QUÆSTIO XXXIV.
Quid est potentia sensuum ?
Habito de sensu in particulari, quaerendum est de sensu in communi.
Et quaeruntur quatuor.
Quorum primum est, De potentia sensuum.
Secundum, De distinctione sensibilium, et, Qualiter sensibilia sunt in suis objectis et mediis et organis diversimode ?
Tertio, Qualiter omnis sensus susceptivus sit sensibilium specierum sine materia ?
Quartum et ultimum, Quare non sunt sensus præter quinque tantum ?
ARTICULUS I.
Utrum sensus sit potentia passiva ?
Ad primum proceditur sic :
Dicit enim Aristoteles in quinto Primæ philosophiæ 1, quod potentia est principium transmutationis in aliud secundum quod est aliud : et hæc diffinitio convenit potentiæ activæ quæ est principium transmutationis in aliud quod est passivum. Potentia autem passiva est principium transmutationis ex alio quod est activum. Cum autem sit sensus potentia, non erit potentia activa, eo quod sensus nihil transmutat, scd potius transmutatur ab objecto. Ergo relinquitur, quod sensus sit potentia passiva.
Item, Expresse dicit Aristoteles in secundo de Anima 2, quod sensus est pati et moveri quoddam.
Item, Omnis potentia quæ fit in actu per susceptionem formæ alicujus agentis in ipsam, est passiva : sensus est potentia hujusmodi : ergo sensus est potentia passiva.
Sed quia hoc omnes concedunt, objised con ciatur in contrarium sic :
Illa se habent ut activa et passiva ad invicem, quorum est materia una et formæ contrariæ : sed sensus et objecti non est materia una et formæ contrariæ : ergo sensus et objectum non se habent ad invicem ut activa et passiva : sed sensus non est potentia passiva nisi ab objecto, si passiva est : ergo videtur, quod sensus non sit potentia passiva.
Item, Quorum est impossibilis transmutatio ad invicem, illorum neutrum est passivum ad alterum, ut probatur in libro de Generatione et Corruptione 3 :
<--- Page Split --->
sed sensus et objecti impossibilis est transmutatio ad invicem : ergo neutrum illorum est ut potentia passiva ad alterum : et sic iterum relinquitur, quod sensus non sit potentia passiva.
- Si forte dicatur, quod pati multis modis dicitur, scilicet recipere sine transmutatione substantiae : et recipere cum transmutatione substantiae : et sensus dicitur hic potentia passiva, eo quod recipit impressiones agentes sine transmutatione substantiae suae : ergo, etc. CONTRA :
Sensus non est tantum in recipiendo speciem objecti, sed etiam in judicando : judicare autem aliquid agere est : ergo videtur, quod sit potentia activa, et non tantum passiva.
Item, Ex parte rationalis animae non tantum est intellectus passibilis qui recipit intelligibilia, sed est etiam activus intellectivus qui abstrahit intelligibiles species et conjungit cum possibili : ergo videtur, quod ex parte sensuum necesse est esse potentiam activam quae abstrahat sensibilia et conjungat cum potentia receptiva sensibilium.
1
PRETEREAquæriturjuxtahoc , Utrumpotentia passiva sensuum per alterationem et motum deveniat in actum, vel sine alteratione et motu ?
Et videtur, quod per alterationem.
Dicit enim Aristoteles in secundo de Anima 1, quod sensus videtur alteratio quaedam esse.
Item, Ibidem distinguit inter mutationem quae est ex potentia in habitum, et illam quae est ex habitu in agere, dicens quod illa quae est ex potentia in habitum, est vera alteratio : illa vero quae est ex habitu in agere, est alteratio quaedam sive secundum quid. Verbi gratia, quando ex ignorante fit sciens, est alteratio simpliciter. Cum sic fit, quod de non sentiente fit sentiens, non videtur esse alteratio simpliciter, sicut etiam ibidem dicit.
SED CONTRA :
Quidquid simpliciter alteratur, est divisibile quantum : potentia animae quae dicitur sensus, nec est divisibilis, nec quanta : ergo nec simpliciter alteratur. PRIMA harum probatur in sexto Physicorum 2, ubi probatur, quod nihil est mobile nisi corpus. SECUNDA probatur in secundo de Anima 3, ubi dicitur, quod sicut tota anima est perfectio totius corporis, ita partes animae sunt perfectiones partium corporis : partes autem potentiae sunt, et quantum non potest esse perfectio quanti.
SOLUTIO . Dicendumsecundumsenten - tiamPhilosophorumomnium , quodsen - susestpotentiapassiva , etquodpatidi - citur , utsupradictumestinobjiciendo , scilicetreciperecumtransmutationesub - stantiæetsinetransmutatione . Sensusautemdiciturpotentiapassiva , nonquodrecipiatformamquætransmutatsubstan - tiamsuaminsubstantiamsecundumesse , sedpotiustransmutaturinspeciemsensi - bilemsecundumintentionem : e t , sicutsupranotatumest , hæcpotentiatreshabetgradus , sicutetiampofentiasciendi . D i - citurenimpotentiasciendisicutinpueroquidenumeroscientiumestsecundumpossibilitatemnaturætantum : ethæcpotentiadiciturremotaetmaterialisetimperfectaetindisposita . Etdiciturpo - tentiasciendiindiscente , nondumha - bentehabitum , quitamenjamcognoscitpropositionesproprias : ethæcestpo - tentiadispositaetpropinqua . Tertiusgradusestpotentiæquæestcompletaperhabitumperfecte , sicutestpotentiaactuscientis : ethæcdiciturpotentiacomple - taperactum . Similiterestdesensu : quandoenimpotentiaanimæconjungiturcumorgano , tuncestpotentiaprimaadsensum : quandoverodispositiofitperspiritumanimalemetcaloremnaturalemetharmoniamorgani , tuncestpotentia
<--- Page Split --->
sensus in secundo gradu : quando vero habet speciem sensibilem, tunc est potentia completa per actum.
Ad 1 et 2. AD PRIMUM dicendum, quod activa et passiva physice ad invicem sic se habent, quod ipsorum est materia una et formae contrariæ. Sed talis modus agendi et patiendi non est in sensu et sensato : et propter hoc ibi sufficit ut unum sit recipiens et alterum ut agens secundum speciem et non secundum materiam, ut infra dicetur.
Per hoc etiam patet solutio ad sequens : quia illa activa et passiva transmutantur ad invicem, quæ agunt et patiuntur physice.
Ad id vero quod objicitur de medio sensus, quidam concedunt dicentes, quod in veritate sensus non est potentia passiva tantum, sed etiam activa. Sed quia hoc non est dictum Auctorum qui communiter dicunt sensum esse potentiam passivam, dicendum quod omne quod recipitur (ut dicit Boetius) recipitur secundum potestatem patientis, et non secundum potestatem agentis : et propter hoc forma sensibilis recepta in sensu, recipitur secundum potestatem sensus : sed potestas sensus est judicare et nuntiare de ipsa : et sic etiam dicunt quidam 1. Sed vera solutio est, quod sensus secundum quod est potentia materialis, non est judicare neque agere : sed sensus complelus per actum speciei sensitivæ judicat et agit; sicut etiam materia in physicis quando est in potentia imperfecta, neque movet neque agit : sed quando completa est per actum formæ, movet et agit. Et huic non contradicunt Auctores : quia iste est tertius gradus potentiae quem ponunt, et est potentia sicut scientis ad considerare, qui bene potest agere quando vult.
Ad 3. AD ALIUD dicendum, quod generans intelligibiliter secundum actum non est in rebus, sed oportet ipsum esse in na-
tura intelligentiæ : quia aliter non generaret eam secundum formam intelligibilium, sed secundum formam rerum. Sed faciens sensibilia in actu in rebus est, sicut lux facit actu colores sensibiles, et motus fractivus aeris facit actu sonos, et calidum vaporativum in mixto odorifero facit actu odores, humidum autem secundum actum penetrativum est ad nervum gustativum, et lingua facit actu sapores : qualitates autem tactus per seipsas agunt in tactum. Et propter hoc activum sensuum non potest esse in potentiis animæ.
Ad ID quod quæritur juxta hoc, utrum Ad quæ sit alteratio in sensibus?
Dicendum, quod quinque exiguntur ad hoc quod sit vera alteratio in aliquo. Quorum primum est, quod qualitates inter quas est alteratio, sint contrariæ activæ et passivæ ad invicem, vel in se, vel in suis causis. In se, sicut calidum, frigidum, humidum et siccum. In suis causis, sicut album et nigrum, dulce et amarum.
Secundum est, quod illæ qualitates habeant medium, vel secundum intensionem, vel secundum remissionem, vel simpliciter, secundum quem modum sumitur medium ab Aristotele in V Physicorum 2, ubi dicitur, quod medium est in quod venit primum mutans quam in extremum.
Tertium est, quod actio et passio qualitatum contrariarum inter quas est alteratio, magis facta, id est, intensa, abjiciat id quod alteratur a sua substantia, sicut calidum removet aquam a substantia aquæ.
Quartum est, quod id quod alteratur, scilicet subjectum qualitatum contrariarum sit quantum et divisibile.
Quintum et ultimum est, quod illæ qualitates inter quas est alteratio, sint in subjecto illo secundum quod est quan
<--- Page Split --->
tum, et divisibiles per accidens divisione ipsius.
Ex his patet, quod inter privationem et habitum non est vera alteratio physica. Similiter quod in anima nulla est alteratio physica. Unde quod dicit Aristoteles esse alterationem, intelligitur de alteratione secundum quod diffinitur in genere in libro primo de Generatione et Corruptione, scilicet quod alteratio est, quando subjecto eodem manente numero mutatio est in suis passionibus, id est, qualitatibus. Quod autem distinguit Aristoteles, dicens quod mutatio quæ est de ignorantia in scientiam, id est, de privatione in habitum, et de non sciente in scientem, est alteratio simpliciter, intelligitur de alteratione secundum diffinitionem sui generis, et non de alteratione physica. Quod vero dicit, quod quando habens habitum mutatur ad actum, sicut sciens fit considerans, vel sentiens in habitu sentit in actu, non est alteratio simpliciter, vel alterum genus alterationis, pro tanto dicit hoc, quod quando sentiens considerat, non immutatur in alium habitum vel formam, quod exigitur ad alterationem in genere, sed potius confirmat et salvat eumdem habitum et frequentem actum.
Et per hoc patet solutio ad totum.
ARTICULUS II.
De distinctione sensibilium, et, Qualiter sensibilia sunt diversimode in suis objectis ?
Secundo, Quæritur de distinctione sensibilium, et qualiter sensibilia diversimode sunt in suis objectis et mediis et organis ?
Distinguitur autem sensibile ab Ari-
stotele ' tripliciter, quorum duo quidem dicimus sentire per se, unum autem per accidens. Duorum autem quæ per se sentiuntur, aliud quidem proprium est uniuscujusque, aliud vero commune omnium. Dico autem proprium, quando non contingit altero sensu sentire, et circa quod non contingit errare, ut visus coloris, et auditus soni. Communia autem sunt quinque, motus, quies, figura, numerus, et magnitudo. Secundum accidens autem dicitur sensibile, ut si album sit Diaris filius : secundum accidens enim hoc sentitur : quoniam Diaris filium esse accidit albo quod sentitur per se.
Objicitur autem contra hanc distinctionnem : quia
Quidquid per se facit aliquid, semper facit illud : ergo si aliquid per se facit sensum, semper faciet sensum, eo quod in ipso erit unius motor cum mobili : sed nullum sensibilium semper facit sensum : ergo nullum sensibilium est sensibile per se. PRIMA probatur per rationem ejus quod est per se : per se enim est illud quod non indiget alio ad hoc quod faciat sensum. Similiter haec est propositio super quam sustentatus est Plato in Phædro, probando animam esse immortalem : quia quod per se movetur, semper movetur : et persuasum habuit, quod anima per se movetur.
Item, Sensibile se habet ad sensum ut activum ad passivum : activum autem non se habet per se nisi ad unum passivum : ergo per se sensibile non erit nisi unius sensus : et sic videtur falsum dicere Philosophus in hoc quod dicit sensibile commune esse per se, cum sentiatur a pluribus sensibus; ut ipse dicit.
Præterea, In secundo de Anima 2 dicit, quod in unoquoque sensu particulari sentimus sensata communia secundum accidens, ut motum, statum, figuram, magnitudinem, et numerum : et ita videtur sibi contrarius.
<--- Page Split --->
Præterea, Sensata communia quinque sunt : sensata autem propria sunt passibiles qualitates, quæ inferunt passionem in sensu per se : sensata autem per accidens exemplificat ut Diaris filius, in quo non videtur esse exemplum nisi singularis substantiæ, et ejus quod est ad aliquid. Cum autem multa sint singularia aliorum prædicamentarum, quæritur quo sensu illa cognoscantur ? Videtur enim sensus ad illa deficere.
Præterea, Dicit Boetius, quod singulare est dum sentitur, universale dum intelligitur : sed multa sunt singularia, sicut Angelus, et anima, de quibus nullum habemus sensum : ergo videtur, quod ibi vel non omnium singularium sit sensus, vel aliquis sensus deficit nobis.
Præterea, Sensibile commune est, ut dicit Philosophus, quod unoquoque sensu vel pluribus sentimus, et quod nulli sensui appropriatur. Hoc videtur esse falsum : sensus enim communis de quo infra habebitur, est quidam sensus proprius, ut habetur in libro de Somno et vigilia : et ille est sui sensibilis per se quod est sensibile commune : ergo non videtur, quod sensatum commune alicujus sit sensus per se proprium.
Disputationem autem de sensibili communi infra in quaestione de sensu communi notabimus.
Et videtur ponere rationes ad hoc quod nihil patitur a sensibili nisi sensus. Quarum prima est hæc : Si odorabile sit odor, si aliquid facit in olfactum, odor facit. Quare impossibilium habere olfactum nihil possibile est pati ab odore. Sensus hujus rationis est hic : Quæcumque potentia habet propriam passionem per cujus actum ipsa diffinitur, illa passio non agit in potentiam aliam : sensus tales sunt potentiae quæ diffiniuntur per sua sensibilia : ergo videtur, quod illa sensibilia non agant in potentias alias, cum potentia diffiniri habet suo actu, quia tunc non erit propria diffinitio istarum potentiarum. Secunda probatur per hoc quod in potentiis passivis actus sunt prævii potentiis secundum rationem, et objecta sunt prævia actibus.
Alia ratio Philosophi ad idem, quod sensibile actione sua determinatur ad sensum, sicut combustibile ad combustum : et ita videtur, quod non inferat passionem nisi sensui.
Tertia ratio est, quia manifestum est, quod neque lumen, neque tenebra, neque sonus, neque odor, quidquam facit in corpora, sed in quibus est, ut aer qui cum tonitru scindit lignum.
Ex his videtur, quod sensibile nullo modo sit in medio.
SED CONTRA :
Sedcont
Quæritur ergo juxta hoc, Secundum quem modum sensibile habeat esse in objecto, et in medio, et sensu ?
Patet autem, quod in objecto habeat esse secundum naturam : in sensu autem habet esse intentionis. Et voco intentionem speciem quae principium est cognitionis sensibilis. Ergo videtur, quod in medio habeat esse medio modo.
Præterea, Philosophus videtur dicere in secundo de Anima 1, quod dubium potest esse, Utrum aliquid patiatur ab odore quod non habeat olfactum, et a colore quod non habeat visum ?
Quidquid nullo modo est in aliquo, nullo modo agit in illo : sed sensibile agit in medio : ergo aliquo modo est in illo. PROBATIO minoris est : quia agit in sensum in medio existens.
SOLUTIO. Dicendum, quod sensibile dicitur tribus modis, ut supra dictum est : et sensibile per se dividitur in proprium, et commune. Per se autem duobus modis dicitur, scilicet secundum quod est oppositum ei quod est per accidens, et secundum quod est oppositum ei quod est per aliud. Et quando dicit Philosophus, quod sensibile per se est commune
<--- Page Split --->
et proprium, accipit per se secundum quod opponitur ad per accidens : et propter hoc sic ordinanda est divisio, quod quoddam est sensibile per se, et quoddam per accidens : et sensibile per se quoddam est commune, et quoddam est proprium. Nihilominus tamen per accidens dicitur duobus modis : dicitur enim oppositum per accidens substantiali, et oppositum immediate. Dicimus enim Socratem esse album per accidens : eo quod substantialiter non est albus. Et similiter dicimus Socratem per accidens animal rationale mortale, non quod ipse substantialiter non sit animal rationale mortale, sed quod hoc immediate non convenit ei scilicet in quantum Socrates, sed in quantum homo est : sicut etiam dicit Philosophus, quod habere tres angulos æquos duobus rectis accidit isosceli, et per se inest triangulo.
Notandum ergo, quod ad hoc, quod aliquid sit sensibile per se et proprium, tria exiguntur, scilicet quod non sentiatur aliquo sensu per se, quod circa ipsum non contingit errare illum sensum cujus est sensibile, et quod substantia sensus illius organi apta nata sit pati ab illo et non ab alio : sicut visus colorum est, quem non contingit sentire per se auditu, vel olfactu, vel aliquo sensu, et circa colorem non errat visus : licet enim circa compositionem colorum in sub-jecto, vel divisionem ipsius ab ipso contingit error, tamen circa colorem numquam est error : visus enim semper rubeum dicit rubeum : componere autem rubeum cum hoc subjecto quod est cuprum, vel cum hoc subjecto quod est aurum, non est visus, sed sensus communis, ut infra habebitur : et circa illam compositionem et divisionem frequenter contingit mentiri : multi enim crediderunt cuprum esse aurum, et multi mel fel putaverunt, eo quod citrinum est utrumque. Similiter organum visus non immutatur nisi a colore, et non a sono, vel odore, et sic est de aliis sensibus.
Quæ autem exiguntur ad sensibile commune, infra dicetur.
Sensibile vero per accidens dicitur hic per oppositum ad substantiale. Substatniale enim est, quia ex sui forma facit sensum. Unde per accidens est illud, quod non facit sensum ex sui forma, sed potius conjungitur in eodem subjecto cum illo quod per se facit sensum, sicut album per se est visibile : illud autem quod est cum albo in eodem subjecto, per accidens sentitur a visu, sicut dicit Philosophus, quod visus per accidens sentit dulce, quia album est dulce, et visum per accidens sentimus filium Diaris vel Dionis : quia albus est filius Diaris vel Dionis, et sic de aliis.
Ad PRIMUM ergo dicendum, quod per se dicitur hic, quod non indiget aliquo ad hoc quod agat in sensum, eo quod ipsum est in actu et forma agentis per seipsum : et de hoc non sequitur, quod semper per se agat, sed quod semper agit in quantum est in ipso. Plato autem appellat per se movens, quod intra se habet movens et mobile in una essentia : et hoc nihil est, ut supra est ostensum.
Ad ALIUD dicendum, quod sensatum commune per se est sensus communis, secundum quod per se dicit immediatum, quod non vi alterius facit sensum, per posterius autem est sensuum propriorum, sicut visus, qui primo et per se accipit albedinem, et posterius accipit figuram et magnitudinem albi, quia in magnitudine album est sicut in subjecto.
Ad ALIUD dicendum, quod cum dicit Philosophus, quod sensata communia sentimus per accidens sensibus propriis, non accipit per accidens secundum quod opponitur substantiali : substantiale enim est albo esse in magnitudine quæ est subjectum albi. Sed accipit per accidens prout opponitur ad immediatum : figuram enim et magnitudinem non sentimus sensu proprio immediate, et gratia sui, sed gratia sensibilis proprii inventi in figura et magnitudine.
Per idem patet solutio ad sequens.
Ad 1.
Ad 2.
<--- Page Split --->
Ad 5. Ad aliud dicendum, quod in veritate multa sunt singularia quæ non sunt per se sensibilia, sicut omnia singularia substantiæ in quantum substantiæ sunt : sed sunt mediantibus qualitatibus sensibilibus sensibilia, et mediante quantitate sentiuntur in sensu communi : et singulares substantiæ spirituales, sicut Angelus, et anima, mediantibus suis motibus per accidens sentiuntur sensu communi et sensu proprio : motus enim per se est sensatum sensus communis, et per accidens proprii. Singularia vero aliorum prædicamentorum, sicut quantitatis, quando, et ubi, et positionis sive situs sentiuntur sensu communi et proprio per accidens quinque sensibilibus communibus mediantibus, quæ sunt sensata per se. Singulares autem qualitates quantum ad habitum et dispositionem et naturalem potentiam et impotentiam per accidens sentiuntur præcipue mediante motu. Passio autem et passibilis qualitas per se sensibilis est, et forma et circa aliquid constans figura per se sensatum commune. Singularia autem ad aliquid et facere et pati et habere, per accidens sentiuntur mediantibus sensibilibus propriis cum quibus conjunguntur in eodem subjecto.
Notandum, quod quidam omnino aliter solvunt, dicentes quaedam singularia esse intelligibilia, et nullum singulare esse sensibile per accidens nisi singulare substantiæ et ad aliquid. Sed quia hoc non concordat cum Auctoribus qui dicunt intelligibilia omnia abstrahi a phantasmatibus et phantasmata fieri a sensu, in tantum quod pereunte sensu perit demonstratio sensibilis illius sensus, dicimus omne singulare aliquo modo esse sensibile per se, vel per accidens, ut prius habitum est.
Ad 6. Ad aliud dicendum; quod sensus communis proprius est sui sensibilis, quod est sensibile per se : sed communis dicitur, quia per posterius communiter sentit omnia sensata propria : et aliis rationibus dicitur communis, quae infra
ponentur loco proprio : et propter hoc non est contrarium, quod sensus communis dicatur proprius.
Ad aliud quod quaeritur juxta hoc, Ad qui dicendum quod in veritate in tribus sensibus qui sunt per medium extrinsecum, sensibile aliud habet esse in objecto, et in medio, et in sensu. In objecto enim habet esse materiale : in sensu autem habet esse spirituale tantum : in medio vero sensibile. Objectum enim visus non est in medio ut in materia, sicut supra satis expeditum est in quaestione de visu. Sed sensibile auditus secundum suum esse in medio, scilicet in aere est ut in materia, non tamen agit in auditum actione materiae, sed actione medii. Et similiter est de odore.
Et ut hoc intelligatur, notandum quod actio proprie materiae est actio qualitatum transmutantium materiam, sive naturaliter, sive violenter : vel si non transmutat materiam, tamen disponit eam secundum qualitatem propriam. Et propter hoc aer habens colorem ut medium, non agit actione materiae secundum colorem : quia nihil colorat. Similiter habens sonum non agit actione materiae secundum sonum : quia illud quod movet, non facit sonare, sed secundum motum violentum agit actione materiae, quia impulsus a tonitru scindit lignum, sed actione medii et non actione materiae agit in sensum, facit enim sensum in actu per sensibile quod est in ipso ut in medio. Et propter hoc sensibile quod est in medio, non est nisi in potentia : sed secundum quod est in materia et in sensu, est in actu. Aliquod tamen sensibile in aliquo uno est ut in materia et in medio, sicut supra de singulis est expeditum. Et hoc est quod dicit Philosophus, quod colores, soni, et odores in aere sunt sicut in transitu et in via : in sensu autem et objecto secundum actum : quia sensibile et sensus est unus actus, ut dicit, Philosophus, et infra hoc ostendetur.
<--- Page Split --->
Et per hoc patet solutio ad tres rationes Philosophi, quae tantum sunt de sensibili quod est per medium extraneum: quia sensibile in medio sicut in medio, non est nisi secundum potentiam et viam et transitum: sed si est in medio ut in materia, tunc medium est in ratione objecti, et non in ratione medii, et tunc sensibile in ipso est actu. Duo autem sensus qui sunt per medium intra, habent sensibilia quae actu sunt et in objecto et in medio et in organo: et sensibilia illorum esse spirituale acquirunt per spiritum animalem attrahentem et deferentem intentiones ipsorum sensibilium ad cerebrum: et per hoc patet, quod intentio calidi per spiritum attractivum animalem ab origine tactus non calefacit cerebrum.
Et patet etiam solutio per hoc ad ultimum.
ARTICULUS III.
Utrum communis sensus est susceptivus specierum sine materia ?
Tertio quaeritur, Qualiter sensus communis susceptivus sit sensibilium specierum sine materia ?
Hoc enim dicit Philosophus in II de Anima circa finem 1, et dat simile : sicut cera recipit figuram annuli sine materia annuli, quae est ferrum, vel aurum, et sicut cera recipit figuram sigilli sine materia sigilli.
Et hoc etiam probatur per rationem : materia enim coloris res colorata est, non lapis, vel equus : quae res non recipiuntur in oculo, licet species coloris equi vel lapidis in oculo recipiantur. Et similiter est in aliis sensibus.
Sed contra hoc sic objiciur : Sed contra.
Universale et singulare differunt : quia universale est a forma, et singulare a materia et appendicis eorum. Si igitur sensus est singularium, sensus erit eorum quae sunt cum materia et appendiciiis materiae : non ergo erit receptivus sensibilium specierum sine materia.
Item, Dicit Avicenna in Metaphysica sua, quod omnis forma est universalis, et non particularis, nisi per materiam: sed sensibilis species sine materia est forma non conjuncta materiae : ergo est universalis : ergo si sensus recipit sensibiles species sine materia, sensus recipit universalia.
Praeterea, Abstrahit a sensibilibus : aut ergo abstrahit ab ipsis sicut a particularibus, aut sicut a materia. Si sicut a materia, tunc sensibilia non erunt sine materia. Si sicut a particulari, tunc si particulare semper sit conjunctum materiae, sequitur idem quod prius.
Si forte vellet aliquis dicere, quod haec locutio, sensus est susceptivum sensibilium specierum sine materia, est duplex: ex eo quod haec determinatio, sine materia, potest determinare hoc quod dico sensus gratia participii subintellecti, sic: sensus ens sine materia, est susceptivum specierum sensibilium : et sic locutio est vera. Vel potest determinare hoc ipsum quod dico, sensibilium specierum : et sic est falsa sub hoc sensu : sensus est susceptivus specierum sensibilium existentium sine materia.
Sed hoc expresse est contra Philosophum qui accipit eam in secundo sensu. Aliter enim nihil valerent similia sua de annulo et sigillo supra inducta.
Praeterea, Secundum hoc concederetur, quod sensibilia in sensu essent cum materia: et cum sensibile non habeat materiam ex qua sit, quia ipsum est qualitas, sed materiam in qua est, quia est objectum, oportebit quodlibet objectum esse in sensu, et sic asinus
<--- Page Split --->
esset in sensu, et quodlibet hujusmodi, sicut leo, vel capra, quod expresse falsum est.
Præterea, Aristoteles dicit, quod illud oportet accipere de omni sensu : ergo et de tactu et de gustu : sed ipse ibidem dicit, quod tactus et gustus sensibile suum non apprehendit sine materia : calor enim secundum esse materiale est in tactu : et sic videtur sibi contrarius.
Item, Videtur quod non conveniat soli sensui, sed etiam phantasiae : species enim non sunt nisi singulares vel universales, eo quod phantasia est motus a sensu secundum actum factus : ergo phantasia erit susceptivum sensibilium specierum sine materia, et non solum sensus.
Quæst. PRÆTEREA quæritur juxta hoc, Utrum sensitivum et sensibile sint idem actu ?
Et videtur, quod sic.
Quorumcumque enim est una species et forma, sunt unum et idem actu : sensitivum et sensibile habent unam speciem et formam : ergo sensitivum et sensibile sunt idem actu. PRIMA probatur per hoc quod nihil est actu nisi per formam et speciem, et sic per eamdem speciem et formam erit idem actu, et per diversam formam et speciem erit diversum actu. SECUNDA accipitur ex prius habitis, quod sensus est susceptivum specierum ipsorum sensibilium et non aliorum.
Item, Dicit hic Philosophus in fine libri secundi de Anima expresse sic : « Sensitivi quidem et sensibilis actus idem est et unus, esse autem ipsorum non idem 1. »
Præterea, Ponuntur ad hoc rationes Philosophi, quas ibidem ponit. Quarum prima est hæc : Omnis motus moventis est in moto secundum actum : sed actus moventis motus est, et similiter actus moti motus est : ergo similiter movens et motum sunt idem actu : sed sensibile
ad sensum se habet ut movens, et sensus ut motum : ergosensus et sensibile sunt idem actu.
Aliam rationem ponit ibidem, quae talis est : Actio agentis in patiente est : sed actio est actus agentis : ergo agentis actus est in patiente : sed id quod est in patiente ab agente, est actus patientis: ergo actus agentis et actus patientis sunt idem : et sic agens et patiens sunt idem actu : sed sensus et sensibile se habent ut agens et patiens : ergo sensus et sensibile sunt idem actu.
Tertia ratio sua est per exemplum : accipiamus enim sensibile secundum actum id quod actu agit in sensum, et sensum secundum actum, id est, qui actu sentit. Verbi gratia, in auditu, tunc actus sensibilis erit sonatio immutans auditum secundum actum. Actus enim sensus erit auditio soni secundum actum. Et sic patet, quod idem sonus numero est actus sonantis et auditus : sed pro tanto differt, quia est a sonante et in auditu : ergo sunt idem actu. Hoc etiam patet in aliis activis et passivis : eadem enim caliditas numero est a calefaciente et in calefactibili, et eadem combustio ligni est in combusto et in combustibili.
Quarta ratio hæc est : Quæcumque non sunt relativa ad invicem, et uno destructo secundum actum destruitur et reliquum, illa sunt eadem actu : sed sensus et sensibile sic se habent, quod uno destructo secundum actum destruitur et reliquum, cum tamen secundum esse suum non sunt relativa ad invicem : ergo sunt idem actu. PRIMA probatur in omni activo et passivo quæ sunt secundum actum. SECUNDA probatur ex hoc quod non existente sono secundum actum, non erit auditus secundum actum : et non existente auditu secundum actum, non erit sonus secundum actum immutandi. Sed hoc generat obscuritatem, quia non est in omnibus sensibus actus secundum quod est activi, et actus se-
<--- Page Split --->
cundum quod est passivi habet nomen. In visu enim secundum quod est in passivo, dicitur visio : secundum autem quod est ab activo, non habet nomen. Et similiter est in aliis præter auditum solum.
p^d contra. Sed contra hoc videtur esse, quod 1. Quorumcumque est unus actus, illorum est una proportio ad actum illum : sed sensibile habet unam proportionem materiae ad actum illum, quia forma sensibilis in sensibili habet esse materiale : ergo proportio sensus ad actum illum erit proportio materiae, et sensibile in sensu habet esse materiale, quod falsum est.
- Præterea, Contra hoc objiciunt quidam Commentatores Arabum sic : Quæcumque sunt eadem actu, sunt eadem specie vel numero : sed sensibile et sensus sunt eadem actu : ergo sunt eadem specie vel numero sed hoc e st falsum. Et propter hoc ipsi glossant, sunt eadem actu, id est, similia.
solutio. Solutio. Dicendum ad primum, quod omnis sensus est susceptivum specierum sine materia.
Ad object. Ad ielud autem quod objicitur in con- 1. trarium, dicendum quod aliud est singulare secundum esse naturae, et aliud intentio singularis in anima. Singulare secundum esse quod habet in natura, est a materia : sed intentio singularis in anima est ab appendiciis materia quae sunt praesentia materia et apprehensio ipsius cum hic et nunc et caeteris conditionibus individuantibus, et illa sunt bene in sensu, licet materia secundum esse non sit in sensu.
Id object. Ad aliud dicendum, quod forma quan- 2. tum est de se semper communicabilis est multis : et quod non communicatur secundum esse, est a materia. Intentio tamen incommunicabilitatis et singularitatis ejus est ab appendicis cum quibus apprehenditur in sensu.
Id object. Ad aliud dicendum, quod particulare 3. et singulare secundum esse est a mate-
ria secundum intentionem ab appendiciis materiae, cum quibus apprehenditur a virtutibus animæ sensibilis : et ab illa intentione particularis intellectus abstrahit intentionem universalis.
Ad distinctionem autem inductam dicimus, quod nulla est, sicut bene probant objectiones factæ in contrarium : sensus enim locutionis est, quod sensus est susceptivum specierum sensibilium, id est, objectorum ipsius sensus sine materia, et præter hoc quod recipiat materiam objecti.
Ad aliud dicendum, quod hoc convenit omni sensui secundum quod est judicium sensitivum : et licet sensibile tactus in medio et organo tactus sit secundum esse materiale, tamen secundum quod tactus est judicium, spiritus animalis qui est in nervis taclivis, abstrahit intentionem tangibilium tantum, et non tangibilia secundum esse materiale, ut supra dictum est.
Ad aliud dicendum, quod cum dicitur, quod sensus est susceptivum sensibilium specierum, hoc ipsum quod dico sensibilium supponit objectum sensus secundum actum, et hoc de ratione sui ponit præsentiam materiae. Phantasia autem accipit sine materia præsentia : et sic sensus separatur a phantasia et aliis virtutibus animæ sensibilis interioribus.
Ad to quod juxta hoc quaeritur, dicendum quod idem numero actus est sensibilis et sensitivi, sicut probat Philosophus : sed est sensibilis ut agentis, et sensitivi ut recipientis et patientis.
Ad hoc quod objicitur in contrarium, dicendum, quod ratio illa procederet si eodem modo esset actus unus utriusque : sed hoc non intendit Philosophus, ut patet per prædicta.
Ad ultimum dicendum, quod objectio illa provenit : quia idem in actu ponitur idem esse simpliciter : et hoc non est verum nisi in habentibus formam eodem modo. Sed hoc non intendit Philosophus,
<--- Page Split --->
et ideo dicit ibidem, quod sensibilis et sensitivi est idem actus, sed esse non est idem, sicut non est idem esse agentis et patientis. Et sic etiam intelligitur quod dicitur in III de Anima 1, quod sensus est species sensibilium, et intellectus species specierum. Sensibilia enim sunt objecta a quibus sensus accipit speciem sicut potentia ab agente : et species sensibiles in anima sunt ea a quibus intellectus accipit speciem universalis.
ARTICULUS IV.
Utrum sint plures sensus quam quinque?
Quarto et ultimo quaeritur, Quare non sunt sensus praeter quinque ?
Et ad hoc ponit Aristoteles duas rationes in II de Anima2. Quarum una sumitur penes numerum organorum. Altera vero ab inductione animalium sentientium. Prima haec est: Omne quod habet aliquem sensum, habet tactum: quaecumque autem tactu sentiunt, sentiunt sine medio extrinseco: ergo per medium intrinsecum: cum ergo intrinsecum sit corpus vel pars animati corporis, non potest esse simplex, sed mixtum, ut supra probatum est in quaestione de tactu: similiter organum sensus qui sentit tangibilia, oportet esse mixtum ex omnibus tangibilibus: et sic habemus mixtum organum ex primis qualitatibus tactus. Gustus autem secundum quod est sensus alimenti non separatur ab organo sensus tactus: quia sic est quidam tactus. Secundum autem quod judicium saporis est, cum subjectum saporis sit humidum aqueum, sentitur per medium simplex intraneum, id est, non distans. Tres autem sensus qui sunt per medium extra, sunt per media simplicia
et non mixta, ut per aerem, et aquam : et organa ipsorum sunt de natura ipsorum elementorum, cum in elementis illis non inveniantur nisi tres naturae quae faciunt sensum, ut supra probatum est, scilicet natura diaphani, et natura vacui, et natura odoriferi rari, organa illorum sensuum componuntur ex simplicibus talibus quae possunt immutari a sensibilibus illorum mediorum ex convenientia illorum organorum cum illis mediis, vel ad salutem ipsius animalis : ex convenientia organorum, sicut oculi conveniunt cum aere et aqua in natura diaphani : quoad salutem autem, sicut anterior pars cerebri, quae licet non conveniat cum sicco vaporativo per aerem et aquam, nihilominus tamen eo quod est humida et frigida, immutatur a calido et sicco ad salutem animalis.
Colligatur ergo divisio sic: Omnis sensus habet medium, ut superius patuit: medium autem aut est intrinsecum, aut extrinsecum. Et si habet medium intrinsecum, hoc est simplex, vel compositum. Si compositum, tunc medium est organi tactus. Si autem est simplex medium, aut est siccum, aut calidum, aut humidum, aut frigidum. Sed non potest esse de natura calidi et frigidi: quia qualitates hujusmodi activa sunt: natura autem medii passiva est, eo quod est receptiva sensibilis. Similiter non potest esse de natura sicci: quia siccum repugnat receptioni. Ergo relinquitur, quod sit de natura humidi. Ergo erit de natura aerei humidi, vel aquei. Non de natura aerei: aereum enim humidum non potest incorporari, ut habetur in libro de Sensu et sensato: sed omne intrinsecum animali necesse est ipsi incorporari: et sic relinquitur, quod sit de natura humidi aquei. Et sic habetur medium in gustu et tactu. Si autem est extrinsecum, tunc necesse est ipsum esse simplex: quia compositum possibile est ad animationem: extrinse-
<--- Page Split --->
cum autem secundum quod extrinsecum impossibile: et tunc cum calidum et frigidum nihil operentur ad naturam medii, siccum autem repugnet, oportebit iterum esse humidum ad hoc quod recipiat impressiones sensibilium. Aut ergo recipiet per actionem agentis secundum naturam, aut per actionem agentis violenter. Si primo modo: aut ergo per actionem superiorum corporum, aut per actionem inferiorum. Si primo modo, tunc est natura diaphani in medio, de cujus natura est organum visus: quia lumen est actus corporis uniti principaliter, ut supra ostensum est. Si secundo modo, tunc esset per actum frigidi, vel per actum calidi. Non per actum frigidi : quia frigiditas sistit motum. Ergo per actum calidi quod est diffusivum sicci vaporativi. Si autem est per motum violenter, tunc est medium in auditu, de cujus natura est instrumentum auris.
Sed quia aliquis posset objicere, quod per organum unius sensus sentiuntur plura sensata genere in sensu apprehendente per medium distans, dicit Aristoteles, quod hoc non est conveniens : quia tunc compositio illius organi apta esset ad diversa genera, quod non potest esse, cum simplex in organo uno non dominetur nisi secundum unam naturam, ut secundum naturam diaphani in oculo, et secundum naturam fractivi trementis in aure. Eadem ratione non potest dici, quod per duo organa diversorum sensuum accipiatur unum sensibile : quia hoc esset superfluum ponere in natura.
Præterea, Hoc probatur per inductionem : quia in nullo animali inveniuntur plures quam quinque sensus, licet pauciores in aliquo inveniantur. Et ista sunt rationes Philosophi.
Si quis aliter vellet dicere, posset probare numerum sensuum ex parte sensibilium, et ex parte mediorum, et ex parte ipsorum sensuum.
Ex parte sensibilium sic : Sensibile autem aut est commixtum in simili com-
plexione cum sentiente, aut simplex. Si primo modo, aut sentitur secundum ipsa complexonantia : et sic est sensibile tactus. Aut sentitur per sequelas complexonis proximas : et hoc duobus modis, scilicet conjunctum, vel remotum. Si primo modo, sic est sensibile gustus. Si secundo modo, tunc est vel erit sensibile odoratus. Si autem est simplex non conjunctum complexionantibus necessario : aut est motivum sensus per agens secundum naturam, et sic est sensibile visus : aut per agens violentum, et sic est sensibile auditus.
Ex parte mediorum sic : Medium aut est intra, aut extra. Si intra, aut est intraneum sentienti, aut intraneum sensibili. Si primo modo, tunc est medium in tactu. Si secundo modo, tunc est medium in gustu : sapor enim sentitur per commixtionem ad humidum : quia humidum subjectum saporis est. Si autem est extrinsecum, tunc oportet, quod sit simplex : aut ergo ipsum est in ratione medii tantum et non materiae, et sic est medium in visu. Aut ratione medii et materiae : et hoc duobus modis : aut enim secundum suum esse simplex est medium et materia, et sic est medium in auditu : quia aer secundum suum simplex esse medium est et materia soni. Aut est medium et materia per alterum, quia commiscetur alteri ipsi, et sic est medium in odoratu : aer enim et aqua sunt medium et media odoris per siccum vaporativum tantum quod commiscetur eis.
Ex parte sensuum sic : Sensus aut est ad esse, aut ad bene esse, ut dicit Aristoteles in III de Anima. Si primo modo, aut est ad esse constituendo, et sic est tactus : aut est ad esse conservando, et sic est gustus. Si ad bene esse, aut secundum regimen in cibo, aut secundum regimen in motu processivo. Si primo modo, tunc est odoratus. Si secundo modo, aut secundum rectum motum, aut secundum circularem motum: Si primo modo, tunc est visus. Si secundo modo,
<--- Page Split --->
tunc est auditus. In homine vero isti tres sensus alio modo sunt ad bene esse, ut probat Aristoteles in libro de Sensu et sensato. Est enim in homine cerebrum multum frigidum et humidum, et ad illius conservationem est odoratus, ut supra ostensum est. Visus autem et auditus proficiunt ad sapientiam : et secundum quod sapientia est per inventionem, et fit ex convenientiis et differentiis re-
rum, sic proficit ad ipsam visus : quia visus multas differentias rerum ostendit, ut habetur in libro primo Metaphysicae. Secundum autem quod est per doctrinam acceptam ex cognitione nominum signorum vocalium, sic proficit ad ipsam auditus.
Et hæc de sensibus in communi dicta sufficiant.