QUÆSTIO XXXVIII.

iè phantasia.

Deinde quæritur de phantasia. Et quæruntur quinque, scilicet quid sit phantasia ? Secundo, Quid sit objectum ejus ? Tertio, Quid organum ? Quarto, Quis actus ? Et quinto, Quis modus corrùptionis ipsius ?

<--- Page Split --->

videtur diversificari phantasia ab imaginatione : quia imaginatio est motus a sensu secundum actum factus, ut patet ex prædictis.

ARTICULUS I.

Quid sit phantasia ?

Ad primum proceditur sic :

Dicit enim Aristoteles 1, quod phantasia est motus a sensu secundum actum factus.

Aliam diffinitionem dat Alqazel dicens, quod phantasia est virtus quæ operatur componendo et dividendo, quandoque in his quæ sunt in arca formarum, quandoque in his quæ sunt in arca intentionum.

CONTRA PRIMAM diffinitionem objicitur sic :

  1. Nullus motus est potentia in anima : phantasia est motus : ergo phantasia non est potentia in anima.

  2. Item, Omnis motus est perfectio mobilis : phantasia est motus : ergo est perfectio alicujus mobilis. Et quaeratur cujus ? Et si est perfectio anima sensibilis, tunc anima sensibilis semper movebitur, quia semper habet phantasiam. Si autem est perfectio illius potentiae quæ dicitur phantasia, tunc erit idem perfectio suiipsius.

  3. Item, Omnis motus est ex aliquo in aliquid. Si ergo phantasia est motus, erit ex aliquo in aliquid. Dicitur autem, quod est a sensu : sed in quid sit, hoc non dicitur in diffinitione.

  4. Præterea, Non videtur phantasia esse motus a sensu : quidquid enim operatur sensu non existente secundum actum, hoc non de necessitate est motus a sensu secundum actum factus : phantasia operatur sine sensu existente secundum actum : ergo non de necessitate est motus a sensu secundum actum factus : et ita per hoc non debet diffiniri.

  5. Item, Per illam diffinitionem non

  6. Præterea, Quæritur cum dicitur, A sensu secundum actum factus, utrum intelligatur hoc de quolibet sensu, scilicet proprio, et communi, et per accidens, vel de aliquo illorum ? Et videtur de quolibet : quia quidquid diffinitur per aliquid indeterminate, hoc simpliciter convenit illi : phantasia autem diffinitur, quod sit motus a sensu factus indeterminate : ergo videtur, quod simpliciter a quolibet sensu.

Præterea, In phantasia invenitur hoc quod convenit cuilibet sensui. Est enim phantasia vera, et phantasia falsa. Sensus autem proprius est verus, et sensus communis et per accidens sunt veri et falsi. Ergo videtur cum phantasia habeat proprietatem cujuslibet sensus, quod sit motus factus a quolibet sensu. SED CONTRA : Unumquodque habet diffiniri per hoc quod est immediatum illi. Si ergo phantasia est motus factus a quolibet sensu secundum actum, erit phantasia accipiens immediate a quolibet sensu, et sic erit immediata sensibus propriis, quod falsum est : quia sensus communis immediatus est sensibus propriis.

Præterea, Omnis potentia apprehendens cum præsentia rei, est ante potentiam apprehendentem re non præsente : sensus communis apprehendit cum rei præsentia, ut supra habitum est, phantasia autem apprehendit re non præsente : ergo sensus communis est ante phantasiam : et sic relinquitur, quod phantasia non est immediata sensibus propriis.

Præterea, Si esset immediata sensibus propriis, tunc immediate acciperet a sensibus propriis, et ab ea acciperent sensus omnes, quod est contra omnes Auctores.

CONTRA SECUNDAM diffinitionem sic objicitur :

<--- Page Split --->

  1. Dicit Boetius, quod quidquid potest potentia inferior, potest et superior. Si ergo sensus communis potest componere et dividere, tunc quælibet potentiarum superiorum erit componens et dividens: et sic imaginatio operabitur componendo et dividendo, sicut et phantasia: et sic per componere et dividere non bene diffinitur phantasia: quia per hoc non differt ab imaginatione.

  2. Præterea, Potentiae definiuntur per objecta : objectum autem phantasie est phantasma, ut dicit Philosophus, quod phantasia est potentia secundum quam phantasma nobis fit : et sic videtur male diffiniri per componere et dividere.

  3. Præterea, Ejusdem potentia est objectum recipere et operari in ipso : ergo videtur, quod arce formarum quæ est imaginatio, et arce intentionum quæ est memoria, sit operari in suis objectis, et non phantasie.

  4. Præterea quæritur, Quare phantasia non diffiniatur in comparatione ad intellectum ita bene sicut diffinitur in comparatione ad sensum ?

motu discretionis et judicii : quia et secundum illam diffinitionem phantasia large sumitur, ut dictum est.

Per hoc etiam patet solutio ad duo sequentia.

Ad m quod quæritur, Qualiter motus sit a sensu secundum actum factus ?

Dicendum, quod haec praepositio, a, notat causam efficientem. Sensus autem secundum actum est sensus habens speciem sensibilem : ille enim imprimit speciem acceptam a phantasia per hoc quod movet ipsam.

Ad objectum contra hoc, dicendum quod phantasia magis abstrahit quam sensus, et idcirco reservat species sensibiles re etiam non præsente, nihilominus non movetur circa speciem aliquam quam non accipit a sensu.

Ad sequentia autem patet solutio per ante dicta.

Ad aliud dicendum, quod phantasia est motus a quolibet sensu secundum actum factus, sed non immediate. Immediate enim fit iste motus a sensu communi.

Solutio. Dicendum, quod phantasia dicitur duobus modis, scilicet large, et stricte. Large secundum quod comprehendit imaginationem et phantasiam et aestimationem, et sic diffinitur a Philosopho in libro II de Anima 1, quod est motus a sensu secundum actum factus. Stricte autem accipitur pro potentia collativa imaginum per compositionem et divisionem, et sic diffinitur ab Algazele : et ideo dicit Algazel, quod quidam appellant eam potentiam cogitativam, sicut eam appellat Avicenna : sed tamen cogitativa non est proprie nisi in hominibus.

Dicendum ergo ad primum, quod 3. phantasia dicitur motus non proprie, sed sumitur ibi motus materialiter pro ipsa potentia mota quæ suscipit a sensu speciem sensibilem et movetur circa ipsam

Ad id quod objicitur contra hoc, dicendum quod non oportet per hoc quod diffinitur per generalem causam, quod determinetur in partibus illius causæ ad immediatum : quia sic aliae partes causæ viderentur excludi a causalitate.

Objecta autem quæ probant, quod phantasia non sit immediata sensibus propriis, conceduntur.

Ad id quod objicitur contra secundam 2. 1. 1. 1. 1. 1. 1. 1. Ad diffin. 2. 1. 1. 1. 1. 1. 2. 1. 1. 1. 1. 1. Ad t. Boetii intelligitur de potentiis activis : ipse enim dicit hoc de toto potestativo, cujus superior pars potest quidquid potest inferior, sed non convertitur. De potentia autem materiali et receptiva non est verum : potentia enim cœli quæ prior est secundum naturam quam potentia elementorum, non potest omne illud quod possunt elementa. Idcirco, ut dicit Avi-

<--- Page Split --->

cenn a. alterius potentiae est retinere imagines, et alterius operari in eis componendo et dividendo. Vel, dicatur aliter et melius, quod phantasia apprehendit aliquid quod non apprehendit imaginatio, scilicet intentiones amici et inimici, et veri et falsi, quae licet semper conjunctae sunt sensibus, tamen non sunt acceptae per sensum.

temporis præteriti. Et primo modo est objectum sensus, secundo modo imaginationis, tertio modo memoriae : et sic nullo modo erit objectum phantasiae. Universale autem non potest esse objectum ejus : quia non potest esse universale in anima sensibili, sed in intellectu tantum.

Ad aliud dicendum, quod secundum Gregorium Nyssenum et Damascenum phantasia appellatur vana compositio imaginum, sicut in corpore hominis caput leonis et cauda equi, eodem modo quo imaginamur tragelaphum et hircacervum et chimæram : sed secundum Algazelem, et Avicennam phantasia est intentio elicita ex compositione imaginum vel divisione : et sic patet diversa esse objecta imaginationis et phantasiae.

Ad aliud dicendum, quod ista propositio falsa est, Ejusdem potentiae est reciperc speciem, et operari in ipsa componendo et dividendo : et est instantia in sensu proprio qui recipit speciem sui objecti, et tamen unam non componit cum altera.

Ad ultimum dicendum, quod non est generalis comparatio phantasiae ad intellectum : et ideo non potest diffiniri in comparatione ad ipsum.

Solutto . Adhocdicendum , quodsiSoh . phantasiageneraliteraccipiatur , tuncplanumestsolvere . Siautemstricteac - cipiatur , tuncdicendumestsecundumquosdamPhilosophos , quodnihilprohi - hetsuperidemobjectumoperaridiversaspotentias , sicutsupersensibilepropriumoperatursensuspropriusrecipiendoip - sumetjudicando . Sensusautemcom - munissuperidemoperaturcomponendoactuetdividendoabipso , etdiscernendoidentitatemetdiversitateminterea . S i - militerimaginatiorecipiteaquæsuntin - sensucommuni : etsicomponitveldi - vidit , nonfacithocnisicompositioneveldivisionesensuscommunis : sedphantasiahabetimaginescomponendoetdividendoeasadeliciendumintentionesverietfalsi .

ARTICULUS III.

ARTICULUS II.

Utrum phantasiae est aliquod objectum ?

Secundo, Quæritur de objecto phantasiae.

Et videtur, quod nullum sit. Illa enim quae sunt in anima in potentiiis apprehensivis, non sunt nisi universale et particulare. Particulare autem non variatur nisi cum præsentia materiae, vel sine præsentia : et hoc duobus modis, scilicet absolute, vel cum conditione

Tertio, Quæritur de organo phantasiae.

Et videtur, quod hoc sit in medio capitis.

  1. Omnis enim potentia existens in organo, accipiens ab organo anterioris potentiae, et ab organo posterioris, situm habet inter utrumque. Talis est potentia quae dicitur phantasia. Ergo situm habet inter memoriam et imaginationem. Prima patet per se. Secunda probatur per Algazelem, qui dicit, quod phantasiae est ap-

<--- Page Split --->

prehendere : perquirit enim nunc de his quae sunt in arca formarum, hoc est, in imaginatione, nunc de his quae sunt in arca intentionum, hoc est, in memoria : quandoque fixa est inter eas, et operatur in his duabus componendo et dividendo.

  1. Item, Alqazel expresse dicit, quod phantasia est in medio cerebri.

  2. Præterea, In animalibus brutis posterior pars capitis deputatur memoriæ, anterior autem sensui communi et imaginationi: ergo videtur, quod media pars relinquatur phantasiæ.

Si forte dicatur, quod media pars deputatur rationi vel intellectui, hoc videtur falsum : quia intellectus non est virtus operans in organo, nec etiam ratio.

Mra. SED CONTRA :

  1. Anteriori parte capitis corrupta, corrumpuntur imaginationes et phantasiae, et non corrumpuntur phantasiae in anteriori parte, nisi quia situm habent in anteriori : ergo phantasia non est in medio cerebri, sed in anteriori parte.

  2. Item, Constabulus in libro de Differentia spiritus et animæ dicit, quod spiritus anterior secundum sensum communem et phantasiam operatur, medius autem cogitationem et cognitionem et providentiam, ultimus memoriam et reminiscentiam.

Mto. SOLUTIO. Dicendum, quod tres sunt cellulae capitis, scilicet anterior, posterior, et media. Prima dicitur phantasia ab antiquioribus, secunda syllogistica, tertia memorialis. Spiritus autem animalis a priori transit in mediam, et a media in postremam. Et in prima operatur sensum proprium in organis sensuum, sensum communem in prima concavitate cerebri, et imaginationem in medio anterioris partis cerebri, et phantasiam et aestimationem in posteriori parte anterioris partis, ut supra dictum est, ut dicit Constabulus.

Mbeet. Ad m quod contra hoc objicitur, dicendum quod phantasia duobus modis consideratur, scilicet in comparatione ad

proprium objectum quod est phantasma, vel in comparatione ad extrema, cum ipsa sit una mediarum potentiarum. Et primo modo dicitur esse in posteriori parte anterioris cellulae. Secundo autem modo dicitur esse in medio : eo quod ipsa convertitur ad imaginativam quae est ante, et ad memorialem quae est post.

Ad alud dicendum, quod major sub- 2. titiario spiritus animalis exigitur ad operandum imaginationes apprehendas ut ex eis· eliciatur verum vel falsum, quam ad recipiendum imagines tantum : et ideo quia phantasia facit talem comparationem, oportet quod ipsa habeat spiritum similem illi spiritui qui est in media cellula, qui subtilissimus est : et quoad hoc dicit Algazel, quod sit in media cellula.

ARTICULUS IV.

De actu phantasie.

Quarto, Quæritur de actu phantasie. Dicit enim Algazel, quod operari componendo et dividendo super imagines imaginationis et super intentiones memoriæ est actus phantasie. SED CONTRA : Ejusdem virtutis est intelligibile simplex et intelligibile compositum, ut habetur in tertio de Anima, ubi dicit Aristoteles, quod indivisibilium intelligentia in his est circa quæ non est falsum : in quibus autem verum et falsum, est compositio quædam intelligibilium. Ergo a simili videtur, quod ejusdem virtutis sit imaginatio simplex et imaginatio composita sive complexa : et sic phantasie non erit componere imaginationes et dividere.

SED CONTRA :

Diversarum virtutum diversa sunt instrumenta: spiritus enim animalis instrumentum est virtutis apprehensivæ. Cum igitur spiritus subtilior deserviat virtuti

<--- Page Split --->

collativa quam apprehendenti, et phantasia sit virtus collativa secundum Algazalem, non erit ejusdem virtutis accipere imaginationem et conferre inter imaginationes acceptas.

cili mobile, et per organum quod convenienter est sicco determinatum. Et ideo alterius virtutis est retinere imagines, et conferre.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod si phantasia large accipiatur, tunc parva erit differentia inter phantasiam et imaginationem et aestimationem quantum ad actum, objectum, et organum. Et hoc modo videtur sumere Aristoteles, qui dicit phantasiam esse potentiam secundum quam phantasma nobis fit, et quod phantasia est motus a sensu secundum actum factus, quod totum convenit imaginativa. Dicit etiam phantasiam esse veram et falsam, quod convenit potentiae dividendi et componendi imagines apprehensas. Dicit etiam phantasiam esse movement, per quod etiam determinat delectabile et triste, et nocivum et conveniens imaginibus apprehensis, quod videtur convenire aestimativa. Si autem stricte sumatur, tunc distinguitur phantasia ab imaginativa per hoc quod non est ejusdem potentiae in specie specialissima tenere imaginationes, quod fit per virtutem sicci, et conferre eas, quod fit per virtutem spiritus subtilis et mobilis. Et ideo quidam Auctores sequentes hanc rationem, distinguunt inter phantasiam et imaginativam.

Ad object. Ad in quod objicitur in contrarium, dicendum quod aliud est de virtute quae non habet situm in organo, et aliud de virtute organica. Simplex enim et complexum in virtute separata ab organo non diversificantur nisi secundum habitudinem ipsius rei, et non secundum diversitatem spiritus vel organi : sed in virtute organica alia est dispositio spiritus in collatione, et alia in retentione simplicis : cum enim collatio sit motus unius ad alterum, indiget spiritu bene digesto subtili et mobili : bonitas autem retentionis est per subjectum non de fa-

ARTICULUS V.

Qualiter phantasia corrumpitur?

Quinto et ultimo, Quæritur de modo corruptionis phantasie.

Fit enim corruptio in anteriori parte cerebri, et tunc phantasie sunt indeterminata : et quandoque fit in posteriori, et tunc debilitatur memoria : et quandoque fit in memoria, et tunc fit debilitatio cognitionis et rationis, ut dicunt Auctores.

Sed hoc videtur falsum :

  1. Spiritus enim animalis transit ab anteriori parle capitis ad mediam et postremam : ergo si corruptus est in anteriori, corruptio transit ad mediam et postremam : et ita corrupta phantasia corrupta erit ratio et memoria.

  2. Praeterea, Nos videmus, quod in somnis sine corruptione alicujus partis capitis falsæ et indeterminatae sunt multæ phantasie : ergo videtur, quod corruptio phantasie non causetur ex corruptione anterioris partis capitis.

  3. Praeterea, Dicit Philosophus in III de Anima1, quod causa hujus, quod phantasia est vera et falsa, est quod sensus quidem propriorum est verus, aut parvissimum est habens falsum. Sensum autem ut haec accidant, ex hoc et ex hinc jam contingit mentiri. Ergo videtur, quod corruptio phantasie sit e mendacio sensus communis per accidens, et non a corruptione propria.

  4. Item, Dicimus quod phantasia quandoque impedit cognitionem intellectua-

<--- Page Split --->

lem, sicut videtur dicere Dionysius in libro de Mystica theologia, loquens ad Timotheum, sic : « Vide ut nullus indoctorum ista audiat. Istos autem dico qui in existentibus sunt formati, nihil super existentia supersubstantialiter esse opinantes, se putantes scire ea, quæ secundum seipsos est cognitione, eum qui ponit tenebras latibulum suum 1. » Et tangit hoc quod dicit Augustinus in libro I de Trinitate, scilicet quod quidam errantes de Deo secundum corpus sapiunt : quia nihil de eo sentiunt, nisi quod in phantasiis et in sensibus invenitur. Similiter etiam quandoque fit revelatione prophetali ac somniali, in qua quandoque se ingerunt phantasmata, quod virtus intellectualis non potest discernere.

phantasma, incipit anima adhaerere phantasmatibus, et errat in intellectu spiritualium. De hoc plenius habebitur infra in quaestione de revelatione somniorum.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod spiritus in anteriori parte corrupta non corrumpitur corruptione propria : et ideo quando transit a priori parte ad mediam et postremam, non remanet corruptum, quia corruptionem non habuit per se, sed per accidens.

Ad ALIUD dicendum, quod in somnis reflexa est imaginatio ad organum sensus communis : et ideo anima convertitur super imagines sicut supra sensata : et cum sensata accipiantur per modum rerum, accipit anima tunc imagines sicut res. Hoc autem contingit ideo, quia vapor ascendens a loco digestionis ad cerebrum, infrigidatur ibi propter locum, quae frigiditas fluit ad organa sensuum, et accidit simul fluere imagines ad organum sensus communis. Cum autem spiritus in somno sit grossus in capite propter dominium frigoris, non potest transire ad operationem rationis : et ideo accidit, quod anima non discernit utrum imagines sint res vel imaginationes, sed convertitur super eas tamquam super res. Et de his plenius habebitur. Ex hoc tamen patet, quod non est ex corruptione ph.ntasiae, sed ex antecedente quod est somnus.

Solutio. Dicendum, quod triplex est corruptio phantasiae, scilicet in se, et in comparatione ad sensum communem, et in comparatione ad intellectum. In se, quando corrumpitur anterior pars capitis vel disturbatur infirmitate vel aliquo alio accidente, sicut accidit in quibusdam aegritudinibus, in quibus multiplicantur phantasiae indeterminatae. In comparatione ad sensum communem, quando ex indebita compositione vel divisione generatur corruptio in actu phantasiae, quae est falsitas. In comparatione autem ad intellectum corrupta est phantasia, quando intellectus spiritualium non sufficienter resultat in phantasmatibus : et ideo quando multiplicatur

Ad DUO sequentia patet solutio per Ad 3 et 4. ante dicta.

<--- Page Split --->