quodopussuumfacitcumlaboreetpæna : illudenimsicxecditmodumvirtutissuæ , incontinuandoopuslassabitur , etindigebitquietenecorrumpatur : etilliuscausamtangitAvicennainsextodeNaturalibus , etAverroesinlibrodeSubstantiaorbis 1 d ' c e n s , quodtaliaagentiaaguntinor - g a n o , cujusmolusnaturalissecundumnaturammateriæcontrariusestmotuiagentis . Dicoautemmotumagentis , quomovetagens : ethocverumestdeorga - nisprocessivimolus , quæsecundumna - turamgraviasunt , etdescenduntdear - s u m , sedinomnempartem . Desensibusautemsicest , quodorganumsensuscor - rumpiturabexcellentisensibili : etpro - plerhocposttempusdeterminatumtalesvirtutesdesiderantquietemetsomnum . Inoperibusautemanimævegetabilisnonsicest . Operaenimipsiussuntalimentouti , etaugmentare , etgenerare : ethæcomniafuntunicoinstrumentoquodestcalornaturalis , etfiuntetiamactionecali - d i : etideoetiamactioinstrumentieademest , etnonestcontrariaactionivirtutismoventis . Undeetiamnonpotestcausarilassitudosicutcausaturinvirtutibussen - sibilibusetvirtutibusmobilibusmotuprocessivo : etidicroillæpotentiænonpossuntexcelleretempussuævirtutisetsuæproportionisadactum .
Sunt tamen quidam hoc aliter solventes dicendo quod virtutes sensibiles apprehendunt delectabile in sensibus : et ideo vi delectationis incitantur ad opus, ita quod continuantur in ipso ultra tempus suæ possibilitatis : sed talis non est
apprehensio objecti in virtutibus animæ vegetabilis : et idcirco illæ non excedunt tempus suum. Sed prima solutio verior est : quia illa tangit causam lassitudinis et penæ.
Ad aliud dicendum, quod somnus sic- 2. cut a prima causa efficiente efficitur a vi digestiva elevante vapores ad cerebrum, sed non sicut a causa proxima et inimediata, quæ est humiditas a vaporibus elevatis ad cerebrum generata : propter frigiditatem enim vapores elevati ad caput convertuntur in humiditatem frigidam, quæ propter sui gravitatem descendit ad organa sensuum, et oppilat vias spirituum ne fluant in organa sensuum, sicut dicit Alpharabius, sicut nubes impediunt lumen solis, ne descendat in aerem. Dicit enim Isaac in libro de Difnitionibus, quod spiritus movetur in corpore animato sicut lumen in mundo : spiritus autem impediti reflectuntur ad interiora ad suum principium. Eadem etiam humiditas ex frigiditate quam accipit a cerebro, propellit calorem naturalem ab organis exterioribus et repellit ad suum principium, et hoc est, ad locum digestionis et ad cor. Unde repulso calore vel spiritibus exterioribus, clauduntur instrumenta sensuum ab actibus exterioribus : et hoc est somnus. Et sic patet, quod causa proxima somni est a membro in quo est virtus animalis, quod scilicet est cerebrum, vel id quod est loco cerebri in animalibus cerebrum non habentibus.
Ad aliud dicendum eodem modo : spi- 3. ritus enim omnes generantur a corde quantum ad substantiam suæ materiae : sed tamen formam ad opera specialia accipiunt in quibusdam aliis membris : spiritus enim ad operationem nutrimenti formam accipit in hepate, sed ad operationem motus et sensus formam accipit a cerebro, et ad operationem vitæ formam accipit a corde. Unde, secundum quod spiritus efficit mobilitatem sensuum et organorum processivorum, formam
<--- Page Split --->
accipit a virtute animali quae est in cerebro : et propter hoc proxima causa mobilitatis spiritus animalis procedit a cerebro : et ideo ille idem per sui absentiam est causa immobilitatis. Et sic patet, quod non procedit illa objectio.
A object. Ad n quod objicitur, quod somnus non sit passio. sensus, dicendum quod duplex est actus sensus, ut supra notatum est. Unus est actus sensus qui est sensibilis anima, et ille est esse, et est actus incorporeus, sed tamen actus corporis sensibilis, et vocatur a Philosophis actus primus. Alius est sentire et non iudicare de sensibus : et iste actus etiam est incorporeus, id est, non ens corpus, sed tamen est actus corporis, quod est organum sensus. Dicendum ergo, quod motus et immobilitatis subjectum proprium non est actus incorporeus, sed materia illius actus, scilicet organum sensus, quod per diversas dispositiones somni et vigiliae mobile et immobile effi-
Ad object. Ad aliud dicendum, quod triplex est materia, scilicet ex qua fit res, et in qua, et circa quam est operatio rei. Et de prima intelligitur dictum Philosophi, et non de secunda. Accidens enim quod est in substantia ut in subjecto, causatur etiam ab ipsa sicut a causa efficiente per accidens : et sic se habet somnus ad sensum. Vel dicatur melius, quod sensus est subjectum somni et non causa : sed causa efficiens est absentia caloris et spirituum animalium. Vigiliae autem causa efficiens expansio caloris et spirituum animalium in organa exteriora.
Ad object. Ad n quod objicitur, quod somnus est etiam vinculum virium motivarum, dicendum quod motiva est duplex : quaedam enim sita est in organo, et quaedam non. Intellectus enim practicus non est situs in organo, et propter hoc non immobilitatur per somnum nisi per accidens, sicut nec intellectus speculativus, ut supra habitum est. Motiva vero quae est sita in organo, adhuc est secundum duos modos : quaedam enim sita est in
organo exteriori, et quaedam in interiori, sicut phantasia sita est in interiori : motiva vero quae est in nervis et musculis membrorum mobilium, sita est in interiori : et cum somnus non sit nisi vinculum exteriorum, patet quod non erit vinculum phantasie. Illa iterum quae est in exteriori, est secundum duos modos : quaedam enim secundum objectum ordinatur ad virtutes animales quae sunt in- tellectus et phantasia et sensus, sicut illa quae est in pedibus, et manibus, et musculis oculorum et palpebrarum, et hujusmodi : et illae immobilitantur, eo quod fundatae sunt super virtutem sensibilem quae est in membris illis : unde etiam primo immobilitatur sensus, et per consequens motus. Quaedam autem ordinata est ad virtutes naturales quae sunt ad opera naturae, sicut est illa quae est in membris genitalibus, et illa non semper ligatur in somno, ut supra diximus.
Et ex hoc patet solutio ad id quod objicitur de intellectu et phantasia : licet enim intellectus quandoque non moveat per phantasiam, nec cum phantasia, tamen semper movet per illam quae sita est in nervis et in musculis : et illa immobilitata non immobilitatur intellectus nisi per accidens.
Ad dictum Alpharabi et Avicennae diAd 8. cendum, quod somnus est passio sensus primo, et virtutis motiva per consecquens. Probatur enim, quod eadem via spiritus sensibilis et motivi sunt, et eadem organa utriusque virutlis, et quod virtus motiva fundatur in sensu.
<--- Page Split --->
ARTICULI TERTII
PARTICULA II.
Utrum somnus et vigilia sint passiones sensuum æque principaliter ?
Secundo quaeritur, Utrum sint passiones sensuum æque principaliter, vel alicujus sensuum primo ?
Et videtur, quod omnium æque principaliter.
Dicit enim Aristoteles in primo de Somno et vigilia : « Impossibile est qualicumque sensu sentire quod dormit animal. » Manifestum est ergo, quod omnibus sensibus necessarium est inesse passionem quæ vocatur somnus.
Præterea, Si alicui sensuum inesset hæc passio per se, et aliis per accidens, cum accidens contingat non inesse, contingeret aliquod animal dormire secundum unum sensum, et vigilare secundum alterum, quod est impossibile.
Item, Ut dicunt Aristoteles et Avicenna et omnes Philosophi, somnus est immobilitas sensuum propter salutem organorum sensibilium : sed omnia organa sensuum indigent illa salute et quiete æqualiter : æqualiter ergo somnus et æque primo est omnium sensuum.
Sed contra :
Somnus est immobilitas, et vigilia est mobilitas organorum, ut dictum est : ergo et maxime erit passio illorum sensuum qui sunt causa motus : sed illi sunt sensus sensibile sentientes longe per medium distans, sicut visus, auditus, odoratus : ergo somnus primo et per se erit passio illorum trium, et per accidens aliorum duorum.
Item, Videtur quod somnus magis
sit passio visus. Dicit enim Aristoteles, quod propter accessum materiae accidit languor et debilitas, quæ est causa dormiendi : ergo somnus præcipue erit illius sensus in quo accidit maxime hujusmodi languor : sed ille est visus : ergo somnus maxime est visus.
- Item, Duo sunt præcipue quæ afferunt sensibilitatem organis exterioribus, scilicet calor et lux : quod patet ex eo quod tempus dici quod est calidum et lucidum, deputatur vigiliæ : tempus autem noctis quod est frigidum et obscurum, deputatum est somno. Si igitur hæc duo, scilicet calor et lux, sunt causæ vigiliæ, et absentia eorum erit causa somni, vigilia maxime erit passio illius sensus in quo ambo simul conveniunt, et somnus erit passio illius a quo ambo simul auferuntur : sed hoc est visus : ergo somnus et vigilia maxime sunt passio visus.
Sed contra :
Somnus est passio sensus : et per sensum constituitur animal : ergo somnus est passio ejus quod constituit animal : sed id quod constituit animal, non est visus, vel auditus, vel odoratus, nec omnes simul : ergo somnus non est per se passio trium sensuum qui sunt per medium distans, nec omnium simul sensuum.
Item, Dicit Philosophus, quod omne animal dormit : si ergo somnus est passio sensus, non erit per se passio illorum sensuum qui non sunt in qualibet animali : sed visus, auditus, odoratus, non sunt in quolibet animali : ergo non erit per se passio illorum sensuum qui non sunt in quolibet animali.
SOLUTIO. Dicendum, quod somnus et vigilia sunt quidem passiones omnium sensuum, sed non per se et primo, sicut ultimo probatum est.
Ad PRIMUM ergo dicendum, quod omne animal dormit secundum omnem sensum quem habet : sed tamen sicut non omnis sensus est æque principaliter, et
<--- Page Split --->
ita passio sensuum non est in sensibus æque principaliter.
Ad aliud dicendum, quod per accidens dicitur duobus modis, scilicet secundum naturam accidentis, et secundum modum accidentis. Secundum naturam accidentis, sicut nigredo vel albedo accidit corpori. Secundum modum accidentis, sicut animal accidit Socrati, quia non convenit ei per se, sed in quantum homo est, nihilominus tamen substantiale est sibi. Sic dicimus, quod somnus per accidens convenit omnibus sensibus simul, non quod separabile sit ab uno sine alio, sed quia per aliud convenit cis.
Si vero quæratur, Quare separari non potest somnus ab uno sensu sine alio, ex quo non omnibus convenit æque primo? Dicendum quod somnus est passio in qua uniuntur omnes sensus sicut in radice et fundamento : et hoc secundum unum modum eet sensus communis, et secundum alium modum est tactus, ut infra probabitur : et propter hoc quod omnes sensus habent æqualem respectum ad id, non solvitur unus sine alio.
Ad aliud dicendum, quod somnus duobus modis consideratur, scilicet in comparatione ad efficientem. Finis autem est salus organorum : et in consideratione illa aut omnium sensuum est æqualiter quos habet animal dormiens, aut maxime illorum qui habent organa debiliora, sicut sunt oculi, qui citius lassantur in vigilia quam organa aliorum sensuum. Efficiens autem somni est humiditas frigida descendens a cerebro : et hoc primo contingit fundamentum sensuum, quod secundum unum modum est tactus, secundum alium modum est sensus communis : et hæc est propria consideratio somni : et ideo in hoc respectu per prius convenit tactui vel sensui communi, et per consequens aliis.
sam efficientem vero valet objectio : quia mobilitas quæ est in vigilia, et immobilitas quæ est somnus, est mobilitas et immobilitas in comparatione ad actum sensus in discernendo sensibile, et per accidens ad motum processivum, ut habitum est. Objectio vero procedit ac si mobilitas et immobilitas vigiliæ et somni essent primo ad motum processivum, et consequenter ad sentire.
Ad aliud patet solutio per ea quæ Ad 0 0 dicta sunt : quia bene concedimus, quod somnus in comparatione ad finem qui est salus omnium organorum, aut omnium sensuum est æqualiter, aut maxime visus propter facilem lassitudinem suorum organorum.
Ad aliud dicendum, quod lux est in- 3 terior quæ est in spiritu animalis, et calor interior : et illa duo non sunt omnium sensuum, sed potius ejus in quo omnes sensus fundantur : et præsentia illorum causa efficiens est vigilie, absentia vero causa efficiens est somni. Et est etiam lux exterior et calor exterior, quorum præsentia est dispositio ad vigiliam, et absentia dispositio ad somnum, sed non est causa : et illa simul auferuntur a visu : et propter hoc non sequitur, quod somnus sit primo visus.
Et si objicitur, quod in oculis primo deprehenditur somnus ex decisione palpebrarum, dicendum quod hoc contingit duabus de causis. Quarum unam tangit Avicenna et Alpharabius, scilicet quod visus est altior inter sensus : et propter hoc frigiditas descendens a cerebro, citius tangit eum : tamen ante hoc etiam hebetatus est sensus tactus. Alia causa est facilis lassibilitas organi visibilis : et per hoc patet, quod per accidens primo comprehenditur somnus in visu.
Ad object. Ad id quod somnus sit maxime passio 1. tr'um sensuum qui sentiunt per medium extra dicendum, quod maxime quidem manifeste est illorum trium, sed tamen non maxime essentialiter. Quoad cau-
<--- Page Split --->
ARTICULI TERTII
PARTICULA III.
Utrum somnus et vigilia per se sunt passiones sensus communi ?
Terlio quaeritur, Utrum somnus et vigilia per se sunt passiones sensus communis, ut dicunt quidam Philosophi, vel non ?
est causa sensibilitatis et insensibilitatis : ergo causa somni et vigiliae. PRIMA probatur per se. SECUNDA probata est supra in quaestione de sensu communi.
- Item, Ad quemcumque sensum primo accedit id quod per se est causa efficiens somni, illius per se passio est somnus : sed ad organum sensus communis primo accedit id quod per se est causa efficiens somni : ergo somnus per se est passio sensus communis. MAJOR patet per se. SECUNDA probatur ex hoc quod frigiditas descendens a cerebro est causa efficiens somni, quae primo occurrit organo sensus communis, quod est in prima concavitate cerebri, ante organa sensuum propriorum.
Et videtur, quod sic.
- Dicit enim Alpharabius, quod somnus est introitus sensus communis interius corporis : ergo somnus est passio sensus communis.
Item, Alpharabius : Scimus, quod id quod retinetur in somnis ab instrumentis sensuum, est sensus communis.
Item, Per rationem probatur hoc sic : A quocunque loco causa est actualis sensibilitatis, ab eodem loco erit causa actualis insensibilitatis per absentiam : sed a sensu communi est causa actualis sensibilitatis in omnibus sensibus : ergo a sensu communi est principium insensibilitatis, quod est somnus. PRIMA probatur per hoc quod idem est causa habitus et privationis per absentiam et praesentiam. SECUNDA probatur per dictum Avicennae in fine libri sexti de Naturalibus, ubi sic dicit, quod sensus communis est primum principium cujuslibet virtutis sensibilis, et ad quam postea redit cum lucro.
Item, A quocumque loco primo est distributio spiritus sensibilis ad organa sensuum, ab eodem loco est causa sensibilitatis et insensibilitatis : sed a loco sensus communis primo est distributio spiritus sensibilis : ergo ab eodem loco
Item, Dicit Aristoteles quod somnus est passio primi sensibilis : et in cap. de reminiscentia sensibile primum vocat sensum communem : ergo somnus est passio sensus communis.
Item, Motio sensus in vigilia perficitur in duobus, scilicet in distributione spiritus sensibilis ad organa sensuum ut possint immutari a sensibilibus, et delatione specierum receptarum, spiritu deferente ad sensum communem. Utrumque autem istorum est sensus communis. Ergo vigilia videtur esse propria passio sensus communis : ergo et somnus : quia somnus nihil aliud est nisi privatio vigiliae : et habitus et privatio habent fieri circa idem.
Sed contra :
- Somnus est passio quae accidit omni animali : ergo est secundum sensum qui inest omni animali : ille autem solum tactus est, ut dicit Philosophus in secundo de Anima 3 : ergo videtur, quod somnus sit passio tactus et non sensus communis.
Si forte dicatur, quod dictum Philosophi intelligitur de sensibus exterioribus. CONTRA : Sensus communis est propter duo, scilicet propter collationes sensibilium propriorum, et propter ap-
<--- Page Split --->
prehensionem sensibilium communium. In animalibus autem in quibus solus tactus est, non potest esse sensus communis propter collationes sensibilium, eo quod non apprehenduntur ab eis plura sensibilia : nec est in eis propter apprehensionem sensibilium communium, quia illa minime apprehenduntur secundum actum. Ergo si sensus communis esset in eis, frustra esset : sed natura nihil facit frustra : ergo sensus communis non est in illis animalibus : et tamen dormiunt : ergo sensus non inest secundum sensum communem.
Item, Organum sensus communis est anterior pars cerebri, ut supra habitum est. Item habitum est, quod humiditas descendens a cerebro non gravat sensus frigiditate, nisi quantum accipit a cerebro, sicut dicit Philosophus, quod cerebrum est frigidissimum omnium partium corporis, in tantum etiam quod est insensibile. Si ergo organum sensus communis inmobilitaretur a frigiditate somni, tunc propria frigiditate, cum ipsum sit pars cerebri, semper deberet esse immobile : sed hoc est falsum : ergo non immobilitatur a frigiditate somni. Cum ergo somnus sit passio alicujus, nisi quod immobilitat, somnus non erit passio sensus communis.
Item, Dicit Avicenna, quod in somno fluunt imagines ab organo imaginationis ad organum sensus communis, et immutant ipsum et movent : ergo non est somnus passio sensus communis.
Solutio. Solutio. Dicendum, quod sensus communis duas habet comparationes : unam ad sensum proprium, alteram ad imaginationem et phantasiam. Et in prima comparatione verum est, quod sensibilia quae determinantur in organis sensuum propriorum, principiantur in organis sensus communis : et ideo frigiditas descendens a cerebro, primo tangit nervos sensibiles in sui principio quod est anterior pars sensus communis, et immobilitat ipsos et oppilat, non permit-
tens spiritum sensibilem ad organa sensus communis fluere in nervos sensibiles : et sic somnus est passio sensus communis secundum dictum quorumdam Philosophorum. Et hoc etiam est quod dicit Philosophus in primo de Somno et vigilia, sic : « Quoniam autem inest somnus sic, scilicet secundum unumquemque sensum, et hoc quidem proprium est, illud vero commune. Proprium sicut visus videre, auditus audire, et sic de aliis secundum eumdem modum. Est autem et quaedam communis potentia quae sequitur omnes : quae quantum videt et audit, consequenter percipit. » Et intendit dicere, quod ex quo in somno clauduntur omnes sensus proprii, oportet quod claudantur in sui principio quod est sensus communis, qui confert sensata propria propter hoc quod ad ipsum recurrunt omnes proprii : et ideo dicit, et infra patebit, quod est sensus communis proprium habens organum, sicut et nos supra ostendimus. Et in hac comparatione procedunt rationes prime. Secundum aliam autem comparationem quam habet sensus communis ad interiores potentias, quae sunt imaginatio et phantasia, non immobilitatur : et secundum hanc etiam somnus non est passio ejus. Et hoc modo etiam procedunt rationes oppositae. Et sic distinguendo oportet eum procedere qui vult sequi dicta quorumdam philosophorum. Si quis autem subtiliter vellet intueri, diceret quod somnus non est passio sensus communis nisi per accidens, scilicet in quantum influit spiritum sensibus propriis, et non sic ut immobilitetur proprium organum sensus communis per somnum.
Ad auctoritatem autem Alpharabi dicendum, quod ipse tangit quemdam effectum somni, et non subjectum principale ejus.
Ad rationem primam dicendum, quod Ad 2 • licet a sensu communi sit causa actualis sensibilitatis per distributionem spiritus sensibilis, tamen causa efficiens in sen-
<--- Page Split --->
sitivis non efficit insensibilitatem in organo sensus communis et in nervis sensibilibus quae principiantur ab ipso.
Eodem modo solvendum est secundum.
Ad 4. Ad aliud dicendum, quod frigiditas quae est causa somni, licet primo tangat organum sensus communis, non tamen primo immobilitat ipsum, sed potius organa sensuum propriorum.
Ad 5. Ad aliud dicendum, quod sensibile primum sive sensus primus quandoque dicitur visus, quandoque tactus, ut supra ostensum est, quandoque etiam sensus communis, ut in capitulo de memoria. Et hujus sunt duae rationes. Quarum unam tangit Avicenna, scilicet quod sensus communis formalis est ad sensus proprios : et illa est supra exposita in quaestione de sensu communi. Alia est, quia memoria est virtus quae ex imagine revertitur in rem : et in illa comparatione prior est sensus communis, quam sensus proprius, licet in motu ad animam prior sit sensus proprius quam communis. Unde sensus communis est sensus primus per actum memoriae et reminiscentiae. In libro autem de Somno et vigilia intelligit Philosophus per sensibile primum, tactum, cujus propria passio est somnus.
Ad 6. Ad aliud dicendum, quod illa objectio non concludit, nisi quod somnus per accidens sit passio sensus communis secundum conversionem quam habet ad sensus proprios.
Ad auctoritatem autem Philosophi quae inducta est in principio, dicendum quod Philosophus intendit ibi ostendere ubi nervus tangibilis est primum subjectum somni, quia scilicet in illo loco ubi omnes nervi sensibiles fundantur in ipso : et hoc est in prima parte cerebri, quae est organum sensus communis, ut statim probabitur.
ARTICULI TERTII
PARTICULA IV.
Utrum somnus et vigilia sunt per se passio tactus et primo ?
Quarto quaeritur, Utrum sint passio tactus per se et primo?
Et videtur, quod sic per rationes Philosophi in libro primo de Somno et vigilia.
Quarum prima haec est : « Manilestum quidem est, quod tactus passio est vigilia et somnus, et ideo inest omnibus animalibus. » Et sic formatur ratio : Quaecumque passio sensus inest omnibus animalibus, necesse est inesse secundum sensum qui in quolibet animali invenitur : somnus et vigilia sunt passio sensus, quae inest omnibus animalibus : ergo necesse est inesse secundum sensum qui in omnibus animalibus invenitur : ille est solus tactus : ergo necesse est inesse secundum tactum.
Alia ratio est ibidem per haec verba : « Si in eo quod omnes patiantur sensus, fit dormitio, inconveniens est quos nec necesse nec possibile modo aliquo agere similiter, hos vacare similiter et immobiles existere : contrarium enim rationabilius accidit eis ut non similiter quiescant. » Et supponit in illa ratione, quod organum tactus est in omnibus organis aliorum sensuum, et tunc sic procedit : Quodcumque est communis passio sensuum, maxime inest secundum illud organum quo vacante ab opere omnia organa vacant, et non secundum id quo vacante non necesse est alia vacare : sed somnus est communis passio : ergo inest secundum tale organum : sed hoc est organum tactus : ergo somnus inest
<--- Page Split --->
secundum tactum. Quod autem organum tactus sit tale, probatur ex hoc quod sicut nullum animal habet aliquem sensum nisi habeat etiam tactum, ita nullum organum est sensus nisi sit etiam organum tactus : et idcirco si tactus universaliter vacaret, nullus sensus ageret : sed non convertitur : et sic cum somnus sit universalis vacatio sensus, erit secundum organum tactus quo universaliter vacante omnes sensus vacant.
Tertiam rationem innuit Philosophus per haec verba : « Cum principale membrum et aliorum omnium organum sentiendi, et cui innituntur alia, patiatur aliquid, pati necesse est reliqua omnia. Illorum autem cum aliquid impotens sit, non est necesse impotens fieri. » Ratio autem sic formatur : Omnis passio quae est sensuum universaliter, principaliter est secundum illud organum cui caetera organa sensuum innituntur : et talis passio est somnus: ergo somnus inest secundum tale organum : sed tale est organum tactus: ergo somnus inest principaliter secundum tactum.
Item, Philosophus: « Quando impotentia sensus fit in primo in quo sentit omnia, hoc est, in primo organo tactus, necesse est organo sentiendi omnia habere defectum sensuum : cum vero illorum aliquid, non est hoc necesse. » Et ex hoc sequitur idem quod prius.
Ad idem objicimus nos sic : Quaecumque immobilitas sensuum ligat sensum per totum corpus animalis, inest necessario secundum organum illius sensus quod est per totum corpus animalis : somnus est talis immobilitas : ergo inerit secundum organum talis sensus : sensus autem ille solus tactus est : visus enim tantum est in oculis, et auditus tantum in auribus, et sic de aliis, tactus vero per totum corpus : ergo somnus primo et per se est passio tactus.
Item, Quæcumque passio sensus efficitur ut a causa efficiente a sensibili speciali alicujus sensus, ipsa principaliter est passio illius sensus a cujus sensibili-
bus efficitur : somnus est passio sensus, quae efficitur a speciali sensibili tactus, quia a frigidate descendente a cerebro : ergo ipsa erit primo et per se passio tactus.
SED CONTRA :
Somnus est privatio sensus et motus : ergo maxime erit passio illorum sensuum, qui sunt maxime causa motus et sensus : sed illi sunt tres sensus sentientes per medium extrinsecum : ergo somnus erit maxime passio illorum trium.
Item, Dicit Alpharabius, quod animalia habentia quinque sensus, habent somnum completum et perfectum : quæ vero deficitur a numero sensuum sicut illa quæ tantum habent tactum et gustum secundum quod est quidam tactus, habent somnum imperfectum : et ex hoc videtur quod somnus sit passio simul omnium sensuum et non tactus primo.
Solutio. Dicendum, quod primæ rationes sunt necessariæ : quia somnus est passio quæ primo vel principaliter incest secundum organum tactus, quod in aliqua parle sui est fundamentum omnium sensuum, scilicet in principio ortus nervorum sensibilium a cerebro : quia in illo loco concurrunt nervi sensibiles, et fundantur in nervo tactus : et ideo quando vis tactiva in illa parle nervi deficit a tangendo, necesse est deficere omnes alios sensus.
Ad obiectum contra, dicendum quod Ad obicum dicitur, quod somnus est immobilitas et insensibilitas, intelligitur de immobilitate ad exercitium sensuum in apprehensione sensibilium exteriorum : et hoc maxime convenit fundamento totius sensibilitatis, quod est tactus.
Ad aliud dicendum, quod perfectio Ad obidicitur somni duobus modis, scilicet secundum suum esse, et sic est in quolibet animali : vel secundum suum posse, et tunc perfectior est somnus in illo animali in quo claudit plures sensus, et perfectissimus est in eo in quo claudit omnes.
<--- Page Split --->
ARTICULI TERTII
PARTICULA V.
Utrum somnus sit cordis, vel hepatis, vel cerebri?
Dicinde quaeritur, Cujus partis sit somnus ex parte corporis, scilicet utrum cordis, vel hepatis, vel cerebri, vel utrum unius sit somnus, et alterius vigilia?
Et videtur per Aristotelem in libro primo de Somno et vigilia, quod sit trium partium, scilicet cerebri, cordis, et hepatis.
Dicit enim sic : « Quoniam quidem ergo principium sensus fit ab eadem parte animalis, a qua quidem et motus, diximus in aliis, hoc est, in libro tertio de Anima. Ipsa vero, supple, pars a qua est sensus, trium determinatorum locorum, media capitis, et deorsum ventris. Sanguinem igitur habentibus haec circa cor pars. » Et intendit dicere, quod medium capitis influit virtutem sensus vel motus ad nervos sensibiles et motivos. Pars autem quae est deorsum ventris, et hepar, principium est motus et sensus propter administrationem nutrimenti : cor autem est principaliter propter generationem spirituum.
E contravidetur per Alpharabium, quod somnus et vigilia sunt principaliter cordis.
Dicit enim, quod somnus est introitus sensus communis ad suum principium quod est cor.
Item, Videtur per eumdem, quod somnus sit cerebri et vigilia cordis. Dicit enim, quod somnus causatur a 'frigiditate cerebri et humiditate, vigilia vero a siccitate et caliditate cordis.
Item, Dicit quod principium vigilia
est a corde, et finis ejus ad cerebrum, et principium somni a cerebro, et finis ejus ad cor.
Item, Dicit quod cerebrum et cor sunt causa utriusque : sed cor est causa prima, et cerebrum causa secunda : et haec duo membra communes habent has duas virtutes.
Item, Dicit quod somnus necessario accidit propter debilitatem cerebri et cordis : et utrumque illorum est causa in debilitate sui operis, licet cerebrum in hoc sit fortior propter complexionem ejus.
Per rationem objicitur sic : Omne quod per scipsum sufficienter operatur aliquam operationem, non indiget instrumento adjuvante ad operationem illam : hepar est membrum sufficienter convertens cibum in nutrimentum : ergo ad operationem illam non indiget aliquo ut instrumento adjuvante. Prima patet per se. Secunda probatur per hoc, quod in hepate ponitur virtus nutritiva, et venae mesaraicae per quas trahitur succositas pisanaria a stomaclo in hepar, ut in ipso convertatur in ultimum nutrimentum quod est sanguis. Inde proceditur sic : Omne membrum quod sufficienter perficit ultimum nutrimentum, debet habere instrumenta per qua sufficienter distribuat illud toti corpori : hepar est membrum tale : ergo debet habere instrumenta per qua sufficienter dividat nutrimentum toti corpori. Et hoc ponitur a Galeno, quod in suprema hepatis et in gibbo egrediuntur venae per quas dividitur nutrimentum per totum corpus : ergo videtur hepar per ministrationem nutrimenti esse prima causa somni, et non cor.
Item, Cor est nobilius membrum hepate : ergo videtur, quod non debet esse secundarium operans ut instrumentum in distributione alimenti. Et istae objectiones generales sunt de omnibus animalibus : quia dicit Aristoteles, quod in animalibus non habentibus sanguinem aestimandum est easdem esse causas
<--- Page Split --->
somni et vigiliae quae sunt in habentibus sanguinem in hominibus. Unde ipse dicit in libro de Animalibus, quod onne animal habet cor et cerebrum et hepar vel membra similia illis : et omne animal habet sanguinem vel humorem similem illi.
CONTRA :
Videtur, quod distributio alimenti fit a corde : distributio enim alimenti est a loco digestionis : digestio autem, ut habetur in libro quarto Meteororum 1, est completio a naturali et proprio calore ex contrajacentibus passionibus : ergo maxime digestio est ab illo membro quod calidissimum est in corpore animalis : sed cor est calidissimum, ut habetur in libro de An ima, quia in corde plus habent caloris pede gradientia : et in primo de Somno et vigilia, ubi dicitur, quod respirare quidem est humido refrigerari ad salutem ejus qui in hac particula, id est, in corde est caloris natura adepta : ergo a corde est distributio alimenti : et alimentum est universalior causa somni : ergo videtur, quod a corde sit causa somni.
Item, In libro de Animalibus scribitur, quod sanguis generatur in corde : et id quod loco sanguinis, generatur in membro quod est loco cordis : sed sanguinis vel id quod est loco sanguinis, est ultimum nutrimentum : ergo ultimi nutrimenti distributio est a corde : et haec est causa somni : ergo somnus principaliter est causatus a corde.
Item, Dicit Aristoteles in primo de Somno et vigilia, quod movere et facere aliquid sine robore non est possibile : vigorem autem facit spiritus perseverantia, et respirantibus quidem quae extrinsecus, non respirantibus vero quae complantata : et ideo bombonantia videntur aluta, cum moventur attractione spiritus offendentis ad subcinctorium rotularum. Et intendit dicere per hoc, quod ab eodem loco est ortus somni et vigilia,
a quo est ortus spiritus et vigoris, qui vigor est ex spiritus perseverantia, quae perseverantia spiritus in quibusdam est ab extrinseco, ut in respirantibus, in quibusdam vero est ut a spiritu complantato naturae, ut in annulosis, quae rotalia dicuntur, quae succincta sunt in loco diaphragmatis : et spiritus interior quando movetur, offendit ad diaphragma et emittunt sonum, sicut apes et vespe : qui sonus ficto nomine dicitur bombus. Et quod hoc intendit Philosophus, patet per hoc quod sequitur sic : « Movetur autem omne aliquo sensu facto vel proprio vel alieno in primo organo sentiendi. » Si vero est somnus et vigilia passio particulae hujus, in quo quidem loco et in qua particula sit somnus et vigilia, patet. Quia omne quod movetu aliquo sensu interiori qui dicitur proprius, aut exteriori qui dicitur alienus, movetur a primo organo sentiendi quod est cor : quia organum primi sensus, id est, tactus, est circa cor, a quo etiam est distributio spiritus et vigoris : et idem est causa somni et vigiliae. Ergo somnus et vigilia maxime referuntur ad cor.
- Item, Objicitur de hoc quod dicit Philosophus, quod medium capitis est locus sensus et motus : frigiditas enim est causa insensibilitatis et immobilitatis. Cum igitur cerebrum sit frigidissimum omnium partium corporis, ut ipse dicit, cerebrum potius erit causa insensibilitatis et immobilitatis. Et cum ab eodem sit somnus et vigilia, a quo est motus et sensus, somnus et vigilia non erunt a cerebro.
SOLUTIO. Dicendum, quod somnus et solutio vigilia sunt trium determinatorum locorum, ut dicit Philosophus, differenter, scilicet capitis, et ventris quantum ad hepar, et cor. Ad somnum enim tria exiguntur, quorum duo sunt agentia, et unum patiens. Et agens primum est calor cordis, a quo etiam hepar suum calorem
<--- Page Split --->
habet. Dicit enim Avicenna in suo libro de Naturalibus, ubi solvit suas rationes contra Aristotelem de ortu venarum, quod principium venarum est a corde : et licet virtus nutritiva et digestiva sint in hepate, tamen emanant a corde ad hepar, et calor hepatis est preparans digestionem nutrimenti : sed calor cordis est complementum : et ideo cor simpliciter est digestionis principium et nutrimenti, sed hepar quodammodo : et licet hepar trahat primo nutrimentum a stomacho, tamen calor cordis perficit ipsum, post quam perfectionem redit ad nutrimentum stomachi et hepatis et cordis et totius corporis. Et est sententia trium Philosophorum, scilicet Aristotelis in libro de Animalibus, et Avicennæ in suo libro de Naturalibus, et Averrois in quodam libro ubi facit determinationem contrarietatis quæ est inter Aristotelem et Galenum de ortu venarum. Patiens autem est in hepate : et hoc est nutrimentum tractum a stomacho per venas mesaraicas, quod a calore cordis vaporaliter elevatur ad cerebrum. Secundum autem agens est frigiditas cerebri, quæ vaporem elevatum ad caput convertit in humiditatem frigidam, quæ descendendo gravat organa sensuum. Hæc autem tria loca secundum Philosophum sunt etiam principaliter motus et sensus : sicut enim habetur in libro de Differentia spiritus et animæ, spiritus vitalis est a corde, et spiritus animalis a cerebro : sed tamen hic oritur in corde, formam vero sensus et motus accipit a cerebro : et in anteriori parte est vehiculum sensus principaliter, et secundario motus. In posteriori autem est vehiculum motus principaliter, et secundario sensus. Hepar enim est principium sensus et motus quantum ad administrationem nutrimenti. Sunt autem duo sensus, scilicet tactus et gustus secundum quod est quidam tactus, qui in quantum sunt sensus nutrimenti; organa sua habent in corde, ut superius habi-
tum est. Organum enim eorum secundum quod sic consideratur, est complens digestionem instrumenti, cujus ipsi sunt sensus. Hoc autem facit calor cordis, ut jam dictum est. Sunt etiam quodammodo instrumenta omnium sensuum in corde, non quidem quoad judicium suorum sensibilium, sed in quantum nullus sensus sentit sine calore actuali, ut habetur in secundo de Anima 2, et in primo de Sensu et sensato. Hic enim calor actualis procedit a principio caloris quod est cor. Est etiam alio modo organum sensus communis in corde, non quidem quoad judicium, sed in quantum ipse spiritu suo et calore omnes sensus proprios conducit ad actum. Et idcirco dicit Alpharabius, quod sensus communis est calidum naturale : spiritum autem et calorem quem infundit sensibus propriis, non accipit a cerebro ut a primo principio, quia illud frigidum est, sed a corde accipit calorem et spiritum secundum substantiam spiritus, licet idem spiritus formam sensus et motus accipiat a virtute animali quæ est in cerebro. Et sic patet qualiter ab his tribus partibus sit motus et sensus, et qualiter ab eisdem sunt sonnus et vigilia : sed tamen nullius eorum est somnus ut subjecti, sed potius sicut organorum exteriorum corporis sensitivorum et mobilium.
DIGENDUM ergo ad primam auctoritatem Alpharabii, quod somnus est a corde ut a primo agente, et similiter vigilia.
Ad SEGUNDAM dicendum, quod somnus est a cerebro ut a proximo agente quod est frigiditas cerebri.
Ad TERTIAM dicendum, quod somnus et vigilia causantur ab oppositis causis agenlibus et passivis, quæ non possunt esse in membro uno. Unde cum somnus causetur a frigido et humido, necesse est vigiliam causari a calido et sicco : et cum ista non possunt esse in uno membro secundum dominium, necesse est, quod unum sit in cerebro, et alterum in corde.
<--- Page Split --->
Et cum animalia non semper dormiant, neque vigilent, sicut infra probabitur, necesse est quandoque vincere causas somni, et quandoque causas vigiliae : et cum vincunt causae somni, quae sunt calidum agens et humidum patiens, incipit actio a cerebro, et terminatur in corde quoad hoc quod cor non potest influere calidum actuale organis sensuum. E contra causa vigiliae sunt calidum agens, et siccum patiens : et actio ipsarum incipit a corde, et procedit ex oppilando vias sensuum, et dissolvendo humidum, et terminatur ad cerebrum quoad hoc quod frigiditas cerebri non potest convertere vaporem elevatum ad caput, et humidum frigidum oppilans vias sensuum. Et sic patet qualiter principium vigiliae est a corde, et finis ejus ad cerebrum. et principium somni a cerebro, et finis ejus ad cor.
Ad 4. Ad quartam dicendum, quod solutio patet ex dictis, qualiter scilicet corin somno est agens primum, et qualiter cerebrum est agens secundum : sed non est ita perspicuum in vigilia. Sed dicendum, quod vigilia causatur ex duobus scilicet ex calido actuali, et in illo cerebrum non habet aliquam causam. Causatur etiam a spiritu sensibili et motivo, et in illo cor est causa prima per generationem spiritus, et cerebrum causa secunda in eo quod dat spiritui formam sensus et motus. Et sic patet ratio dicti qualiter somnus et vigilia sint communes virtutes cordis et cerebri, et cor est in eis causa prima, et cerebrum est in eis causa secunda.
Ad 5. Ad quintam dicendum, quod fortitudo cordis est in emissione spiritus vitalis et motivi in totum corpus. Fortitudo autem cerebri est in emissione spiritus animalis per sensum et modum in totum corpus. Horum enim utrumque fit in vigilia. Opus autem utriusque horum debilitatur in somno : quia tunc omnes spiritus contrahuntur ad intrinsecus corporis ad locum digestionis, ut cibus digeratur : et ideo spiritus vitalis effluens a corde in
corpus diminuitur : et hoc vocatur debilitas cordis. Similiter spritus animalis effluens a cerebro per sensum et motum diminuitur quod vocatur debilitas cerebri. Cerebrum tamen, cujus complexio frigida est et humida, fortior est causa somni quam cor, cujus complexio calida est, et sicca.
Ad in quod objicitur per rationem, quod a solo hepate ut a primo agente sit causa somni, dicendum, quod prima propositio illius rationis est vera. Secunda autem est falsa, et probans eam propositio est etiam falsa. Virtus enim digestiva et nutritiva emanans est a corde in hepar, et complementum operationis ejus est per calorem cordis, praeparatio vero per calorem hepatis.
Ad aliud dicendum, quod cor non ponitur instrumentum hepatis, sed potius e contrario in actu digestionis est hepar instrumentum cordis.
Ad in quod objicitur, quod somnus et Ad vigilia sint a corde, dicendum, quod sunt ab ipso sicut ab agente primo et complete agente in digestionem nutrimenti.
Ad aliud dicendum, quod sanguis geA d n eratur tamquam a complente in corde, sed tamquam a temperante in hepate.
Ad aliud dicendum, quod in veritate Ad 1 perseverantia spiritus et motus et sensus est a corde, ut dicit Philosophus : nihilominus tamen spiritus formam sensus et motus accipit a virtute animali, quae est in cerebro, ut jam dictum est saepius.
Ad ultimum dicendum, quod sensus et Ad 1 motus dicuntur duobus modis, scilicet virtute, et actu. Et actu quidem sensus et motus non sunt in cerebro, sed virtute sunt in eo propter virtutem animalem, cujus proprius locus est cerebrum.
<--- Page Split --->
ARTICULUS IV.
Propter quam causam somnus et vigilia insunt animalibus ?
Postea quæritur, Propter quam causam somnus et vigilia insunt animalibus ?
Cum ergo quatuor sunt causæ, scilicet efficiens, materialis, formalis et finalis, quæramus de omnibus his.
per Joannemin expositione Chrysostomi, quae translata est a Graeco. Sicut enim in mundo primo calore solis elevatur vapor, et ascendit usque ad medium aeris, ubi dominatur frigus, quo convertitur et inspissatur, et descendit aqua pluens : ita a calore cordis primo elevatur vapor nutrimenti ad caput, qui frigiditate cerebri revolvitur, et descendit in humiditate frigida, et facit dormire.
- Item, Aristoteles : « Multa humidí- tas et corpulenta repente sursum fertur. Cum autem stat, gravat et facit dormire. Cum vero repente deorsum revertendo propellit calorem, tunc fit somnus, et animal dormit. » Ex hoc accipitur idem quod prius.
Videtur autem Philosophus in libro primo de Somno et vigilia sex assignare causas efficiens somni. Quarum prima est alimenti evaporatio. Secunda, labor. Tertia, ægritudo. Quarta, prima ætas. Et his quatuor a Commentatoribus adduntur duæ, scilicet caloris subtractio, et studii attentio. Circa illud quidam etiam addunt languorem, sed reducitur ad ægritudinem et laborem.
Art. 1. Et de prima dicit Philosophus :
« Somnus non omnis est in potentia sensitivi, sed ex evaporatione circa nutrimentum tantum fit hæc passio : necesse est enim, quod evaporatum est usquequo impelli, id est, usque ad locum determinatum qui est caput, deinde converti et permutari sicut Euripum. Calor vero cujuscumque animalium ad superiora natus est ferri. Cum autem in superioribus fuerit, subito revertitur ferturque deorsum. » Ex hoc accipitur, quod nutrimentum est causa efficiens somni, et motus calidi est, quod elevetur a loco digestionis ad caput : et postea revolvitur a frigiditate cerebri, sicut fit in Euripo. Et quidam dicunt mentientes, quod Euripus est fervor maris et zujusdam montis fervor. Euripus enim proprie est vapor involutus, sicut est in vento turbinis. Et vocabulum illud invenitur su-
Ad idem inducit Philosophus tres rationes acceptas a signis quae inven iuntur in dormientibus. Quarum prima hæc est : Signum autem horum est : somnifera enim omnia gravant caput, ut potus, et cibi, ut opium, mandragora, vinum, et loliurn. Secunda ratio est, quod quando deorsum feruntur animalia et dormiunt, hoc videntur pati, quod non possunt levare caput et palpebras. Tertia est hæc, quod post cibaria gravativa capitis maxime fit somnus : multa enim ab hujusmodi cibariis evaporatio est.
Sed TUNC quæritur, Quid sit illud nutrimentum quod causat somnum ? Et dicit Philosophus, quod est nutrimentum ultimum quod est sanguis.
Sed contra hoc obiicitur sic :
Omnia nutriuntur ex eisdem ex quibus sunt : sed animalia sunt ex quatuor humoribus, qui proportionantur quatuor elementis : ergo ultimum nutrimentum sunt quatuor humores.
Item, Quæcumque æqualiter appetuntur ut nutriant, ab his æqualiter nutritur animal : calidum, frigidum, humidum, et siccum æqualiter appetuntur ut nutriant : ergo ab eis æqualiter debet nutriti animal. Prima probatur ex hoc quod appetitus naturalis est nutrimenti. Secunda vero probatur ex diffinitione
<--- Page Split --->
famis et sitis, quæ in II de Anima 1 ponuntur, ubi dicitur, quod fames est appetitus calidi et sicci, sitis est appetitus frigidi et humidi.
Item, In primo de Generatione et Corruptione 2 dicitur, quod caro nutrit secundum substantiam : caro autem non est sanguis : ergo sanguis non est ultimum nutrimentum.
Item, Tactus est sensus nutrimenti, ut dicit Philosophus : tactus autem consistit in carne nervosa : cum ergo ultimum nutrimentum sit simile, ut habetur in I de Generatione et Corruptione 3, et in II de Anima 4, videtur quod ultimum nutrimentum sit caro nervosa et non sanguis.
Sed contra.
SED CONTRA :
Quod maxime et primo distribuitur ab organis digestionis ad membra corporis universaliter, hoc est ultimum nutrimentum : sanguis maxime distribuitur ab organis digestivis ad membra corporis universaliter : ergo sanguis est ultinum nutrimentum.
Item, Dicit Aristoteles in I de Generatione et Corruptione 5, et in II de Anima 6, quod animalia vivunt quousque possunt nutrimentum accipere : ergo nutrimentum quod maxime communicat causas vitæ et longioris vitæ, hoc erit maxime conveniens et universaliter in corpore animalium : sed sanguis est nutrimentum maxime communicans causas vitæ et longioris vitæ : ergo sanguis est ultimum nutrimentum maxime conveniens et ultimum in corpore animalium. PRIMA probatur ex hoc quod dicit Aristoteles in libro de Morte et vita, et in libro XVI de Animalibus, quod calidum et humidum sunt causa longitudinis vitæ.
Item, Quodcumque nutrimentum solum invenitur in viis apportantibus nu-
trimentum ad singula membra corporis, illud est ultimum : sanguis solum invenitur in viis talibus : ergo sanguis solum est ultimum nutrimentum. PRIMA probatur ex hoc quod si aliquid est ultimum nutrimentum, illud necesse est per vias aliquas deportari per totum corpus. SECUNDA vero probatur ex hoc quod venæ sunt viæ illæ, et in venis nihil invenitur nisi sanguis.
JUXTA HOC iterum quæritur, Utrum tale nutrimentum universaliter in omnibus animalibus sit causa somni ?
Et videtur, quod sic :
Quaecumque enim prima causa est in aliquo genere, illa communicatur ab omnibus participantibus effectum suum : nutrimentum est causa somni : ergo participatur ab omnibus communicantibus somno. PRIMA probatur ex hoc quod quaedam aliae causae somni, sicut labor, et prima aetas, et infirmitas, non causant somnum nisi per actum nutrimenti. Dicit enim Philosophus, quod labor colliquativum est nutrimenti ex multiplicatione caloris, quod nutrimentum elevatur ad cerebrum et inducit sonnum. Prima aetas etiam ex hoc quod in ipsa nutrimentum elevatum ad superiora, gravat caput, et inducit somnum. Similiter languor ex lassitudine ex eo quod subtrahitur calor ex membris exterioribus et multiplicatur circa locum digestionis, dissolvit nutrimentum ibi inventum, et elevat ad caput, et sicut inducit somnum, et sic de aliis causis. Unde patet, quod omnes agunt actione nutrimenti. SECUNDA vero probatur ex hoc quod omne animal dormit, ut dicit Philosophus.
Item, Omnis causa efficiens somni quae procedit ab illis membris a quibus procedit somni principium, debet esse
<--- Page Split --->
maxime universalis omnibus dormientibus : evaporatio nutrimenti est talis causa : ergo ipsa est universalis omnibus dormientibus. Prima patet per se. Secunda probatur ex praehabitis, quod somni principium est a corde, hepate, et cerebro, vel membris similibus illis : et ab illis procedit evaporatio nutrimenti.
SED CONTRA :
Nulla evaporatio est causa somni nisi illa quae est primo calida a calore digesto, et postea frigiditate cerebri infrigidata : sed in quibusdam animalibus non est caput, neque cerebrum, sicut in his quae tantum habent tactum : ergo non est in eis evaporatio sursum in capite infrigidata : ergo causa illa non est universalis omnibus dormientibus.
SI FORTE dicatur, quod talia animalia habent membrum simile cerebro, et hoc facit infrigidationem evaporationis. Contra : Membrum simile cerebro non potest dici nisi quantum ad operationes similis : operationes autem cerebri sunt sensus communis et phantasia et memoria : ergo talia animalia haberent sensum communem et memoriam et phantasiam, quod falsum est : habetur enim in principio Metaphysicae : « Natura sensum habentia sunt animalia : ex sensu autem quibusdam eorum non insit memoria, quibusdam autem insit 1. » Ex hoc accipitur, quod quaedam animalia non habent memoriam. Est autem memoria passio sensus communis, ut habetur in cap. de memoria. Ergo etiam non habent sensum communem.
ad utrumque actum suum. Propter hoc dicunt illi, quod somnus causatur ex frigiditate dominante in extremis, et ex evaporatione quae procedit ab intrinsecis.
SED CONTRA :
Aut illa frigiditas est naturalis, aut inaturalis. Si innaturalis, tunc ipsa non existente in extremis melior erit complexio illorum animalium : ergo vana existente complexione in talibus non erit in eis causa somni, quod falsum est : quia dicit Philosophus, quod omne animal dormit. Si autem est naturalis, tunc continue erit in extremis : et tunc cum ipsa sit causa insensibilitatis et immobilitatis, talia animalia erunt continue immobilia et insensibilia in extremis : et hoc est dormire : ergo talia animalia continue dormiunt, quod falsum est : quia dicit Philosophus, quod nullum animal continue dormit, nec continue vigilat.
IREM quaeritur, Quomodo frigiditas evaporationis nutrimenti causa sit somni?
Nullum cuim simile alicui organo sensus, gravat ipsum et immobilitat: sed frigiditas et humiditas sunt similia alicui organo sensus: ergo non gravant ipsum neque immobilitant. Prima probatur ex hoc quod omnis lassatio et corruptio est a contrario. Secunda vero per hoc quod habetur in principio de Sensu et sensato, ubi dicit Aristoteles quod corpus infrigidabile est oculus, quia est de natura aquae quae est frigida et humida.
Quon concedunt quidam, et inducunt aliam rationem ad hoc, quam nos supra induximus: quia sensus communis est propter duo, scilicet ad discernendum sensata communia, quae tactu minime sentiuntur, et visu maxime, et ad conferendum sensata propria. Unde cum in talibus animalibus sit solus tactus, frustrain est eis sensus communis quantum
Item, Caro consistit aequaliter in quatuor, vel plus ex aqua et terra : sed tactus consistit in carne : ergo consistit in eo quod aequaliter est ex quatuor vel plus ex aqua et terra, ut habetur in II de Generatione et Corruptione 2: sed aqua et terra determinantur frigido : ergo videtur, quod frigiditas magis facit ad conservationem tactus et immobilitatem,
<--- Page Split --->
quam ad lassationem et mobilitatem : non ergo somnus fit ex frigiditate gravante organum tactus.
Quest . 2 . Deindequæriturdesecundacausa , q u æ estlabor , dequadicitPhilosophus : A m - pliusautemexlaboribusquibusdamac - ciditsomnus : namlaborestquidcolli - quativum . Colliquatumverofitquemad - modumnutrimentumindigestumutique , sinonfrigidumsit . Etintenditdicere , quodlaborestcausasomnipropterdu - plicemcalorem , scilicetquiestexmotuexercitii , etexhocquodexteriorcolligi - turadanteriorempropterlassitudinemmembrorum , dissolvituretcolliquaturnutrimentumintrinsecus , etelevaturadaput : ethocfacitnisianimalsitfrigidænaturæetinfrigidotempore , sicutestinquibusdamanimalibus , quæinhiemeabsconduntur .
sunt causæ somni. Quarum primam tangit Aristoteles, scilicet quod calor excitatus ex motu et retractus ab exterioribus ad interiora, colliquativus est nutrimenti inductivus somni. Secundam tangit Avicenna, quod labor dissolvit sensum in organis sensibilibus et motivis, qui solutus et debilitatus de facili vincitur a frigiditate descendente a cerebro et refugit ad interiora. Tertiam et et quartam tangit Alpharabius. Et tertia quidem est, quod calor diminutus in exterioribus fugit ad interiora ad locum nutrimenti, ut in nutrimento sicut in materia propria multiplicetur et recuperet deperditum in exterioribus. Quarta vero est, ut in proprio per calorem sibi injunctum confortetur et expellat a se complexionem frigorum, quæ causata est ex dissolutione spirituum propter laborem.
Et de hoc etiam dicit Avicenna, quod sonnus est ex lassitudine : et propter hoc : quia id quod vocatur spiritus, dissolvitur et debilitatur et refugit ad interiora : et sequuntur eum virtutes animales. Et ex hoc habetur iterum, quod labor est causa somni.
Item, Alpharabius dicit, quod somnus ex fatigatione habet duas causas. Quarum una est, quoniam calor naturalis quando fuerit sparsus et diminutus per motum localem et per motum comprehensionis sensibilis, statim anima movebit ipsum in profundum corporis, ut agat per illum in reliquias postremi nutrimenti, quia sic augmentabitur substantia ejus, et acquiret loco ejus quod dissolutum est ab eo. Causa secunda est, quia quando motus laboris semper sitit calorem naturalem, tunc calor remittitur et diminuetur et gravabitur propter frigus, et sic contrahitur ad suum principium ut expellat a se complexionem accidentalem.
Ex his colligitur, quod causæ sunt quatuor propter quas labor et fatigatio
Sedcontra :
Dicit Avicenna in libro II de Cælo et Mundo 1, quod ex motu generatur calor in exterioribus : sed omnis labor est cum motu : ergo ex laboribus etiam generabitur calor : ergo in exterioribus generabit calorem : calor autem in exterioribus est causa vigilie : ergo labor erit potius causa vigilie quam causa somni.
Item, Dicit Avicenna, quod anima ad illum locum maxime dirigit spiritum et calorem, in quo plus occupatur in opere : sed in exercitio laboris corporalis anima maxime occupatur in opere in organis exterioribus sensus et motus : ergo ad illa maxime tunc dirigit spiritum et calorem : sed directio spiritus et caloris ad membra exteriora, est causa vigilie et non somni.
DEINDEquæriturdecausatertia , quæQutestægritudoquædam , dequadicitPhilo - sophus : « Etægritudinesquædamhocidemfaciunt , hocest , somnum : q u æ - cumqueasuperfluitatehumiditatisetca -
<--- Page Split --->
liditatis sunt, sicut accidit febricitantibus et lethargicis. »
Íeoutra. Sed contra hoc obiicitur sic :
Dicit Avicenna, quod dispositio mala quae non permittit animam intus, sed evocat eam ad exteriora, causa est vigiliæ : ergo videtur, quod infirmitas non sit causa somni.
pars æqualiter augetur : ergo videtur, quod nutrimentum feratur sursum et deorsum æqualiter.
- Item, Vasa deferentia nutrimentum quae sunt venæ, diriguntur a corde vel hepate sursum vel deorsum æqualiter : et nutrimentum defertur in vasis illis : ergo videtur, quod nutrimentum feratur sursum æqualiter et deorsum.
Íeut. 4. DEINDE quæritur de quarta quæ est prima ætas, de qua dicit Philosophus : « Amplius quidem prima ætas, supple, somnifera est. Pueri enim dormiunt vehementer : eo quod nutrimentum omne sursum fertur. » Hoc enim probatur ex hoc quod in pueris majora sunt membra superiora inferioribus, in senibus autem e contrario. Quod autem pueri dormiunt, probatur ex hoc, quod frequenter epileptici fiunt, et somnus est similis epilepsiae. Unde epilepsia frequenter incipit in somno, et patientes eam dormiendo frequenter suffocantur, et vigilantes non. Et ideo dicit pueris non conferre vina, eo quod ventosum sit vinum, adhuc magis medo. Ob hanc etiam causam, scilicet quod in prima ætate magnus fluxus nutrimenti est ab inferioribus ad superiora, dicit jacere embria quinque mensibus in matricibus immobilia, ita quod non vertunt cervicem, sicut etiam in multum ebriis propter multum fluxum vini seu potus ad superiora, gravatur caput et efficitur immobile.
Præterea, Videtur quod plus feratur deorsum. In omni enim nutrimento dominantur duo elementa quæ sunt terra et aqua : et illa sunt ambo gravia : ergo plus nata sunt ferri deorsum, quam sursum : et sic videtur, quod non causetur somnus ex hoc in prima ætate, quia nutrimentum omne feratur sursum.
Præterea, Ponamus quod sic sit, videtur quod ex hoc magis causetur vigilia quam somnus : nutrimentum enim illud elevatur fortissimo calore primæ ætatis : ergo calefactivum elevatur, et calefactivum calefacit partes superiores : sed calefactio partium superiorum est causa vigiliæ : ergo elevatio nutrimenti ad loca superiora potius erit causa vigiliæ quam somni.
Præterea, Cum in juvenibus major sit calor quam in pueris : quod probatur ex hoc, quia caro multiplicatur multiplicata propria materia sua in subjecto, unde etiam fortiores cibos digerunt juvenes quam existentes in prima ætate : videtur ex hoc quod juvenes frequentius dicuntur appetere alimentum et sumere plus de ipso quam existentes in prima ætate : et cum alimentum sit causa somni, videtur secunda ætas magis esse somnifera quam prima.
Íeoutra. Sed contra :
Videtur enim, quod non totum nutrimentum in pueris fertur sursum, nec major pars.
Dicitur enim in II de Anima 4, quod augmentum est in quamlibet partem corporis. Cum ergo augmentum non sit sine nutrimento, nutrimentum etiam est in quamlibet partem, et non sursum tantum.
Item, In I de De Generatione et Corruptione 2 habetur, quod quælibet
Præterea, Dicit Aristoteles in libro primo de Sonno et vigilia, quod melancholici edæos sunt: quemadmodum enim nihil jucundum habentia, afficiuntur eis corpora. Et tamen dicit, quod melancholici parum dormiunt. Ergo nutrimenti multitudo non videtur esse causa somni.
<--- Page Split --->
Quest . 5 . Deindedequintacausasomnidicunt Philosophi , quodcalorissubtractioest causasomni : quiasomnuscausaturex frigidogravanteorganasensibilia .
Sedcontrahocvideturquoddicit Aristoteles , quodmelancholicinonsunt amatoressomni . Infrigidatuscnimest ineislocusintus : quarenonfitineis multitudoevaporationis . Etredditcau - samdicens : « Nigraenimcholeraest naturaliterfrigida , etnutrimentilocum frigidumfacit , etaliasparticulas , u b i - cumqueexistitpotestatehujusmodisu - perfluitas . » Exhocacipitur , quodsub - tractiocalorispotiusoperaturadvigiliam quamadsomnum .
Quest . 6 . Desextacausa , scilicetattentionestu - diicircaaliquid , videturquodnonsitcausasomni :
Studium enim multiplicat spiritus et calorem in loco cerebri, et propter hoc impedit cerebri frigiditalem actualiter dominari : ergo videtur magis esse vigiliæ quam somni causa.
Item, Dicit Avicenna, quod cura et pavor quandoque inducunt somnum : et ita videntur esse plures causæ, quam illæ quæ assignari solent.
Præterea, Videtur esse contrarietas in dictis Avicennæ : quia Avicenna dicit, quod pavor est causa somni, et postea dicit quod est causa vigiliæ.
Præterea, Movet dubium Aristoteles circa primam causam, quæ est ex evaporatione nutrimenti sic dicens : « Quamquam utique dubitet aliquis, quare post cibum fortissimus somnus sit, et est somniferum vinum, et alia caliditatem habentia hujusmodi : est autem non rationale somnum quidem frigidum esse, causas autem dormiendi calidas esse. »
Solutio . Solutio . DicendumsecundumAristo - Adquest . telemquodsomnusestconventusqui - damcalorisintrinsecusetnaturalisreci - procatioejusdempropterdescendenshunidum : ideoquemultusmotusdor - micentisest . Cumverodeficit , infrigida -
t u r : etpropterinfrigidationemconci - duntpalpebræ : etsuperioraquidemetexteriorainfrigidantur : interioraveroetinferioracalida , velutcircapedes , etquæintrinsecus . Quodsicintelligitur : S o m - nusdiffiniturhicpercausam : undepri - macausaejus . estcalorintrinsecuscircalocumdigestionis , quiprovenitastoma - choethepateetcorde : etnaturaliterre - ciprocatur , idest , repatiturafrigiditatecerebriadquodelevatur : etfitdescen - denshumidumfrigidum : etpropterhocsuntmultimotusdormientis , scilicetquiaestevaporatioascendensethumi - d u m : etcumdeficitevaporatioitaquodvinciturcalidumejusafrigiditatecere - b r i , tuncinfrigidatur , etpropterinfrigi - dationemdeprimitprimovicinalocace - rebrosicutpalpebras : etsuperiorainfri - gidanturpropterhumidumfrigidumde - scendensacerebro . Quiaverofrigidumoppilat , propterhocetiamquandoqueimpeditacsensumevaporationisadsupe - riora : ettunccalormultiplicaturinin - terioribus , etexpellituradinferiora , s i c - utadpedes : etideircointerioraetinfe - rioraremancentcalida , superioraveroetexteriorafrigida .
Dicendumergo , quodestcausasomniAd 1 , 2 , perse , etcausasomniperaccidens . Persequædamestefficiens , quædammaterialis , quædamformalis , etquædamfinalis . Efficiensautemestevaporationutrimentiinlococerebriinfrigidato . Materialisautem , utinquaestsomnus ,suntmembraexteriorasensibiliaetmo - tivaFormalisveroestdefectusspiritussensibilisetmolivietcalorisinexterio - ribus . Finalisautemestquiesorganorumetrecuperatiovirtutumsensibilisetmo - t i v æ . TamendicitAristoteles , quodsomnushabetmetaphoramfinis , e t v i - giliaestfinissimplicitersic : « Quiadi - cimusnaturamquamobremfacere , idestproptertinem : hocautembonumali - q u i d : quietemautemomniumquodna - tumestmoveri , cumnonpossitsemperetcontinuemovericumvoluptale , n e - cessariamesseatqueutilem , somno
<--- Page Split --->
quoque propter ipsam quietis veritatem coaptatam metaphoram finis habent animalia : eo quod requies fit et propter salutem animalium existit. Vigilia vero finis est : nam sentire et sapere finis est omnibus quibus inest alterum horum : optima enim haec : finis vero optimus. » Et intendit dicere, quod sicut in omnibus operibus naturae, ita et in sentire et moveri finis est animalium, et est duplex finis, ex parte organi, ne dissolvatur propter facultatem operis, et hic est somnus. Et quia iste non est finis actus, sed intenditur tantum ad salutem instrumenti, propter hoc non est finis simpliciter, sed coaptatur ei finis metaphorice secundum similitudinem. Sentire autem et sapere quae sunt opera vigiliae, sunt fines animalium operationum simpliciter, eo quod illa sunt simpliciter optima.
Concedendum est ergo ad primas rationes Philosophi, quibus probatur nutrimenti evaporatio esse causa somni.
QUOD VERO quaeritur, Quid est ultimum nutrimentum quod est causa somni ?
Dicendum, quod sanguis, licet illud non sit ultimum nutrimentum membrorum : digeritur enim sanguis in extremitatibus venarum, et in quolibet membro ulteriori digestione ad hoc quod sit conveniens nutrimento illius membri.
1 et 2. Ad hoc quod contra hoc objicitur, dicendum quod licet sanguis sit humidus et calidus, sunt tamen in ipso potentia omnia quatuor elementa, licet terrestre et aqueum dominetur secundum maleriam : et sic patet qualiter mixta ex quatuor elementis nutriuntur ex eisdem ex quibus sunt.
Et per hoc patet solutio ad sequens. 3 et 4. Ad aliud dicendum, quod Aristoteles in primo de Generatione et Corruptione loquitur de ultimo nutrimento membrorum, et exemplificat de nutrimento carnis : haec enim est potentia quanta. Sed non est sic de nutrimento quod facit
somnum : hoc enim est adhuc inter venas, et est sanguis cum calida evaporatione quae a loco digestionis elevatur.
Et per hoc patet solutio ad sequens.
Ad illa vero quae sequuntur, quae Ad object. probant sanguinem esse ultimum nutrimentum inter venas animalium, de plano concedimus.
Ad 10 vero quod quaeritur, Utrum talis causa generalis sit in omnibus dormientibus ?
Dicendum, quod sic.
Ad 11 vero quod in contrarium objiciAd object tur, dicimus quod in omni animali est cerebrum, vel membrum simile cerebro, sicut expresse habetur in libro de Animalibus.
Ad 11 vero quod objicitur contra hoc, dicendum quod non oportet, quod illud membrum habeat omnes operationes cerebri: sicut enim deficiunt illa animalia in numero sensuum exteriorum, ita deficiunt in numero sensuum interiorum. Unde non habent nisi sensum communem debilem et exiguam phantasiam.
Ad hoc quod contra hoc objicitur, dicendum quod sensus communis non tantum confert sensata diversorum sensuum, sed etiam sensata ejusdem sensus, sicut calidum, frigidum, asperum, et lene. Et hoc etiam falsum est, quod sensus communis per tactum non accipit magnitudinem: si enim hoc esset verum, tunc non acciperet calidum in aliqua magnitudine existens. Unde in talibus animalibus accipit sensatum proprium quod est magnitudo, licet interminata, et componit sensata tactus inter se et cum magnitudine in qua sunt phantasmata, et talium animalium discernit nocivum et conveniens, licet debiliter. Et si invenitur Philosophus dicere, quod habentia solum tactum non habent phantasiam, intelligendum est, quod non habent completam: eo quod non moventur nisi ad rei praesentiam: ad quem tamen motum tria exiguntur, scilicet phantasia determinans nocivum
<--- Page Split --->
vel inconveniens, et sensus communis componens sensatum cum magnitudine quae est subjectum ipsius, et sensus proprius apprehendens. Et si objicitur, quod talia animalia immobilia sunt secundum locum, dicendum quod non procedunt de loco ad locum, sed tantum moventur motu dilatationis et constrictionis, ut dicit Avicenna : vel constringuntur ad tactum nocivi, et dilatantur ad tactum convenientis : sine enim hoc motu, ut dicit Avicenna, nullum animal est animal, quod non potest dignosci nisi per motum illum.
Sunt tamen quidam qui solvunt, ut dictum est in objiciendo. Illud autem quod contra eos est, solvunt dicentes, quod in vigilia in exterioribus est calor modicus et in inferioribus calor debilis, qui non sufficit complere digestionem : et ideo oportet exteriorem calorem congregari ad interiorem, et sic immobilitantur exteriora, et efficitur somnus. Sed hoc est contra dicta Philosophorum et contra rationem : quia frigiditas et immobilitas secundum sensum non potest causari in mobili ex frigiditate suæ naturæ, sicut est cerebrum, vel id quod est in loco cerebri. Extrema vero in illis animalibus non sunt immobilia secundum sensum. Præterea si esset ut illi dicunt, idem membrum esset subjectum somni, et causa efficiens ejus, quod non est rationale.
Ad ILLUD autem quod quaeritur, Quomodo frigiditas evaporationis nutrimenti sit causa somni ?
Dicendum, quod immobilitando, sicut saepe dictum est. Ad id autem quod in contrarium objicitur, dicendum quod licet oculus sit frigidissimum membrum, non tamen sentit actualiter sine aliquo calido expanso in ipso in vigilia ; et illud tamen calidum excellit frigiditas somni.
Ad ALIUD dicendum, quod licet caro sit ex quatuor, tamen secundum quod in ipsa est tactus, complexio ejus est in calido temperamento secundum actum,
et frigidum remanet in ipsa secundum potentiam in substantia terræ et aquæ : et illud calidum actuale quod habet, frigiditate somni vincitur et immobilitatur.
De hoc autem quod quaeritur de seAd cunda causa, dicendum quod ipsa est causa somni per accidens, sicut est dictum in opponendo, et motus causalitatis suæ quadruplex est, sicut dictum est.
Ad illud quod objicitur in contrarium, Ad dicendum quod calor qui excitatur ex motu, est calor innaturalis dissolvens substantiam organorum et spiritus operantes sensus et motus in ipsis : et per hunc modum est causa somni, et non in quantum calor est.
Ad ALIUD dicendum, quod in veritate Ad anima dirigit spiritus ad illud cui magis intendit in opere : sed tamen quando tempus laboris et operis excellit posse organorum, tunc revocantur spiritus ad interiora ut confortentur.
Ad ALIUD autem quod quaeritur de Ad tertia causa, dicendum quod non intelligitur de omni ægritudine, sed de illa sola in qua est calidum multum elevans evaporationes, et humidum multum replens vias sensus et motus, sicut accidit in lethargicis et epilepticis. Epilepsia vero provenit ex subito motu proveniente ex superfluitate humoris et spiritus infrigidati in cerebro, quæ postea descendendo venas tumefaciunt, ut dicit Philosophus in primo de Somno et vigilia, quæ tumefactæ coarctant porum ubi respiratio fit, hoc est vocativam arteriam in tantum quod etiam suffocantur quandoque.
Ad id vero quod contra hoc objicitur, dicendum quod multæ dispositiones malæ in diversis ægritudinibus evocant animam ad vigiliam, et maxime quæ calidæ et siccæ sunt.
Ad 10 quod quaeritur de quarta causa, Ad dicendum quod etiam prima ætas est causa somni per accidens, scilicet quia
<--- Page Split --->
in ipsa multum nutrimentum fertur ad superiora : et ideo etiam pueri ponderosa habent capita: cujus signum est, quia frequenter declinant ea in prima aetate.
infrigidatur in capite et attingit locum per quem debet descendere spiritus animalis in omni organo: et ideo somnus efficitur.
abject . Adinquodcontraobjicitur , dicendumquodaugmentumprincipaliterestsecun - dumlongitudinem , utinsuperioribusdeterminatumest . QuodautemdicitPhilosophus , quodaqualiterestadon - nempartem , intelligimusnonsecundumdimensionem , sedquiaqualibetparssecundumspeciemetnonsecundumma - teriamaugetur : cujusratioplanesupraestassignata .
abject . AdALIUDdicendum , quodeodemmodo , sedpræcipueinpuerisnutrimen - tumfertursursumpropterquatuorcau - s a s . Quarumunaefficiens , scilicetquiacalidumineismagisfervensest , e t c a - lidumtenditsursum . Secundaestrari - tascorporisminusprohibensevapora - tionemadsuperioraloca . Tertiaestdispositionutrimenti : quiaproptertene - ritatemorganoruminteriorumnonsus - tinentnutrimentum , quodessetforteca - lidumetsiccum : sedoportetacciperenutrimentumliquidumetfluidum : etcuminilloabundetnaturaaquæquævaporabilisestmultum , istudnutrimen - tummultosvaporesexhalatadsuperioraloca . Ethæcetiamestcausaquareinpuerisfaciliusinduciturepilepsiaquandodantureismultumevaporativa , sicutvi - n u m , etmedo , ethujusmodi . Quartacausaestintentionaturæ , quæintenditaugmentum , etideircoplusponitinlon - gitudinemadsuperioraloca .
Abaliuddicendum , quodlicetcaloradmajorsitinjuvenibus , tamennonitafervetsicutinpueris : propterhocquodplusestsuppositumdealieno : etetiamcorporajuvenummagissuntspissare - sistentiaevaporationi , neccibieorumadeosuntevaporativisicutcibipuero - r u m .
Abaliuddicendum , quodinveritateAdmelancholiciedacessunt , eoquodha - bentseadcibuminprincipiosicutsuntinfine , etcontra : quiapropterpar - vumcalidumnonmultumdelectanturincibo : etideononsatisfitdesiderioeo - rumpercibum : sedmanetdesideriumeoruminfinesicutinprincipio . Sedincalidononestsic : quiaillemultumde - lectaturincibo , etcumaccipitcibum , satisfacitdesideriosuo , etcessatabappe - t i t u . Licetautemmultumaccipitcibummelancholicus , tamenquiafrigidusestlocusintus , nonfitevaporatiomultaacibo : etideononacciditdormire : sedsicnonestinprimaætate , utpatetexantedictis .
Abinquodquæriturdequintacausa , Addicendumquodintelligiturdesubtra - ctionecalorisinexterioribusmembris .
Adidautemquodquæriturdemelan - cholicis , dictumestdediminutionecalo - risininterioribuscircalocumdigestio - n i s , ubiprimacausaestsomni .
abject . AdALIUDdicendum , quodlicetdiri - 1 . ganturinomnecorpusalocodigestionis , tamenpropterprædictascausasdirigiturnutrimentuminprimaætateplusadsu - perioraloca .
abject . AdALIUDdicendum , quodlicetduo 4 . graviaelementadominenturinnutri - mento , tamenproptervimcalorisagen - tiselevanturadsuperioralocaplusquamadinferiora .
abject . AdALIUDdicendum , quodlicetnutri - 5 . mentumprimocalidumelevetur , tamen
Abinquodquæriturdesexta , dicen - Adquæst . dumquodstudiumetdevotioethujus - A d i . modiattentionessuntcausæsomniduo - busmodis . Quorumunusest , quiaspi - ritusincerebromultiplicatcalorem , quicalortrahitadseevaporationemnutri - mentialocodigestionisquamvincitfri - giditascerebri , etinducitursomnus : etitacalorcapitisperacidenssomnumcreat . Etperhoceliampatetadobjectio - nessolutio . Aliacausaesf , quiaanima
<--- Page Split --->
occupata in interioribus circa usum rationis et affectus, relinquit exteriora membra, et trahit secum spiritum sensibilem et calorem : quo facto de facili gravantur membra exteriora, et accidit somnus. Et haec est etiam causa quare aliqui audientes subtilia et devota, frequenter somno deprimuntur, et in dissolutionibus et nugis existentes vigilant, quia in illis anima tota expanditur in sensus.
Ad 2. Ad aliud dicendum, quod cura et pavor reducuntur ad attentionem : cura enim creat somnum sicut et studium : sed pavor ex hoc quod retrahit sanguinem et calorem et spiritus ad interiora, inducit somnum et pallorem etiam faciei.
Ad aliud dicendum, quod non est contrarietas : quia nihil prohibet idem esse causam oppositorum diversis modis. Unde pavor creat somnum, ut dictum est. Sed vigiliam creat duobus modis : quorum unus est, quia spiritus et sanguis fugiens ad interiora, calefiunt calore cordis et multiplicantur : et idcirco tunc regrediuntur ad exteriora, et causant vigiliam et animositatem. Secunda est, quia anima non inveniens tutum aliquod in intrinseco, revocatur ad sensus et creat vigiliam.
Ad 4. Ad ultimum dicendum, quod Aristoteles quaestionis illius ponit quatuor solutiones, quarum tres sunt ad hominem, et quarta ad orationem.
Prima harum est, quia sicut venter primo est calidus propter cor et hepar, sed propter frigidum cibum infrigidatur, et frigus postea unitur, cum vincitur et fit digestio : sic in capite pori sunt calidi et infrigidantur ex sublevata evaporatiotione cibi. Et hanc solutionem ponit sub talibus verbis : « Utrum ergo hoc accidit quia quemadmodum venter calidus quidem cum sit vacuus, repletio vero infrigidat propter motum, id est, cibi ingresssum : sic et in capite pori et loca infrigidantur sublevata evaporatione. » Sed patet, quod haec solutio falsum supponit :
quia locus cerebri non est per se calidus : etiam evaporatio elevata non est frigida, sed calida, ut saepius dictum est.
Secunda solutio est, quia sicut aliquis perfusus calido, subito tremit, repulso frigido ad interius ab exteriori calido, sic congesta frigiditas cibi et cerebri repellit repente calorem ab organis sensuum, et inducit somnum. Et haec solutio est sub talibus verbis : « Vel quemadmodum perfusi calido, subito tremor fit : et ibi, id est, in somno, accedente calore congesta frigiditas cibi et cerebri refrigerat, et secundum naturam calidum facit languescere et secedere. » Et falsitas hujus solutionis patet : quia somnus secundum hoc parum deberet durare, et semper esse cum tremore : quod falsum est : licet enim quidam frigus patiantur in somno, tamen non ista de causa, sed ex hoc quod calor organorum recedit ab interioribus.
Tertia solutio est, quia sicut calor ignis remittitur cum subito multa ligna ponuntur, sed postea convalescit cum ipsa incensa sunt : sic multo cibo remittitur calor naturalis, et accidit frigus ex cibo : et cum digeritur cibus, tunc fit vigilia : cujus probatio est, quia quando fit multa elevatio corpulenti ad caput, vincit calorem et gravat propter frigus : et ideo homo qui solus est animal rectum in statura corporis, cadendo in somno facit alteritatem in vigilia, et post somniat secundum phantasiam. Et hujus solutionis sunt haec verba : « Amplius an multo incidente nutrimento quod calor sublevat, quemadmodum ignis suppositis lignis infrigidatur quousque digeratur? Fit enim somnus, quemadmodum dictum est, corpulento sursum lato a calore per venas ad caput : cum vero non amplius possit, sed multitudine excedat quod elevatum est, iterum repellitur et deorsum fluit : et ideo cadunt homines subtracto calore qui sursum ferebat : solum enim animal rectum, et cadendo quidem alteritatem facit, postmodum vero phantasiam. » Sed haec solutio pro tanto non stat : quia
<--- Page Split --->
non ponit totam causam somni. Præterea, Si frigiditas nutrimenti tantum esset causa, tunc deberet incipere somnus circa loca digestionis, quod falsum est.
Quarta solutio est vera, scilicet quod frigidatio non solum est causa, sed etiam immediata. Causa vero mediata est calor digestivus. Et hoc probatur per modum generationis pluviae, in qua primo agit calor elevans vaporem, et postea frigus convertens vaporem in aquam, ut supra dictum est. Probatur etiam per catarrhos seu per aquam fluentem a capite ex fluxu reumatis, et generatur ex humoribus infrigidatis in cerebro. Et haec solutio est sub his verbis: « Vel hae quidem dictae solutiones non convenientes sunt ut fiat infrigidatio non solum, sed proprie quidem est locus circa cerebrum, quemadmodum in aliis dictum est? Omnium enim quae sunt in corpore frigidissimum cerebrum: non habentibus autem cerebrum quod aequivalet cerebro. Quemadmodum ergo humidum quod evaporat a solis calore, cum venerit ad frigidum locum, propter frigiditatem suam infrigidatur, et congestum deorsum fertur, factum rursum aqua: sic in elevatione calidi ad cerebrum superflua quidem evaporatio in phlegma convertitur: ideoque catarrhi vel reumata videntur fieri ex capite: nutritiva vero et non aegrotativa deorsum fertur congesta, et refrigidatur quod calidum est in organis sensuum. »
ARTICULUS V.
Utrum omnia animalia communicent somno et vigilia ?
Ultimo quaeritur, Utrum omnia animalia communicent ambobus, scilicet somno et vigilia, vel aliqua quidem somno tantum, vel aliqua vigilia tantum,
vel aliqua quidem neutro, aliqua vero utrisque ?
Et quaestio ista reducitur ad quatuor membra, scilicet, utrum omne animal quandoque dormit, et quandoque vigilat ?
Secundo, Quam oppositionem habent circa animal somnus et vigilia ?
Tertio, Utrum aliquod animal simul dormit et vigilat ?
Et quarto, Quid facit somnum excitabilen ?
ARTICULI QUINTI
PARTICULA I.
Utrum omne animal quandoque dormit, et quandoque vigilat ?
Primo ergo quaeritur, Utrum omne animal quandoque dormit, et quandoque vigilat ?
Et videtur, quod sic.
Per rationes positas in libro primo de Somno et vigilia, ubi dicit Philosophus sic : « Nihil est quod semper vigilat vel quod semper dormit, sed eisdem insunt animalium passiones utraque ha ». Et sua ratio est haec : Quandocumque duae passiones oppositæ natæ sunt fieri eirca idem, necesse est quandocumque unam non inesse ut altera insit : somnus et vigilia sunt passiones oppositæ, quæ natæ sunt fieri circa sensum primum, scilicet tactum : ergo necesse est unam quandoque non inesse ut altera insit : et sic videtur, quod nullum animal vel semper dormit, vel semper vigilat.
Alia ratio est, quia quorumcumque est aliquod opus secundum naturam quod excesserit tempus vel aliquid eo - rum quae possunt facere, necesse est languescere et quiescere : organorum
<--- Page Split --->
sensibilium secundum naturam est opus sentire: ergo quando excesserint tempus, necesse est languescere et indigere quiete: sed sentire est in vigilia, et quies est in omno: ergo quodlibet animal necesse est quandoque dormire, et quandoque vigilare.
Item, Omne natatile, gressibile, et volatile visum est quandoque dormire et quandoque vigilare: omne animal est gressibile, vel natatile, vel volatile: ergo omne animal quandoque necesse est dormire, et quandoque vigilare.
Item, Aristoteles dicit, quod cuicumque inest sensus, necessario quandoque dormit, et quandoque vigilat: sed omni animali inest sensus: ergo omne animal necessario quandoque dormit, et quandoque vigilat.
potentiae et privatio actus: et a privatione potentiae ad habitum non est regressus, sicut a caecitate ad visum, sed a privatione actus ad habitum ut a tenebris ad lucem in aere, et a somno ad vigiliam in animali est regressus.
ARTICULI QUINTI
PARTICULA II.
Quam oppositionem habeant circa amimal somnus et vigilia ?
Sed contra. SED CONTRA :
- Calor in exterioribus est causa vigiliae, et evaporatio a loco nutrimenti est calida. Cum ergo nutrimentum fiat ad omnem partem, evaporatio nutrimenti fiet etiam ad exteriora organa. Cum igitur sit calida, continue tenebit calorem in exterioribus : et ita continue erit vigilia, et numquam somnus.
Secundo quaeritur, Quam oppositionem habeant circa animal somnus et vigilia ?
Et videtur, quod ut privatio et habitus.
Somnus enim est interceptio sensus a privatione caloris naturalis et spirituum in organis sensuum : ergo somnus est privatio et vigilia habitus.
Item, Somnus et vigilia opponuntur ut privatio et habitus, ut dicit Philosophus: sed, ut dicit etiam Philosophus, a privatione ad habitum non est regressus: ergo a somno ad vigiliam non est regressus: ergo animal quod incipit dormire, numquam vigilat.
Solutio. SOLUTIO. Concedimus secundum primas rationes, quod omne animal quandoque dormit, et quandoque vigilat: tamen qualiter secunda ratio verificetur, supra habitum est.
Ad object. AD PRIMUM ergo quod in contrarium 1. objicitur, dicendum quod calor evaporationis non sensiticat membrum sine spiritu sensibili: et prima evaporatio maxime est ad caput, et ibi infrigitatur, et descendens infrigidat membra, et facit somnum.
Ad object. AD ALUD dicendum, quod est privatio
- Item, Dicit Philosophus, quod circa idem animalis est vigilia et somnus : opponuntur enim, et videtur vigiliae somnus quaedam privatio esse.
SED CONTRA :
Dicit Aristoteles quod somnus est passio sensus: sed nulla passio est privatio: ergo somnus non est privatio sensus. PRIMA patet per se. SECUNDA vero probatur ex dictis. Dicit enim Philosophus, quod somno propter ipsam quietis veritatem, coaptatam metaphoram finis habent animalia: eo quod requies fit et propter salutem animalium existit.
Item, Si opponerentur ut privatio et habitus somnus et vigilia, tunc oporteret, quod habitus esset ante privationem tempore et natura: et cum vigilia sit habitus, oporteret quod vigilia esset ante somnum: cujus contrarium videtur dicere Aristoteles, scilicet quod ita supe-
<--- Page Split --->
riora plena sunt nutrimento in pueris, quod in quinque mensibus nec vertunt cervicem : et sic requiescunt in matricibus embrya : per hoc enim videtur, quod somnus sit ante vigiliam.
Solutio. Dicendum, quod somnus et vigilia opponuntur sicut privatio et habitus circa sensibilitatem, licet causas habeant contrarias, quae sunt calidum et frigidum in organis sensuum.
Object. Ad id autem quod contra objicitur, dicendum quod somnus dicitur passio propter causam, quia privatio est sensus. Ad aliud dicendum, quod somnus est finis per accidens, scilicet in quantum requiescere accidit in somno per hoc quod fit cessatio ab actibus exterioribus.
Object. Ad aliud dicendum, quod somnus et vigilia habent determinatum tempus suae oppositionis, sicut cæcum et videns circa oculum : et propter hoc in primis quinque mensibus embrya non dormiunt nec vigilant : sed post illud tempus vigilia antecedit somnum.
ARTICULI QUINTI
PARTICULA I-I.
Utrum aliquod animal simul dormiat et vigilet?
Tertio quaeritur, Utrum aliquod animal simul dormiat et vigilet ?
Dicit enim Aristoteles : « Moventur autem quidam dormientes, et faciunt multa opera vigilantium. »
Objicitur ergo sic :
- Omnia opera vigilantium sunt opera exteriora : quidam dum dormiunt, faciunt opera vigilantium : ergo quidam dum dormiunt, faciunt opera exteriora :
quod falsum est : quia dormitio est quies ab operibus exterioribus.
Item, Quicumque moventur ab exteriori motu et faciunt opera exteriora, ipsi habent sensus solutos : illi qui faciunt opera vigilantium dum dormiunt, moventur exteriori motu et faciunt opera exteriora : ergo dum dormiunt, habent sensus solutos : quod est impossibile : quia dicit Philosophus, quod somnum immobilitatem dicimus sensus velut vinculum.
Item, Videtur quod actus vigiliae nullo modo talibus insit. Dicit enim Philosophus : « Impossibile qualicumque sensu sentire quod dormit animal. » Inde sic : Cuicumque inest actus vigiliae, inest ei secundum aliquem sensum : ergo dormienti non inest actus vigiliae.
Item, Philosophus : « Si partim secundum aliquos sensus inesset vigilia, et secundum aliquos non, ex hoc dormiendo sentiret animal, quod est impossí- bile : » ergo videtur, quod non simul possunt inesse somnus et vigilia.
Sed contra videtur, quod in talibus magis insit vigilia, quam somnus: cujus enim effectus est manifestior, illius causa magis inest: sed opera vigiliae in talibus magis sunt manifesta: quod patet per hoc quos tales moventur localiter: ergo causa illorum operum quae est viglia, magis inest quam somnus.
Sed contra hoc iterum objicitur : Privatio enim et habitus non simul insunt circa idem : somnus et vigilia se habent ut privatio et habitus : ergo non simul insunt circa idem. De talibus autem dicitur, quod dormiunt : ergo non inest eis vigilia secundum aliquem modum.
Item, Supra est habitum, quod somnus inest secundum illum sensum quo immobilitato omnes alii immobilitantur : sed somnus inest talibus : ergo de necessitate inerit secundum sensum illum : ergo cum ipse sit immobilis, omnes alii erunt immobiles : et sic secundum nullum sensum faciunt opera vigiliae.
<--- Page Split --->
- Sed contra hoc iterum est, quod omne animal quod procedit de loco ad locum determinatum, videtur habere visum solutum : sed multi dormientes procedunt de loco ad locum determinatum : ergo dormientes multi habent visum solutum.
interiores, et sic magis debent impedire. SECUNDA patet per ante dicta. Inde proceditur sic : In vigilia sunt motus exteriores, in somno vero motus interiores : ergo motus memoriae qui est interior, minus impeditur in somno quam in viglilia.
Quæst. 1. JUXTA hoc iterum quæritur, Quare expergefacti non memorantur operum vigiliæ quæ faciunt in somnis, et bene memorantur aliorum somniorum?
Videtur enim, quod magis deberent memorari operum vigiliæ : fortius enim memorantur quæ fortius imprimuntur : sed fortius imprimuntur illa quæ imprimuntur sensibus solutis, quam ea quæ imprimuntur sensibus non solutis : ergo fortius deberent memorari : sed opera vigiliæ imprimuntur sensibus solutis, somnia vero sensibus non solutis : ergo magis deberent opera vigiliæ memorari, quam cætera somnia.
Sed contra. SED CONTRA hoc est quod dicit Aristoteles, scilicet quod somnium memorant expergefacti, vigilantium autem actus non memorant.
Item, Quæcumque sunt ab extrinsecis causis ita quod unum est a fortiori, alterum a debiliori, id quod est a debiliori, non potest impedire id quod est a fortiori : somnus et memoria sunt ab extrinsecis causis, ita quod memoria est a fortiori et somnus a debiliori : ergo somnus non debet impedire memoriam : et sic dormientes debent memorari factorum in vigilia præcedenti. PRIMA patet per se. SECUNDA probatur ex hoc quod memoria movet in vigilia quod non facit somnium.
Item, Memoria videtur acceptio præacceptorum : sed in somno non recipiuntur nisi præaccepta, in vigilia vero et præaccepta et præsentia : ergo motus memoriae magis erunt communes in somno quam in vigilia.
Quæst. 2. JUXTA hoc iterum quæritur, Quare dormientes non memorantur eorum quæ fecerunt in vigilia præcedenti, et bene memorantur in vigilia sequenti somniorum quæ habuerunt in somno præcedenti ?
Videtur enim, quod e contrario debeat esse :
- Quicumque enim sunt motus exteriores et ab exterioribus et a præsentibus, illi sunt fortiores et magis impedientes percipi interiores quam illi qui causantur ab interioribus et non præsentibus : sed in vigilia sunt motus exteriores et ab exterioribus et præsentibus, quia a sensibus : in somno vero sunt motus ab interioribus et non a præsentibus : ergo motus vigiliæ magis impediunt motus interiores percipi, quam motus somni. PRIMA probatur per hoc quod exteriores magis contrariantur interioribus quam
JUXTA hoc iterum quæritur, Quare aliQuæ quis somnians obliviscitur sui somnii, si statim post somnium moveatur vertendo se ad aliud latus vel extendendo corpus?
SOLUTIO. Dicendum, quod ad hoc solt quod aliquis faciat in somnis opera vigiliæ, exiguntur duo. Quorum unum est fortissima impressio alicujus præaccepti in vigilia quod faciendum est in futuro. Alterum vero est solutio illorum sensuum, qui suum sensibile comprehendunt a longe, et maxime visus et auditus. Sed sciendum, quod duplex est calor solvens sensus, scilicet naturalis, et accidentalis. Naturalis autem duplex est : quorum unus procedit a loco digestionis ad organa sensuum, et ille quandoque multum dominatur in interioribus et extremitatibus manuum et pedum, et tamen non solvit sensus. Alius est qui a corde et loco digestionis procedit ad
<--- Page Split --->
caput, et ibi accipit formam et impressionem virtutis animalis quae est in capite : et ideo descendens ab anteriori et posteriori capitis solvit sensus et causat vigiliam. Accidentalis est etiam duplex, scilicet qui procedit a loco digestionis et calefacit totum corpus, vel aliquam partem ipsius, vel præcipue partes motivas, ut extrema manuum et pedum, quae præcipue calent in somno, et ille non solvit sensus. Alius est qui cum cholerico sanguine elevatur ad caput, et ille descendendo per organa virtutis animalis solvit sensus alios, et maxime illos quorum organa magis extrinseca sunt in corpore, sicut visus, et auditus. Solvit etiam virtutem motivam ad motum processivum. Nullus enim calor dissolvit sensus nisi qui descendit a capite. Sicut enim semen non accipit virtutis impressionem informativæ nisi a testiculis, ita calor et spiritus non accipiunt impressionem virtutis animalis nisi a capite, in quo sunt organa virtutis animalis : et ideo talis solutio non contingit nisi in dispoetitis ad phrenesim, et ad hujusmodi infirmitates in quibus calidus et cholericus sanguis elevatur multum ad caput.
Dicendum ergo, quod sunt duo causantia : phantasma impressum, et sensus solutio a calore accidentali : et phantasma impressum quandoque movet linguam ad loquendum, et quandoque os, sicut accidit in quibusdam loquentibus in somno, et in quibusdam pueris qui videntur mammas sugere in somnis.
losophi procedunt de somno et vigilia dictis simpliciter, et non secundum quid.
Ad QUINTAM dicendum, quod haec est falsa, cujus effectus est manifestior, illius causa magis inest : manifestius enim inest quod secundum exteriores sensus inest, scilicet visum et auditum : et tamen magis inest quod secundum interiores inest, scilicet gustum et tactum : et secundum illos inest somnus in eis qui faciunt opera vigiliae in somniis.
Ad ALIUD dicendum, quod privatio et habitus dicta simpliciter non simul insunt eidem secundum idem : sed nihil prohibet unum inesse simpliciter, et alterum secundum quid eidem, sed non secundum idem. In talibus autem somnus inest simpliciter, et vigilia secundum quid, et non secundum idem, quia somnus inest secundum organum tactus, et vigilia secundum -organa sensuum sentientium a longe.
Ad ALIUD dicendum, quod organo tactus immobilitato simpliciter, necesse est organa aliorum sensuum simpliciter immobilitari : sed nihil prohibet aliquem illorum vel aliquos dissolvi per accidens et secundum quid : et hoc intendit Philosophus dicere dicens, quod opera vigilantium in dormientibus non fiunt sine phantasmate et sensu quodam. Quasi diceret : Sensu soluto per accidens, et non per se.
Ad ALIUD dicendum quod visus in talibus solvitur per accidens, ut patet ex prædictis.
Ad PRIMAS ergo quatuor rationes dicendum, quod tales dormiunt simpliciter : quia somnus eorum causatur ab eo quod simpliciter est causa somni, hoc est, a frigiditate humidii descendentis a cerebro et immobilitantis organum tactus. Vigilant autem secundum quid : quia vigilia eorum causatur ab eo quod est causa vigiliae secundum quid, id est, a phantasmate movente fortissime, vel a calido accidentali quosdam sensus solvente. Rationes autem illæ et dicta Phi-
Ad ID quod juxta hoc quæritur, Quare Ad quæst. post somnum non memorantur actus vigiliae, sed memorantur somnia cætera ?
Dicendum, quod hoc contingit ideo, quia somnus inest eis simpliciter, et vigilia secundum quid : et ideo quod imprimitur in somno, imprimitur in virtute interiori quæ est phantasia, et imprimitur simpliciter, et ideo simpliciter reservatur in memoria. Illud autem quod imprimitur in vigilia talium, non imprimitur sensibus nisi per accidens solutis :
<--- Page Split --->
et ideo excluditur a fortiori motu interiori phantasiae virtutis.
Ad argumentum autem dicendum, quod ea quae imprimuntur sensibus simpliciter solutis, fortius imprimuntur quam ea quae imprimuntur intrinsecus phantasiae, sed non imprimuntur sensibus secundum quid solutis et per accidens.
Ad aliud dicendum, quod somnia Ad fiunt in fihe somni, quando somnus jam est excitabilis sicut debilis impressionis motus : et propter hoc si subito sequatur motus magnus sicut extensio vel versio ad aliud latus, traduntur alia somnia oblivioni, eo quod motus fortior semper excludit debiliorem in actibus suis.
Ad 1D quod ulterius quaeritur juxta hoc, scilicet quare in somnis non lit memoria praeteritorum in vigilia peractorum, sed in vigilia bene sit memoria peractorum in somnis?
ARTICULI QUINTI
Dicendum, quod hoc est ideo, quia memoria nullo modo potest agere in sonnis, nisi per accidens, ut supra habitum est : sed bene agit in vigilia : ex supradictis enim patet, quod memoria revertitur in rem exteriorem prius acceptam a sensibus cum intentione praeteriti temporis. Unde quod est rei exterioris, oportet habere sensum simpliciter solutum : quod autem est praeteriti, oportet accipere a sensu communi, qui etiam immobilitatur secundum conversionem ad sensus proprios.
PARTICULA IV.
Quid faciat somnum excitabilem ?
Quarto et ultimo quaeritur, Quid faciat somnum excitabilem ?
Dicit autem Aristoteles quod expergiscuntur cum digestio facta fuerit, et obtinuerit quae impacta fuerat caliditas in angustum multa ab eo quod circumstabat, et discreti quoque fuerunt corpulentior sanguis atque purissimus. Ex hoc accipitur, quod duo faciunt somnum excitabilem. Quorum unum est completio digestionis, in qua vincit caliditas impacta in nervos sensibiles a circumstante frigido cerebri. Secundum est discretio sanguinis puri et grossi sive corpulenti, ita quod grossus cedat in nutrimentum inferiorum, tenuis autem et subtilis ad nutrimentum superiorum et praecipue capitis.
Sed contra hoc obiicitur :
- Quanto calidum est in materia spissiori, tanto est invincibilius : sed in principio somni ante complementum digestionis calidum elevatum ad caput, est in materia spissiori quam digestione completa : ergo in principio est invincibilius : sed quando calidum est invincibilius, tunc somnus est excitabilior : ergo somnus in principio ante digestio-
Ad PRIMUM autem quod contra hoc est, dicendum quod sunt quaedam exteriora quae exiguntur ad esse interiorum, sicut motus sensus communis et proprii ad motum memoriae : et illa non opponuntur interioribus, nec impediunt ea, sed potius expediunt et causant. Similiter sunt quaedam interiora quae non sufficienter causant memoriam, et cum illis non possunt esse interiora illa, sicut memoria cum somno.
Ad aliud dicendum, quod somnium in quantum intrinsecum non impedit actum memorie, sed impeditur ideo, quia ad actum suum exigitur actus sensus communis et proprii, qui immobiles sunt in somno.
Ad aliud dicendum, quod phantasma in somno praeceptum quidem est, sed non est ut praeceptum, sed ut praesens : et ideo causat memoriam quae est praeceptorum ut praeceptorum.
<--- Page Split --->
nem excitabilior est, quam in fine post digestionem.
Item, Tenuis sanguis de facili est infrigidabilis et stans : et frigiditas est causa somni : ergo tenuis sanguis magis operatur ad continuandum somnum, quam ad excitabilitatem ejus.
Præterea, Dicit Aristoteles, quod omnino amatores somni sunt, qui occultas habent venas, et magna capita habentes : ergo a contrariis videtur, quod magnæ venæ, et parvitas capitis operentur ad somni excitabilitatem.
Solutto . Dicendum , quodestexcita - bilitatiscausaperse , etperaccidens . Persecausaestcomplementumdige - stionis : quiatuncsegregatursanguistenuisetpurusabimpuroetcorpulento , etpuruselevatursursum , impurusau - temdescenditdeorsum . Primoeniminprincipiodigestioniscalorestvehemensetelevatpurumetinpurumsimuladsuperiora , etpropterhocinmateriaillagrossafortificaturfriguscerebriexpulsocalido , etgravatsensus , etfacitsom - n u m . Sanguisautemsubtiliselevaturinfinedigestionisquandoremittiturcali - d u m , etilledefacilidescenditpervenasacapite : etquianondiumanetibi , noninfrigidatur , etinducitsecumcaliduminnervossensibiles , etcausatvigiliam .
Causa vero per accidens multiplex est. Est enim causa disponens in subjecto, et hæc est duplex, scilicet subtilitas venarum quæ sunt in collo, quæ adeo stricte sunt, quod non potest per eas cito di-
stillare humidum infrigidatum in cerebro, quod est causa somni: et hujus oppositum, scilicet amplitudo venarum colli, per quas cito distillat humidum infrigidatum in cerebro. Alia vero causa, scilicet disponens in subjecto, est somni, magnitudo quidem capitis, ut in nanis et homulis est: magnum enim caput continet magnum cerebrum, cujus multa frigiditas diu vincit calidum cum nutrimento elevatum. Per oppositum autem parvitas capitis propter parvum cerebrum et siccum est causa excitabilitatis facilis. Item, Causa per accidens est frigiditas circa locum digestionis, per quem non possunt elevari evaporationes ad caput, sicut est in melancholicis, ut præhabitum est. Item, Causa per accidens est motus violentus, qui evocat animam ab interioribus ad exteriora: et sic etiam causa per accidens est infirmitas quæ non permittit animam in interioribus quiescere. Item, Per accidens causa est nimium jejunium, propter quod aufertur materia evaporationis quæ deberet fieri ad caput et causare somnum. Et sunt quædam aliae hujusmodi causæ per accidens.
Dicendumergoadprinum , quodspissamaterianondefacilidistillatpervenas : etpropterhocdiumanensincapiteinfrigidaturetcausatsomnum .
Adalluddicendum , quodhumidumtenuedescenditantequaminfrigideturfri - giditateconvertenteipsumetinspissanteperablationemcalidi .
Ad tertium supra rvsponsum est.
Et hæc de somno dicta sufficiant.
Ad 1
Ad 2.
<--- Page Split --->