QUÆSTIO XXXII.

De gustu.

Consequenter transeundum est ad gustum, de quo quæruntur quatuor. Primum, Quid sit gustus ? Secundum, Qualiter est quidam tactus et quidam non ? Tertium, De gustu ex parte objecti. Quartum, De gustu ex parte medii.

ARTICULUSI.

Quid sit gustus ?

Ad primum proceditur sic :

Videtur autem insufficienter dictum quod dicit gustum esse ordinatum in

nervo linguæ : quia dicit Gregorius Nyssenus, quod organa gustus sunt lingua et hujus magis exercitium, adhuc cum his palatum, in quibus sunt hi qui ex cerebro nervi dilatati, qui etiam annumtiant genitam assumptionem principali, id est, cerebro.

<--- Page Split --->

lutio. Solutio. Dicendum, quod in veritate 1 et 2. gustus est etiam in nervis palati, sicut objectum est : sed secundum sui optimum est in lingua et in membro quod est in loco lingua : et cum ab optimo sumatur diffinitio, diffinitur a nervo expano in superficie linguae.

d 3. Ad aliud autem quod objicitur de animalibus, quod non videntur habere linguam, dicendum quod habent aliquid loco linguae, scilicet carnem quamdam, ad cujus radicem continuatur cesophagus et canna, vel cesophagus tantum, vel stomachus sine cesophago et canna. Dico autem hoc, quia in quibusdam avibus inveniuntur cesophagus et canna simul conjuncta ad linguam, vel ad id quod est in loco linguae. In quibusdam autem invenitur cesophagus tantum sine canna. In quibusdam autem invenitur stomachus tantum sine cesophago et canna, sicut de quodam pisce patet, de quo dicit Aristoteles, quod non habet cesophagum, sed stomachum longum, et ideo quandoque in voracitate ejicit ipsum per os.

Præterea, In quibusdam animalibus sunt dua linguae, ut in serpentibus : dicunt enim Gregorius Nyssenus et Damascenus, quod organa sensuum creator animalium dedit duplicia, et linguas duas sicut oculos duos, ut si unum destrueretur, in altero salvaretur sensus. Sed in quibusdam animalibus linguae sunt conjunctæ, scilicet in homine, et in quibusdam non conjunctæ, ut in serpente. In quibusdam longæ et acutæ, ut in apibus et in annulosis quæ sugunt nutrimentum per linguam, quæ longe emittitur ante os : unde quandoque recurvant eam dum non sugunt nutrimentum. In quibusdam aut curta, sicut in ciconiis, et in quibusdam piscibus : et in quibusdam media, sicut in hominibus : et in quibusdam ligata anterius ad palatum, ut in ranis : et ideo vox ranarum non potest esse nisi coax.

ARTICULUS II.

Qualiter gustus sit quidam tactus, et qualiter non ?

Secundo quaeritur, Qualiter gustus sit quidam tactus, et qualiter non ?

Videtur autem, quod nullus sit tactus. Potentiae enim distinguuntur per actus, et actus per objecta, ut supra dictum est 1 : ergo quarumcumque potentiarum objecta sunt penitus diversa, illa sunt diversa : objecta autem gustus et tactus sunt penitus diversa : ergo gustus et tactus sunt penitus diversi. Prima probata est per hoc quod sensus distinguuntur per objecta. Secunda autem probatur per hoc quod dictum est in Ethicis, quod gustus saporum judicativus est : sapor autem diversificatur penitus a tangentibus.

Sed contra hoc est : quia manifeste sed contra. dicit Philosophus in II de Anima 2, et in libro de Sensu et sensato, quod gustus est quidam tactus.

Solutio. Dicendum, quod gustus accipitur duobus modis, scilicet secundum quod est sensus alimenti, ut in multis locis dicit Philosophus, et sic gustus est quidam tactus quadruplici ratione. Quarum prima est sumpta ex parte objecti quod est alimentum. Cum enim alimentum non nutrit nisi per substantiam, sicut dicitur in libro primo de Generatione et Corruptione 3, oportet quod substantia alimenti tangat illud quod nutritur. Cum vero non nutriat nos nisi id ex quo sumus, oportet quod ipsum sit commixtum ex calido, frigido, humido, et sicco, sicut et nos commixti sumus,

<--- Page Split --->

sicut dicitur in secundo de Generatione et Corruptione 1. Cum ergo sic tangat per substantiam sine medio extrinseco, et immutat per calidum, frigidum, humidum, et siccum, quae sunt qualitates tangibiles, patet ex parte objecti quod gustus quidam tactus est.

Secunda ratio sumitur ex parte materiae, quae est medium gustabilium, hoc est, humidum aqueum quod est insipidum : et cum hoc sit unum tangibilium, erit gustus secundum hoc quidam tactus.

Tertia ratio sumitur ex parte modi gustandi : non enim gustatur aliquid nisi sit ultimum linguae conjunctum cum ultimo rei gustatae. Cum igitur illa se contingant, ut dicitur in V Physicorum 2, quorum ultima sunt simul, patet quod ex modo gustandi gustus quidam tactus est.

Quarta ratio est, quia gustus est tactus in quibusdam membris, sicut in lingua et in palato : tactus autem est in omnibus membris corporis : et ideo dicitur quidam tactus quasi tactus particularis.

Accipitur etiam gustus secundum quod est judicium saporum : et secundum hoc gustus nullo modo tactus est, ut probatum est in objectione : et quia per objectum quod est diffiniens sensum sic distinguitur a tactu, ideo gustus ponitur unus quinque sensuum ex diverso a tactu divisus.

ARTICULUS III.

De gustu ex parte objecti.

Tertio, Quæritur de gustu ex parte objecti quod est sapor.

Et quæruntur quinque. Quorum primum est, Utrum sapor sit qualitas simplicis, vel compositi, vel utriusque?

Secundum, Utrum sit actus humidì vel sicci vaporativi ?

Tertium, Quæ et quot sunt causæ saporum ?

Quartum, De generatione saporum.

Quintum et ultimum, Qualiter hoc verum sit, quod tactus et gustus instrumenta habeant circa cor ?

ARTICULI TERTII

PARTICULA I.

Utrum sapor sit qualitas simplicis, vel compositi, vel utriusque ?

Ad primum horum proceditur sic :

<--- Page Split --->

mogenium, non est ratio quare una pars objiciatur, altera autem sumatur in cibo : sed haec separatio superfluitatis quandoque fit in ipsis cibatis, ut in animalibus quae stomachos habent et ventres, quibus fit separatio puri ab impuro : quandoque extra ipsa cibata, ut in plantis, quae terram habent pro ventre, et propter hoc non egerunt. Secunda ratio est, quia nec aqua quae magis videtur esse nutritiva vel nutrimentum, est nutrimentum, eo quod omne nutrimentum, quod omni mixto corpori est incorporabile, oportet esse corpus mixtum. Tertia ratio est, quia si unum simplicium nutriret, tunc quodlibet simplex nutriet : quod falsum est : quia aer propter sui simplicitatem non nutrit. Quarta ratio est, quia cibi est locus receptibilis in corpore animato, ad quem non ingrediuntur simplicia, sed composita. Ex his concluditur, quod cum sapor sit passio nutrimenti, quod sapor non est passio simplex, sed composita.

deontra. CONTRA hoc obiicitur sic :

et sic faciens augmentum et per substantiam est salvatum in mixto, et sic faciens nutrimentum.

SOLUTIO. Dicimus, quod sapor est passiocompiti corporis : eo quod omne alimentum commixtum compositum est : sicut enim probat Philosophus in libro de Sensu et sensato, generatio saporum est ut in subjecto in humido et aqueo : ut in efficiente autem in calido digerente, quod est calidum ignis et solis : in sicco autem terreo est sicut in passivo terminante humidum aqueum. Et probatur hoc per experimentum. Cum enim saporosum incorporabile sit, necesse est ipsum esse humidum. Cum autem videamus in cibis et fructibus oblatis ad ignem et ad solem generari omnimodos sapore» patet quod causa efficiens saporum est caliditas. Similiter videmus salsum generari ex terrestri adusto in humido, et in aqua videmus generari multos sapore» ex hoc quod transeunt multa genera terrarum. Et ex his colligitur, quod sapore» generantur ut a primis qualitatibus a calido igneo et sole digerente, et humido aqueo et terrestri sicco patientibus. Si autem sapore» considerantur in se prout sunt unum genus qualitatis, sic extremi simplices sunt, eo quod non sunt compositi ex aliis saporibus, et medii sunt compositi, sicut in aliis objectis sensuum.

Ab PRIMUM ergo dicendum, quod nutriAd object. mentum quidem habet actum humidum 1. in hoc quod fluit ad terminos alienos : sed tamen non est de natura humidì tantum, sed etiam sicci terrestris et calidi ignei.

Ad ALIUD dicendum, quod verbum illud Ad object. Philosophi intelligitur, quod sapor est 2. humidì sicut subjecti, et odor sicci vaporativi sicut subjecti.

Ad ULTIMUM dicendum, quod prima Ad object. est vera, et secunda est falsa : quia sim- 3. plex non est incorporabile ut nutrimen-

<--- Page Split --->

tum : et si commisceatur simplex in mixto, hoc non erit per virtutem nutritivam, sed potius per qualitates activas et passivas moventes ad mixtum.

ARTICULI TERTII

PARTICULA II.

Utrum sapor est actus humidii, vel sicci evaporativi?

Secundo quaeritur, Utrum sapor sit actus humidii, vel sicci vaporativi?

Et videtur, quod quandoqüe sic, quandoque alio modo.

Ex eisdem enim nutrimur ex quibus sumus, ut dicit Philosophus1 : sed quaedam sunt quae constant principaliter ex sicco terrestri, et per posterius ex humido aqueo, quaedam e contra : ergo videtur, quod cibus quorumdam principaliter sit ex sicco terrestri, et quorumdam ex humido aqueo : et cum sapor sit passio cibi, videbitur sapor sic diversimode esse sicci terrestris et humidii aquei, quod est contra praedicta.

Ad PRIMUM quod objicitur in contrarium, dicendum quod licet quaedam sint in quibus vincit terrestreitas, tamen quia non possunt accipere nutrimentum nisi influat cibus in quamlibet partem corporis eorum, et influxus non est nisi per actum humidii, oportet cibum principaliter esse humidum : tamen potentia siccum quandoque. Et hoc patet in habentibus sanguinem in quibus ultimum nutrimentum sanguis est, qui actu humidus est.

Ad aliud dicendum, quod prima est falsa, haec scilicet, quod omnis qualitas corporis vaporativi vaporativa est. Vapor enim est qualitas humidii aquei et sicci terrei non in quantum vaporativa sunt, sed in quantum commiscibilia per actum calidi digerentis.

ARTICULI TERTII

PARTICULA III.

Quæ et quot sunt causæ saporum ?

Tertio quaeritur, Quæ et quot sint causæ saporum ?

Et videtur, quod quatuor, scilicet calidum, frigidum, humidum, et siccum.

Sed contra : Sed conti

Solutio. Solutio. Dicendum, quod sapor principaliter est in humido ut in subjecto, et consequenter in sicco illi commixto.

<--- Page Split --->

exstinguit odores, et hebetat sapores. Ergo videtur, quod frigiditas non sit causa saporum.

Solutio. Solutio. Dicimus, quod quaedam sunt causæ saporum per se, quaedam autem per accidens. Per se quaedam sunt efficientes, et quaedam sunt passivæ. Efficientes, ut calidum solis, et calidum ignis : videmus enim in fructibus plantarum amaris, in quibus humidum per calidum solis non est sufficienter digestum digestione quæ est pepansis, quod postea cum ponantur ad ignem, efficiuntur dulces per digestionem quæ est epsesis vel optesis, sicut videmus in elixatis vel in assatis. Passivæ autem sunt humidum aqueum, et subjectum in cujus actu est, necesse est esse saporosum, cum conjungitur ad gustum : quia aliter non penetraret ad nervum gustativum qui est in lingua : siccum vero terrestre terminativum est humidi ad generationem saporis.

cipue crassum. Unde etiam dicit Philosophus, quod frigida sunt magis sapida calidis. Causa autem per accidens est præcipue triplex, scilicet resudatio, reservatio, et constrictio : et præcipue in fructibus plantarum : in prima enim maturatione respersum est in fructibus quoddam calidum, quod nimis facit exhalare humidum, et remanet siccum fere durum et insipidum, et non bene commixtum cum humido : et postea fructus reservati acquirunt humidum ex frigore quod nascitur in eis ex privatione caloris solis : quia humidum subinductum commiscetur sicco terrestri, et subtiliat ipsum, et facit fructus saporosiores. Resudatio autem tollit superfluum humidum, post cujus ablationem naturale humidum bene adjuvatur sicco terrestri, et generatur melior sapor. Et his duabus de causis meliores sunt ut frequenter fructus in hieme quam in æstate. Constrictio autem humidi quod clausum est in partibus, subtile facit conjungibile linguæ, et per hoc causat meliorem saporem.

Et per hoc patet solutio ad omnia objecta.

ARTICULI TERTII

PARTICULA IV.

Causæ vero per accidens quaedam sunt intrinsecæ, quaedam extrinsecæ. Frigiditas enim est causa intrinseca, quæ per se hebetat sapores, sed per accidens facit quosdam : cum enim calidum sit evaporativum aeris subtilis, et subtiliativum aquei et terrestris, et per consequens dissolutivum commixti ex illis, frigidum per oppositionem erit restrictivum aeris et ingrossativum, eo quod convertit aereum ad aqueum, et aqueum ad terrestre : et ideo causat per accidens saporem, præ-

Utrum sapor generatur ex qualitatibus primis ?

Quarto, Quæritur de generatione saporum.

Et videtur, quod generantur a qualitatibus primis : quia sicut dicit Philosophus in II de Generatione et Corruptione 1, omnes posteriores secundum generationem reducuntur ad primas : sapores

<--- Page Split --->

autem qualitates sunt posteriores: ergo generantur a primis.

Hoc etiam videtur per hoc quod dicit in fine libri de Plantis, scilicet quod mirabolani primo sunt dulces, et propter raritatem ligni calor solis digerens ubique consequitur humidum attractum : postea vero attrahit sicut sibi simile, et angustat poros arboris, ita quod calor non habet subintrare ad digestionem humidi : et tunc ex privatione calidi trigiditas et siccitas vincent calorem et humorem : et erit tunc fructus ponticus et terrestris saporis : deinde vero sol cum calore siccum oppilans, multum attrahit ad exterius : et propter hoc multum incipiunt dominari frigiditas et siccitas interius : et erit tunc fructus fortissimae ponticitatis : tandem resurget calor naturalis interius per calorem solis, et expulso frigido incipit adurere siccum inventum in fructu illo : et tunc erit fructus amarus.

Ex his colligitur, quod sapore s generantur ex primis qualitatibus.

SED CONTRA hoc videtur esse quod dicitur in libro de Sensu et sensato, ubi dicit Aristoteles : « Quemadmodum autem calores ex albi et nigri commixtione sunt, ita et saporea a dulci et amaro : et secundum proportionem in eo quod magis et minus unusquisque est, sive secundum numeros quosdam mixtionis et motus, sive etiam indeterminate. »

midum generatur sapor dulcis. A calido autem digerente et subtilante humidum aqueum in humidum aereum generatur sapor pinguis. A calido vero non digerente sed adurente secundum aliquem modum, siquidem est cum humido, generatur ponticus sapor : et si est cum sicco, generatur amarus, vel salsus si minus adurat : et secundum hanc generationem loquitur Aristoteles in libro de Plantis. Secundum autem alium modum loquitur in libro de Sensu et sensato, et propter hoc dicit ibi, quod septem sunt sapores sicut septem colores secundum proportionem arithmeticam : plures autem erunt secundum proportionem geometricam et sine proportione, sicut supra diximus in quaestione de coloribus.

ARTICULI TERTII

PARTICULA V.

Utrum gustus et tactus habent instrumenta sua circa cor ?

Ultimo quaeritur, Qualiter hoc sit verum, quod gustus et tactus instrumenta sua habeant circa cor ?

Solutio . Dicendum , quodduplexestgeneratiosaporum . Unapercausameffi - cientem , ethæcestaqualitatibusprimis . Aliaestpermixtionemearumdemquæes - sentialiterservanturinmixto : etsecun - dumhocextremisaporessuntsimplices , etmediicompositiabillis . Quantumer - goadprimamgenerationemcausasapo - rumingenereesthumidumprincipaliterutsubjectum , etsiceumterrestreillicommixtum , etcalidummovensadcom - mixtionem . Generatioverosaporuminspecie , utacausaefficienteestsecundumquodacalidosufficienterdigerentehu -

Dicit enim Philosophus in libro de Sensu et sensato, quod tactus instrumentum est magis terrae : gustus autem species quaedam tactus est. Unde juxta cor eorum est instrumentum, scilicet gustus et tactus : cor enim oppositum est cerebro, et est calidissimum partium.

SED CONTRARIUM videtur esse dictum Sed contra omnium Auctorum, qui communiter dicunt nervos sensibiles oriri a cerebro sicut spiritum animalem, et gustum esse in nervo expanso in lingua.

Similiter hoc probant per experimentum : quia in lingua sentimus saporem, et non circa cor.

<--- Page Split --->

Si forte dicat aliquis, quod gustus est sensus alimenti : alimentum autem est quod habet tactus differentes, et alimentum digeritur a calore cordis : et ideo dicuntur gustus et tactus habere instrumenta sua circa cor. CONTRA : Galenus dicit, quod digestio fit a calore qui est in hepate, et virtus digestiva est ibidem secundum ipsum : ergo magis debet dici secundum hoc, quod gustus et tactus habent instrumenta sua magis circa hepar, quam circa cor.

et ibi accipit præparationem ulteriorem : completivam autem formam cibi accipit a calore cordis : et quoad hoc gustus et tactus dicuntur habere instrumenta sua circa cor.

ARTICULUS IV.

Utrum humidum aqueum est humidum in gustu ?

Iutio. SOLUTIO. Dicitur, quod gustus duobus modis accipitur. Uno modo secundum quod est judicium saporum, ut dicit Aristoteles in III Ethicorum 1 : et sic nervus gustativus principiatur a cerebro, et expanditur in lingua et palato, et sic non habet instrumentum circa cor. Alio modo secundum quod est sensus alimenti, et sic est sensus cominxi ti a calido, et frigido, humido, et sicco : et quoad hoc habet instrumentum suum circa cor. Et per omnem eumdem modum distinguimus in tactu, scilicet secundum quod est judicium tangibilium, vel secundum quod ipsum tangens nutritur tangibilibus : sed de tactu infra dicetur.

Ab hoc autem quod objicitur in contrarium, respondeo secundum Avicennam in libro de Animalibus, et secundum Averroem in capite de corde, qui determinant contrarietatem Aristotelis et Galeni dicentes, quod in veritate est quaedam praeparatio ad digestionem nutrimenti in in hepate, ut dicit Galenus, et Aristoteles non contradicit : sed illa praeparatio non potest facere ut illa materia sit cibus antequam recipiat formam a calore cordis : quia sicut cor formale principium est et effectivum vitae in omnibus membris, ita est etiam formale principium nutrimenti : sed in stomacho quaedam est praeparatio in hoc quod separatur succositas ptisanaria ab impuro ejiciendo, quae succositas per venas quasdam attrahitur ad hepar,

Deinde, Quæritur de gustu ex parte medii.

Videtur autem, quod medium in gustu sit humidum aqueum.

Dicit autem Philosophus, quod hoc est insipidum. Unde sicut aer se habet ad colores quod est medium, eo quod nullius coloris est, sed est susceptibilis omnium colorum : ita humidum aqueum se habet ad sapores, et ita esse videtur medium in gustu. Et hoc etiam videtur per Avicennam dicentem, quod gustus eget medio quod recipiat saporem,et sic in se non habens saporem : et hoc est humor salivæ, qui pervenit ex instrumentis salivalibus. Idem videtur per Aristotelem in secundo de Anima 2, ubi dicitur, quod proprium gustus esse videtur potabile et non potabile. Non potabile autem dicitur pravum et corrumpit gustum. Potabile ante est humidum aqueum.

Et hoc videtur per rationem : Humidum enim est penetrativum propter subtilitatem. Cum igitur sapor habeat penetrare usque ad nervum linguæ, et hoc non potest esse nisi per humidum : et sic videtur humidum aqueum esse medium in gustu. SED CONTRA : Ponamus, quod aliqua saporosa per se sint humida, sicut vinum et hujusmodi : illa igitur per se possunt penetrare ad lin-

<--- Page Split --->

guam, et sic non indiget humido salivali, quod dicitur esse medium in gustu.

Quæst. Præterea, Quæstio est Avicennae, Utrum humor aqueus recipiat saporem in commixtione partium rei saporosæ, vel sine commixtione partium rei saporosæ, secundum tantum permutationem saporis quo immutat ipsum humidum, sicut color aerem. Si primo modo, tunc non videtur humor esse medium necessarium, sed ad facile conjungendum saporem cum lingua : et hoc ideo est, quia aliter est sensatum in medio, et aliter in sensibili primo. In medio enim est in potentia tantum, sicut color est in aere : in sensibili autem primo modo est in actu. Cum autem sapor commixtus humori aqueo sit actu in humore tali, non erit in ipso ut in medio tantum. Si secundo modo, tunc sapor aut est in humido secundum sui essentiam, aut non. Si primo modo, tunc non est medium, sed materia. Si secundo modo, tunc saporosum positum super linguam sine medio non senlitetur, quod falsum est : quia secundum hoc gustus non esset tactus.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod medium in gustu est humidum aqueum, aut ex instrumentis salivalibus sumptum ab extrinseco. Est autem medium et materia et non medium tantum, sicut aer in

auditu, qui est medium audiendi et materia soni, et non sicut in visu in quo est aer medium tantum et non materia coloris : et propter hoc dicit Avicenna, quod melius videtur sibi, quod sit medium ad hoc quod sapor faciliter conjungatur cum lingua, sine quo si sapor posset penetrare linguam, immutaret nervum gustativum lingua.

Et per hoc patet solutio ad id quod quaeritur primo, scilicet quid sit medium in gustu ?

Ad illud quod postea quaeritur, dicenAd qu dum quod sapore s non generantur in aliquo humido tantum, sed oportet plures causas esse : et propter hoc oportet, quod partes porosæ commisceantur humido ad hoc quod fiat actum saporosum.

Et bene concedimus id quod objicitur, quod sapor non est in ipso ut in medio tantum, sed etiam ut in materia. Sicut autem de aliis sensibus dictum est, ita gustus est gustabilis et non gustabilis. Non gustabile autem dicitur tribus modis, scilicet per privationem habitus, sicut insipidum est non gustabile : et per privationem harmoniae ad sensum, sicut excellens est non gustabile, quod corrumpit gustum : et per privationem harmoniae ad immutationem gustus secundum debilitatem immutantis, sicut non gustabile dicitur, quod pravum habet odorem.