QUÆSTIO XXXVII.
De potentia imaginativa.
Deinde transeundum est ad partes animæ sensibilis quæ sunt apprehensivæ deintus, quæ secundum Philosophos sunt imaginatio, phantasia, æstimatio, memoria, et reminiscentia, de quibus primo agendum est sigillatim, et postea in communi.
Primo ergo quaerendum est de imaginatione.
Et quaeruntur quatuor, scilicet quid sit ?
Et secundo, Quid sit ejus objectum ?
Et tertio, Quid organum ?
Et quarto, Quis actus ?
Item, Avicenna : « Formam sensibilem retinet illa virtus quæ vocatur formalis et imaginatio, et non discernit illam ullo modo nisi quia tantum retinet. »
Sed contra hoc objiciur sic :
- Potentiaè dritinguuntur per objecta. Cum igitur sensus communis recipiat formam sensibilem, non videtur diversificari ab imaginatione.
Ad primum proceditur sic : Dicit Algazel : « Imaginativa est virtus retentiva ejus quod impressum fuit sensu communi. »
- Hoc etiam videtur per Avicennam qui dicit, quod « sensus communis et imaginatio sunt quasi una virtus.
<--- Page Split --->
PRëTEREA , Videturquodimagnationondifferataphantasia .
Dicit enim Aristoteles, quod phantasia est potentia secundum quam phantasma in nobis fit : phantasia autem est forma sensibilis : ergo videtur, quod imaginatio idem sit cum phantasia.
Item, Hoc idem videtur per Aristotelem in tertio de Anima 1, ubi distinguit medias potentias inter intellectum et sensum, et non ponit diversas potentias imaginationem et phantasiam.
Item, In libro de Memoria et Reminiscentia videtur dicere, quod imaginatio et phantasia non differunt subjecto, sed ratione nominis tantum, per haec verba : « Ut in tabula scriptum animal, et animal est et imago, et idem et unum haec utraque sunt, esse tamen non idem est utrisque, et est considerare et sicut animal, et sicut imaginem : et sic et in nobis oportet phantasma rimari, et ipsius quidem esse per se quamdam considerationem, et etiam alterius : nam secundum quidem seipsum speculatio est et phantama : in quantum vero alterius, ut imago.» Sensus hujus auctoritatis est, quod sicut pictura quae est in tabula, consideratur dupliciter, scilicet in se prout non ducit in rem, et sic est pictura simplex : et prout ducit in rem, et sic est imago : sic etiam illud quod accipitur a sensu communi in anima, potest dupliciter considerari, scilicet in se, et sic est phantasma et objectum phantasiae : vel prout ducit in rem, et sic est imaginatio et objectum imaginativa potentiae. Et patet qualiter videtur Philosophus dicere, quod imaginatio et phantasia non differunt nisi ratione nominis.
PRëTEREA , Imaginationondiffertamemoria : q u i a
Diffinitur ab Algazele per retinere formas sensibiles, quod est proprium memoriae.
Præterea dicit Avicenna : « Retinere ea quæ apprehendit sensus, est illius virtutis quæ vocatur imaginatio : » et dicit, quod non discernit neque dijudicat ea quæ retinet.
Præterea, Expresse dicit Avicenna, quod imaginativa est thesaurus in quem reponit formas illius sensus communis ad quem revertitur phantasia et virtus cogitativa. Et idem dicit Algazel, scilicet quod non differt virtus imaginativa a sensu communi nisi retinendo : sic enim est in virtutibus corporalibus, quod alterius virtutis est recipere, et alterius retinere : siccum enim bene retinet et male recipit, humidum male retinet et bene recipit.
Solutio . Dicendum , quodimaginatiomultiplicitersumitur , etsecundumhocetiammultahabetnomina . Quandoqueenimdiciturvisquæretinetimaginatio - nessensibiliumabeuntibussensibusaborganissensuumcommunisetproprii : etsicpropriediciturvirtussensibilisanimæproximesitapostsensumcom - munem , inquareservanturimaginesac - ceptæasensibus : etsecundumdiversasconsiderationeshabettrianomina . D i c i - turenimimaginatiosecundumquodformæquæsuntimpressæimaginesre - rumsuntextra : etdiciturformalis , eoquodformaliushabetillasimaginationesquamsensus : sensusenimhabeteascumpræsentiamateriæ , imaginatioau - temmateriareinonpræsente : etdiciturabAugustinospirituspropternaturamillarumimaginum : quiaillæsuntsecun - dumessespiritualeinvirtuteimagina - t i v a , licetsintimaginesearum . UndeAugustinusinGenesiadlitteramdicit , q u o d « spiritusestvisquædammenteinferior , cuiimaginesrerumimprimun - t u r 2 . »
Dicituretiamquandoqueinaginatioomnisvirtussensibilisanimæ , quæope -
<--- Page Split --->
ratur secundum sensibile acceptum a sensibus sine præsentia materiae, et sine ratione præteriti temporis, et sic comprehendit imaginationem, et phantasiam, et æstimationem : et sic accipitur a Joanne Damasceno et a Gregorio Nysseno. Dicit enim Damascenus, quod imaginativa est virtus irrationalis animæ per sensus operans, quæ et sensus dicitur. Imaginatio autem est passio irrationalis animæ quæ ab imaginante fit. Phantasia vero est passio inanis a nullo facta imaginabili. Similiter Gregorius Nyssenus dicit, quod dividuntur animales virtutes in quatuor, scilicet in sensum, imaginationem, et intelligentiam, et memoriam. Et idem dicit, quod Stoici dicebant quatuor esse in hac virtute, scilicet imaginationem, imaginabile, imaginativum, et phantasiam : et imaginatio est passio facta ex imaginabili : imaginabile autem illud quod facit hanc passionem et imagini subjicitur : imaginativum autem est ipsa virtus quæ attrahit imagines sibi : phantasia vero quando attrahimus secundum imaginativum inanem attractionem, ut in infirmis et in melancholicis. Et dicitur, quod differentia non est in his nisi secundum transmutationem nominum.
Quandoque dicitur imaginatio vis tenens imaginationes et operans in illis et in intentionibus quæ conjunguntur imaginationibus, et sic comprehendit duas vires, scilicet imaginationem, et phantasiam : et sic videtur Aristoteles accipere imaginationem in principio tertii de Anima 1, ubi dicit, quod imaginari in nobis est cum volumus. Quid autem operari sit in imaginationibus, et quæ sunt intentiones conjunctæ imaginationibus, infra patebit.
Quandoque etiam dicitur imaginatio relatio formæ acceptæ a sensibus ad rem cujus est forma, et sic proprie imaginatio deservit memoriæ, sicut dicit Aristoteles in capite de memoria : et distināguitur a phantasia, ut habitum est in objiciendo.
Quandoque etiam dicitur imaginatio vis a qua refluunt imagines repositæ supra organum sensus communis, et sic accipitur imaginatio ab Aristotele in libro secundo de Somno et vigilia, ubi dicit, quod in somno imaginationes somniales refluunt ad commune organum sensuum.
Secundum propriissimum autem modum accipiendi, est imaginatio virtus tenens imagines sensibilium re non præsente, absque eo quod non eliciat ex eis componendo vel dividendo intentiones aliquas non acceptas per sensum : hoc enim est phantasiæ secundum Avicennam et Algazelem.
Et sic respondebimus ad objecta.
DICENDUM ergo ad primum, quod imaginatio diffinitur a retinendo ad differentiam sensus. Sensus enim recipit, et non tenet nisi re præsente : sed imaginatio retinet accepta a sensibus. Dicitur autem recipere a sensu communi, quia ab illo recipit proxime. Quod autem dicit Avicenna, quod non discernit illa ullo modo, intelligendum est de duplici distinctione. Quarum una est sensus communis, et altera phantasiæ. Sensus enim communis discernit componendo sensata propria inter se, et propria cum communibus, et hoc re præsente : et ideo hæc discretio est discretio rei per ea quæ vere accipiuntur a sensibus. Phantasia autem discernit componendo et dividendo imagines quæ sunt in anima re non præsente, et eliciendo quasdam intentiones ex eis quæ non sunt acceptæ per sensus, sunt tamen semper conjunctæ sensibus, sicut est amicum et inimicum, et conveniens et non conveniens : sicut intentio doloris conjungitur cum figura baculi, et intentio inimici cum figura lupi in ove, et intentio miserendi cum imaginatione sui agni, et hujusmodi. Neutra istarum distinctionum est imaginativæ, cujus diffinitio proprie est a retentione imaginum, et non a distinctione harum.
<--- Page Split --->
Et ad id quod contra hoc objicitur, dicendum quod licet sensus recipiat formas tales, et similiter imaginatio : tamen sensus proprie diffinitur per recipere, et imaginatio per retinere : vis enim retentiva debilis est in sensu, eo quod non retinet nisi praesente materia : sed vis receptiva fortis, eo quod de facili recipit : sed e contra est in imaginatione. Et haec est solutio secundum Philosophos. Sunt tamen quidam qui distinguunt vires anima secundum modum abstractionis majoris et minoris, dicentes quod sensus abstrahit a materia, sed non a praesentia materia : imaginatio autem et a materia et a praesentia materia : et ideo ratio objecti variatur hinc inde.
Ad aliud dicendum, quod large accipiendo imaginem, comprehendit etiam phantasiam : sed si stricte accipiatur, tunc dividitur contra eam, ut patet ex praedictis.
Per hoc etiam patet solutio ad duo sequentia.
Ad aliud quod objicitur, quod non differat a memoria, dicendum quod retinere imaginationis in duobus differt a retinere memoriae, scilicet in modo retentionis, et in retentis. In modo retentionis : quia imaginatio retinet sine determinata differentia temporis, tantum recipiendo formas re non praesente : sed memoria retinet simul determinata differentia temporis, scilicet praeteriti. In retentis autem : quia imaginatio retinet recepta a sensibus tantum secundum quod vere in sensu fuerunt : memoria vero non tantum retinet imaginationes sensibilium, sed etiam intentiones elicitas a compositione et divisione sensibilium facta per phantasiam et aestimationem.
Ex hoc etiam patet solutio ad sequentia.
ARTICULUS II.
Quid est objectum imaginationis ?
Secundo, Quæritur de objecto imaginationis quod vocatur a Gregorio Nysseno imaginabile, quod diffinitur ab ipso, quod « imaginabile est quod facit passionem in imaginativo. »
Cum ergo Hilarius dicat 1, quod imago est rei ad rem expressa similitudo, videtur quod imaginationes quae sunt in imaginativa, expressæ rerum similitudines sunt. Cum autem in sensu non sint nisi corpora et qualitates corporum, videtur ulterius, quod imaginationes non sunt nisi similitudines corporum. Et hoc etiam videtur ex verbo Augustini supra posito, qui dicit quod « in spiritu imprimuntur imaginationes corporum. »
Item, Ex Gregorio Nysseno et Damasceno, qui dicunt, quod imaginativa non operatur nisi per instrumenta corporis, quae sunt organa sensuum.
Quæratur ergo, Utrum illæ imaginationes habeant quantitatem, vel non ?
Et videtur, quod sic :
Omne enim apprehensum sub tribus dimensionibus vel aliqua trium, est quantitas vel habens quantitatem : omnes imaginationes quae sunt in imaginativa, sic sunt apprehensæ : ergo sunt quantitates vel habentes quantitatem.
Item, Mathematica per abstractionem considerata non sunt in sensibus posita, sed in imaginatione tantum. Cum ergo mathematica sint quantitates veræ, illa quæ sunt in imaginatione, veræ sunt quantitates vel habentia quantitatem.
Item, Dicit Avicenna, quod imaginatio est virtus in qua reponit sua sensata sensus communis. Cum ergo sensata
<--- Page Split --->
sensus communis sint quantitates vel quanta, imaginata sunt quantitates vel quanta.
- Præterea, Omne figuratum est quantum : omne imaginatum est figuratum : ergo omne imaginatum est quantum.
■contra. SED CONTRA :
Quantum quanto adveniens magis facit quantum. Si ergo imaginatum est quantum, imaginatum imaginato adveniens erit majus : ergo tot possunt esse imaginata, quod imaginativa non poterit imaginari plura, quod falsum est.
Item, Omni quanto figurato datur locus etiam a mathematico, ut dicit Aristoteles. Si ergo imaginatum aliquod est in imaginatione ut quantum, erit in loco : et sic aliquod imaginatum in imaginatione non poterit esse.
Præterea, Si imaginata sunt quanta, tunc quantitas ipsorum erit in eo in quo imaginata sunt ut in subjecto : et hoc est organum imaginationis : ergo organum imaginationis mensuratur quantitate imaginati. Cum ergo simul habeat plura imaginativa, scilicet imaginationem hominis, asini, et leonis, mensurabitur simul et semel quantitatibus omnium horum, quod est impossibile.
Item, Imaginatum aliquod est ninus, sicut imaginatum fabæ : et aliquod majus, sicut imaginatum moniis. Cum igitur utrumque sit in organo imaginationis, oportebit iterum, quod illud sit quantitatis minoris, quod iterum est impossibile.
Solutio. Solutio. Dicimus, quod imaginabilia secundum quantitatem, nec sunt quantitates, nec habentia quantitatem, nec sunt quantitatum et quantorum similitudines spirituales, prout probant ultimæ objectiones.
Ad 1. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod dupliciter aliquid apprehenditur sub tribus dimensionibus, scilicet secundum veritatem rei et esse naturae, et sic apprehenditur sensu tantum, et sic currit objectio : vel secundum intentionem similitudinis
spiritualis, et sic prima est falsa, quia sic apprehendit imaginativa.
Ad aliud dicendum, quod mathematica prout sunt abstracta, non sunt quantitates, nec quanta, sed intentiones quantitatum et quantorum : mathematica enim secundum esse non sunt separata a naturalibus et sensibilibus, sed secundum intentionem tantum.
Ad aliud dicendum, quod quantitates quæ sunt in organo sensus communis, non sunt res quante, sed quantorum similitudines spirituales.
Ad ultimum dicendum, quod imaginatum dicitur figuratum propter similitudinem figuræ, non propter figuræ realem veritatem.
ARTICULUS III.
Quid sit organum imaginationis ?
Tertio, Quæritur de organo imaginations.
Et dicunt Damascenus et Gregorius Nyssenus, quod organum imaginationis est anterior venter cerebri. Et similiter dicunt Algazel et Avicenna.
Præterea, In libro de Differentia spiritus et animæ distinguitur caput in tres partes : et anterior pars attribuitur phantasie et imaginationi. Et hoc expresse dicit Avicenna, quod locus imaginativæ est anterior pars cerebri : et ideo cum contingit infirmitas et corruptio in anteriori parte cerebri, corrumpitur modus imaginationis et phantasie.
Sed contra :
- Nihil idem terminatur per abundantiam sicci et per abundantiam humidi : sed anterior pars cerebri est ad recipiendum, quod recipere melioratur per abundantiam humidi : et ita videtur, quod non conveniat ei retinere, quod melioratur per abundantiam sicci.
Ad 2.
Ad 3.
Ad 4.
<--- Page Split --->
Cum ergo imaginatio diffiniatur per retinere, non erit sita in anteriori parte cerebri.
- Præterea, Sensus communis situm habet in prima concavitate cerebri, ut supra habitum est. Cum ergo diversarum virium diversa sunt organa, videbitur imaginatio non habere situm in prima parte cerebri.
etiam accipitur ex verbo Aristotelis in principio tertii de Anima 1, ubi dicit, quod imaginatio in nobis est cum volumus : præ oculis enim est facere imaginem, sicut sunt in recordativis positi idolum facientes.
- Sed tunc quaeritur, Cum diffiniatur imaginatio a retinendo imagines, ut supra habitum est, et semper retineat imagines, quare non semper imaginetur?
Solutio. Solutio. Dicendum cum Auctoribus, quod in prima parte cerebri est organum imaginationis : sed prima pars dividitur in tres partes, scilicet in illam quae propinquissime conjungitur organis sensuum, et ad quam immediate recurrunt nervi sensibiles, et in illa est organum sensus communis : et in illam partem quae est post illam in medio, quae non abundat sic humido, sed est aliquantulum terminata per siccum : et in illa parte est organum imaginationis, cujus est retinere formas re non præsente, et hoc virtute sicci terminantis humidum. In postrema vero parte primæ partis sita est phantasia et æstimatio, ut patebit inferius.
Præterea, Hoc videtur falsum, quod imaginari in nobis sit cum volumus. Dicit enim ibidem Philosophus, quod imaginatio non fit sine sensu : cum ergo sensus exigat rei præsentiam, videtur quod non possumus imaginari nisi re præsente : et ita non imaginamur cum volumus.
Præterea, Quæritur juxta hoc, cum diversarum potentiarum diversa sint objecta per quæ diffiniuntur, et sensus communis et imaginatio sunt diversæ potentiae, oportebit earum esse diversa objecta : objectum enim est agens, et potentia patiens : ergo objectum imaginationis erit in actu : quia nihil est agens nisi secundum quod est in actu.
Ad object. Ad PRIMUM dicendum, quod idem se- 1. cundum diversas partes potest terminari per humidum et siccum.
Ad object. Ad ALIUD patet solutio per ante dicta. 2
ARTICULUS IV.
Quis sit actus imaginationis ?
Quarto et ultimo, Quæritur de actu imaginationis.
Et videtur, quod imaginari sit proprius actus imaginationis, a simili in aliis potentiis : quia sentire est actus sensus, et intelligere actus intellectus. Hoc
- Quæritur ergo, a quo efficitur in actu? si dicatur, quod a sensibili accepto a sensu, videtur quod non : quia nihil agit ultra actum proprium : sed imaginatum majoris est abstractionis quam sensatum : ergo videtur, quod non agatur ab illo. Si forte dicatur, quod non oportet imaginatum esse in actu ad hoc quod perficiat in actu virtutem imaginativam, hoc erit plane falsum : quia sensibile non facit sensum actu nisi secundum quod ipsum est in actu, ut color secundum actum perficit visum, et intellectus possibilis non efficitur in actu nisi per agentem qui semper est actu, ut dicitur in III de Anima 2.
Solutio. Dicendum, quod actus imasolutio. ginationis proprius est imaginari, ut su-
<--- Page Split --->
pra habitum est. Secundario autem præparat imaginationes quadrupliciter aliis virtutibus operantibus in ipsa. Est enim ratio quorumdam in imaginibus, sicut est præcipue ratio mathematicorum : et tunc præparat imagines superiori potentiae quæ est intellectus, vel ratio, ut dicit Avicenna. Quædam autem sunt compositiones imaginum et divisiones ad eliciendas intentiones terribilis vel appetibilis, convenientis et inconvenientis, et hujusmodi, quæ sunt semper colligatæ sensibus : et tunc præparat imagines phantasiæ et æstimationi. Quandoque autem deservit memorie, ut dicit Aristoteles, quando scilicet per imagines præparatas in anima recursus est in rem quæ accepta fuit in præterito per sensus. Quandoque autem præparat imagines refluentes ad organum sensus communis : et tunc deservit revelationi quæ est in somniis.
AD ALIUD autem quod quæritur, Utrum imaginari sit in nobis dum volumus ?
Dicendum, quod sic : est enim præ
oculis interioribus facere imaginem cum volumus, ut dicit Philosophus.
Ad hoc quod contra hoc objicitur, dicendum, quod hoc quod dicit Philosophus, quod imaginatio non est sine sensu, sic intelligitur, quod imaginatio non est nisi de sensibili prius accepto. Unde cujus nullum habemus sensum, illius nullam habemus imaginationem, ut cæcus natus nullam habet imaginationem colorum : non tamen oportet, quod cum imaginamur, etiam sentiamus secundum actum.
Ad id quod quæritur, Utrum imaginativum quod perficit virtutem imaginativam, sit in actu ?
Dicendum, quod sic, et quod est in actu per hoc quod est abstractum a materia.
Ad ILLUD quod quæritur, A quo fiat in actu ?
Dicendum, quod a spiritu animali qui abstrahit ipsum ab organis sensuum, et conferi ei esse spirituale, sicut lumen facit actu colores, et intellectus agens facit actu universale.