QUÆSTIO XXI.

De visu ex parte objecti.

Consequenter quaerendum est de visu ex parte objecti et medii. Sed quia lumen est actus utriusque, ideo etiam necessarium est quaerere de lumine.

Circa hunc ergo articulum quaeruntur quinque.

Primum est de lumine.

Secundum, De noctilucis, quae sunt objecta visus in tenebris.

Tertium, De coloribus, qui sunt objecta visus in lumine.

Quartum, De natura medii per quod est visus.

Quintum et ultimum, Qualiter species visibiles sunt in medio ?

<--- Page Split --->

omnis passio est accidens : ergo lumen est passio, et sic accidens.

ARTICULUS I.

Utrum lumen quod descendit a corporibus luminosis, sit substantia vel accidens 1 ?

Circa primum ergo quaeritur, Utrum lumen quod descendit a corporibus luminosis, sit substantia vel accidens?

Et obiicitur sic :

  1. Omnis forma per se alterans est passio vel passibilis qualitas : lumen est forma per se alterans : ergo est passio vel passibilis qualitas : omnis autem passio vel passibilis qualitas est accidens : ergo lumen est accidens. Quod autem omne per se alterans est passio vel passibilis qualitas, habetur in septimo Physicorum, ubi sic dicetur : Quæ alterantur, alterantur omnia a sensibilibus : et horum solum alteratio est 2. Sensibilia autem appellant passiones et passibiles qualitates. Quod autem lumen alteretur, habetur in libro de Sensu et sensato, ubi sic dicitur, quod illuminatio est alteratio.

  2. Item, Omne quod contingit eidem subjecto manenti inesse et non inesse, est accidens : lumen contingit eidem subjecto manenti inesse, scilicet aeri, et non inesse : ergo est accidens.

  3. Item, Dicit Philosophus in primo de Generatione et Corruptione : Alteratio quidem est quando subjecto manente in esse, transmutatur in ejus passionibus 3 : sed quando aer illuminatur praesente lumine et absente manet idem : ergo haec transmutatio est passio : et

  4. Item, Omne quod in subjecto recipit magis et minus, est accidens : lumen in subjecto recipit magis et minus : ergo est accidens. Probatio primæ habetur ex hoc quod forma substantialis non recipit intensionem nec remissionem. Quod autem lumen recipiat intensionem et remissionem, patet ex hoc quod aer quandoque est luminosior, quandoque minus luminosus.

  5. Item, Omnis forma situatiler distensa in eo in quo est, ita quod in majori parte major, et in minori minor, forma accidentalis et corporea est : lumen est hujusmodi forma : ergo est accidens corporis. Veritasprimæpatet ex hoc quod forma substantialis est simplex, non divisibilis divisione subjecti : unde si dividitur aliqua forma divisione subjecti, illa erit accidentalis.

  6. Item, Dicit Averroes Philosophus in libro de Substantia orbis 4, quod nulla forma dividitur nisi quæ secundum naturam advenit composito, post quantitatem : et ideo etiam formæ substantiales sunt indivisibiles, quia secundum naturam adveniunt materiae ante quantitatem. Sed patet, quod lumen est divisibilis forma divisione subjecti. Ergo advenit post quantitatem composito : nihil autem advenit composito post quantitatem nisi accidens : ergo lumen est accidens. Quod autem nihil adveniat composito post quantitatem nisi accidens, patet ex hoc : quia forma substantialis vel substantia non fundatur in materia mediante accidente, sed potius e contrario.

  7. Item, Omne quod secundum unum actum invenitur in corruptibili et in incorruptibili, est accidens : lumen est tale :

<--- Page Split --->

ergo lumen est accidens. PROBATIOPRI - M E : Corruptibile et incorruptibile conveniunt secundum substantialem formam : quia quorum una est forma substantialis, illorum unum est esse : quod non est in corruptibili et in incorruptibili. Item, Non conveniunt secundum materiam secundum quod habetur in X Metaphysicae 1, scilicet quod corruptibilium et incorruptibilium non est eadem materia. Ergo si conveniunt, relinquitur quod convenientia illa erit in forma accidentali. PROBATIOSECUNDEest, quod lumen invenitur in igne et cælo secundum actum illuminandi et faciendi colores in actu visibiles.

  1. Item, Si esset substantia, tunc esset forma, vel materia, vel compositum. Et constat, quod non est sola forma, vel materia sola : quia neutrum eorum per se inesse invenitur : ergo relinquitur, quod sit substantia composita. Constat autem, quod lumen non lu cet nisi interveniente aliquo obscuro inter illuminans et illuminatum : aut ergo tunc illa substantia destruitur, aut retrahitur. Si destruitur, tunc oportet, quod habeat contrarium : quia nihil destruitur secundum naturam nisi per contrarium agens : lumen autem non habet contrarium agens : ergo non destruitur. Quod autem lumen non habet contrarium, patet per hoc quod contrariorum utrumque habet naturam et entitatem speciei : tenebra autem quæ esset lumini contraria, si ipsum haberet contrarium, non est nisi privatio, ut dicunt Philosophi et Sancti. Si vero dicatur, quod retrahitur : aut ergo retrahitur postquam jam intervenit opacum, aut quando est vicinum. Si primo modo, tunc oporteret, quod per medium opacum retraheretur : et sic videremus ipsum transire partes opaci, quod patet esse falsum. Si vero secundo modo, tunc ex vicinitate opaci recederet lumen : hoc autem est falsum, quia videmus lumen immediate conjungi umbræ : ergo patet,

quod non est subtenía composita. Item, si eset substantia composita : aut esset spiritualis ita quod esset spiritus, aut corporalis sive corpus. Si primo modo, aut accipitur spiritus pro corpore, sicut accipiunt eum Philosophi, sicut habetur in libro Constabulini, quod spiritus est quoddam corpus subtile, et in humano corpore oritur ex toto corde, et fertur in venis pulsativis ad vivificandum corpus, et operatur vitam et anhelitum et pulsum, et oritur ex cerebro, et in nervis fertur. et operatur motum et sensum. Aut accipitur spiritus modo theologico pro eo quod est anima, vel ejusdem naturae cum ipsa. Si primo modo accipitur spiritus, tunc nulla distinctio erit inter dicentes esse substantiam spiritualem, vel corpoream. Praeterea, erit inconveniens : quia illa substantia aut est pervia cum lumine quod habet, aut non pervia, sed luminosa, sicut et substantia solis et ignis. Si primo modo. CONTRA : Omne pervium densatum minus est pervium : substantia luminis est pervia : ergo densata minus erit pervia. PROBATIO PRIMÆ est in condensatione aeris et aquæ, quæ sunt elementa pervia : et patet, quod densius minus est pervium. Similiter patet in partibus crystalli quæ sunt tenues, et si componantur, multum diminuetur per metas, et tandem tolletur in toto. Deinde sumatur conclusio probata. Omne minus pervium, minus visibile conducit ad visum : lumen densatum est minus pervium quam non densatum : ergo visibile minus conducit ad visum : quod patet esse falsum : quia quanto magis est luminosum, tanto melius videtur aliquid in ipso lumine.

  1. Item, Nullum corpus naturaliter movetur ad diversa loca : lumen autem movetur ad diversa loca : quod patet : quia immutat sursum, et deorsum, et ad latera circumquaque : ergo lumen non est corpus.

<--- Page Split --->

Si vero dicatur, quod est substantia spiritualis hoc modo quo Theologi sumunt spiritum, quia est similis substantiae cum anima.

  1. Contra hoc primo erit, quod haec non est opinio alicujus Philosophi. Item, aut esset similis substantia cum anima vegetabili, aut sensibili, aut rationali. Et quodcumque dicatur, oportet quod esset perfectio alicujus corporis organici : quia ea quae sunt ejusdem naturae et substantiae, sunt ejusdem ordinis in natura : unde cum una substantia spiritualis ordinetur ad corpus ut perfectio, et alia similiter ordinabitur.

  2. Item, Nulla substantia spiritualis hoc modo sumpta est mensurabilis dimensione quantitatis : lumen autem habet dimensionem quantitatis : quod patet : quia in tricubito aere est tricubitum, et in bicubito est bicubitum : ergo lumen non erit talis substantia spiritualis.

  3. Item, Omnis substantia spiritualis secundum organa distincta distinctas habet vires : lumen hoc modo non habet distinctas vires : ergo lumen non est substantia spiritualis.

Si forte dicatur, quod lumen est intellgentia, hoc est stultius, quam quod contra disputatur.

Præterea, Dicit Isaac in libro de Diffinitionibus, quod orbis totus et lumen creantur in umbra animæ vegetabilis, sicut vegetabilis in umbra sensibilis, et sensibilis in umbra rationalis, et rationalis in umbra intelligentiae. Sed creare aliquid in umbra alterius, nihil aliud est secundum ipsum, quam unum incipere in esse et virtute, ubi desinit suum superius opere et virtute, sicut patet per singula : intelligentia enim non est cum inquisitione, et ideo in inquisitione incipit ratio. Similiter ratio non est cum apprehensione sensibilium, et ideo ibi incipit sensus. Sensus autem non est sine apprehensione, et ideo ubi est opus animæ et sine apprehensione, incipit vegetabilis. Ergo si orbis et lumen sunt post

ista, non habebunt aliquam operationem spiritus : ergo non erit spiritus hoc modo dicto spiritu.

Si autem dicatur, quod lumen non est spiritus secundum esse, sed secundum opus suum.

Contra :

  1. Opus spiritus non erit primum nisi vita, et secundum alimento uti, et augere, et generare, et sic de aliis : quorum nullum habet lumen : ergo lumen non est spiritus quoad opus suum. Si vero dicatur, quod est spiritus vitalis qui est in corpore, qui tamen est corpus : et dicit Isaac, quod spiritus moventur in corpore sicut lumina in mundo : et sic lumen est vivificum. Contra : Spiritus qui est in corde, est instrumentum et medium per quod anima diffundit vitam in corpore : et vita non est actus ab ipso nisi sicut ab instrumento. Et ex hoc non sequitur, quod si lumen hoc modo movetur in mundo, quod sit spiritus.

  2. Præterea, Ille spiritus vitalis est corpus, et positio istius opinionis est, quod lumen non sit corpus. Si autem dicatur, quod lumen sit corpus, non spirituale. Contra objicit Philosophus in libro de Visu, quod secundum hoc duo corpora erunt in eodem loco : quia lumen est in aere, et non videmus aerem ire de loco suo propter adventum luminis.

  3. Præterea, Omnes rationes quae adductæ sunt contra illos qui dicunt lumen esse substantiam corpoream et spiritualem, sunt etiam contra istam opinionem.

Si propter hoc dicatur, quod lumen est forma substantialis, et non substantia composita. Contra :

  1. Nulla forma substantialis est immutativa per actus alterius corporis : lumen immutat aliud corpus quam id cui inest : ergo non est forma substantialis. Probatio prime habetur in libro de Sensu et sensato, ubi dicit Philosophus : « Quod enim secundum quod ignis et terra nihil

<--- Page Split --->

facere vel pati vel aliud, supple, quidquam habet, sed secundum quod contrarietas in unoquoque est. » PROBATIO SECUNDE accipitur a sensu : quia lumen immutat aerem.

  1. Item, Omnis forma substantialis est perfectio ejus in quo est secundum esse : ergo si lumen est forma substantialis, erit perfectio aeris in quo est secundum esse aeris, quod patet esse falsum.

  2. Item, Nulla forma substantialis advenit materiae secundum naturam et tempus post receptionem accidentis : lumen advenit aeri ex accidentia aeris : ergo non est forma substantialis.

  3. Item, Nulla forma substantialis secundum esse suum invenitur extra suam propriam materiam : lumen invenitur extra suam propriam materiam quae est corpus naturaliter luminosum : ergo lumen non est forma substantialis.

  4. Item, Philosophus in libro de Visu dicit : « Manifestum est, quod lux non est corpus, sed accidens aeris. » Ex hoc habetur, quod lux non est corpus, neque forma substantialis, neque substantia spiritualis, sed accidens.

  5. Item, Ibidem, « Calor secundum quem alteratur aer ab igne, lux dicitur. Differtque flamma a luce : nam flamma est fumus accensus, ideoque flamma est corpus cum sit fumus : lux vero non est corpus, sed est passio diaphani corporis. » Ex hoc videtur, quod lux est passio : et passio est accidens : ergo lux est accidens.

  6. Item, Avicenna in VI de Naturalibus : Lumen est affectio corporis habentis lucem, cum oppositum fuerit illi : affectio autem est impressio accidentis : ergo lux est accidens.

  7. Item, Avicenna : Lux est qualitas, quae est perfectio translucentis secundum quod est translucens : sed qualitas est accidens : ergo lux est accidens.

  8. Item, Avicenna, ibidem : Lumen est qualitas quam mutuat corpus translucens a lucido, et translucens efficitur per eam translucens in effectu : ergo lumen

cum sit qualitas mutuata, et omnis qualitas mutata sit accidens, lumen erit accidens.

Sed contra :

  1. Si lumen sit accidens, non erit nisi in predicamento qualitatis : et cum sit visibile per se et alterans visum, non erit nisi in illa specie quae est passio vel passibilis qualitas : ergo erit aliqua de primis, vel de posterioribus. Constat quod non de primis : quia illae sunt calidum et frigidum, humidum et siccum. Ergo erit de posterioribus : sed omnes posteriores causantur a primis : ergo lumen causabitur a calido, frigido, humido, et sicco, vel a quibusdam eorum, quod patet esse falsum : quia invenitur in quibusdam corporibus, quae non subjiciuntur qualitatibus primis.

  2. Item, Omnis passio vel passibilis qualitas habet contrarium in specie, quamvis non in genere : et veritas hujus patet per inductionem : lumen non habet contrarium in specie : ergo non est passio vel passibilis qualitas. PROBATIO SECUNDE est, quia nihil alterans subito habet contrarium : contrarium enim in subjecto resistit alterationi ne fiat subito. Item, Si haberet contrarium, corrumperetur per praesentiam illius in subjecto : lumen autem non sic corrupitur, sed per absentiam illuminantis.

  3. Item, Nullum accidens est forma perfectiva alterius accidentis et actus ipsius mediante quo agit actualiter : sed lumen est forma perfectiva coloris, qua mediante actualiter agit in visum : ergo lumen non est accidens.

Item, Videtur, quod lumen sit corpus. 1. Descendit enim a sole, et advenit ex parte ignis : venire autem et descendere corporis est : ergo videtur, quod lux sit corpus.

  1. Item, Quidquid movetur localiter, est corpus : lumen movetur localiter, quia sursum et deorsum : ergo lumen est corpus.

  2. Item, Quidquid attingit aliquid et

<--- Page Split --->

reflectitur ab illo, est corpus : lumen attingit radiosum corpus, et reflectitur ab illo : igitur est corpus.

FUERUNTautemquidamquipropteristasrationesdixeruntlumennihilaliudessequamcolorisresplendentiamsivemanifestationem , utenteshisrationibus .

  1. Dicit enim Aristoteles in libro de Sensu et sensato : Quemadmodum in aere hoc quidem lumen est, hoc vero tenebra : ita et in corporibus fit album et nigrum. Ergo videtur, quod præsentia luminis in corpore terminato nihil aliud est quam albedo, et absentia ejus nihil aliud est quam nigredo.

  2. Item, In quibusdam corporibus non determinatis, sicut est nubes, expresse videmus, quod præsentia luminis est albedo, absentia vero ejus nigredo.

  3. Item, Quidquid agit secundum naturam, agit secundum aliquid intrinsecum sibi et essentiale. VERITAS hujus patet per diffinitionem naturae in secundo Physicorum, ubi dicitur : Natura est principium alicujus et causa movendi et quiescendi in quo est primum et per se et non secundum accidens 1. Color autem secundum naturam agit in visum. Ergo color agit secundum aliquid intrinsecum et essentiale. SECUNDA probatur per diffinitionem coloris assignatam in secundo de Anima, ubi dicitur : Color est immutativum visus secundum actum lucidi : et haec est ipsius natura 2. Similiter patet per diffinitionem coloris in libro de Sensu et sensato, quod color est extremitas perspicui in corpore determinato, et ipsorum perspicuorum.

  4. Item, Quæcumque sunt proprie comparabilia, illa sunt unius speciei. VERITAS hujus patet in septimo Physicorum 3, ubi dicitur, quod si aliqua comparantur in aliquo, illa erunt univoca in illo : lux autem et color comparantur per magis et minus : ergo videtur, quod sunt uni-

v o c a . Probatiominoris : quiapropterquodunumquodquetaleetilludmagistale . Lumenvisibileestpropterlumen . Ergolumenmagis : ergocoloretlumenrecipiuntmagisetminusinvisibilitate , etitaunivocasuntinnaturaillainquasuntvisibilia , etsiceruntejusdemnaturæ .

SED CONTRA est.

  1. Quod lumen sit resplendentia sive apparentia coloris, hoc potest intelligi duobus modis, scilicet quod luminis esse et coloris esse sit idem secundum unum actum, vel quod esse coloris sit unum, et lumen nihil aliud addat nisi per comparationem illius ad visum. Quod si primo modo dicatur, hoc potest iterum esse duobus modis, sed quod lumen habeat idem esse cum quolibet colore, vel quod habeat idem esse cum albedine tantum, secundum quod dixit Empedocles, quod sol est alba res calida. Si primo modo, scilicet quod lumen habeat idem esse cum quolibet colore, sequitur tunc, quod aliquid quod est lumen, sit contrarium alteri quod est lumen : quia albedo est contraria nigredini. Hoc autem est impossibile : idem enim non est contrarium sibi.

  2. Item, Quæcumque sunt diversa specie, opposita illis diversa sunt in specie. VERITAS hujus patet in primo Topicorum, ubi dicit Philosophus, quod considerandum est, quod si huic quidem aliquid est contrarium, illi autem simpliciter nihil : quia tunc illa non erunt ejusdem naturae. Sed lumini nihil est contrarium, tenebra enim est privatio et non contrarium : colori autem in specie aliquid est contrarium. Ergo lumen non est color.

  3. Item, Intentio qua nigrum est visibile secundum actum est propter esse nigredinis : quod patet ex hoc, quia si detur oppositum, nigredo semper erit visibilis secundum actum : ergo cum eadem ratio sit de omni colore, etiam intentio quia albedo est visibilis secundum actum,

<--- Page Split --->

et cæteri colores erunt præter esse ipsorum.

  1. Item, Si dicatur, quod esse luminis est esse generis in colore, et non esse specierum. CONTRA : Esse generis in specie non est distinctum a specie ipsa : quia, sicut dicit Avicenna, color qui est in ipsa albedine, est albedo : et color qui est in nigredine, est nigredo : et ita lux sécundum suum esse esset in contrariis, et causa contrariorum, quod est impossibile : quia contrariae sunt causa contrariorum, ut dicitur in quarto Meteororum 1.

  2. Præterea, Si detur, quod tota essentia coloris sit lux, tunc ea quae essentialiter habent in se lucem, visum immutarent : et ideo in tenebris potius deberet color videri, quam in lumine, quod non contingit.

  3. Item, Videmus, quod oculo posito in tenebra et colore in luce accidit coloratum videri secundum actum : et hoc contingit, ut dicunt Philosophi, scilicet Alpharabius et Avicenna, quia ad visum non exigitur nisi ut color sit in actu, etiamsi medium non sit illuminatum. Quidam alii dicunt sequentes Platonem, quod hoc contingit propter aliquod lumen quod est conjunctum naturae oculi, quod penetrat medium usque ad colorem existentem in actu. Si ergo lumen est tota essentia coloris, multo fortius deberet color videri positus in tenebra ab oculo existente in lumine, quam e contra : quia si illud quod lumen habet secundum partem sua essentia et oculus, non impeditur a tenebra : multo minus impeditur illud quod lumen habet secundum totam suam essentiam.

  4. Item, Unumquodque est magis activum ex pincipiis naturae, quam ex principio alieno : ergo si lumen est essentia coloris, magis agit per seipsum et per proprium lumen, quam per actum alterius corporis : ergo non debuit dicere Philosophus, quod color est motivum visus secundum actum lucidi, sed secundum

actum proprium : lucidum enim est diaphanum actu illuminatum, cujus actus non est actus coloris.

Si forte dicatur, quod lumen est essentia albedinis tantum, et secundum nagis et minus generantur ex lumine alii colores. CONTRA : Magis et minus non diversificant speciem : ergo secundum hoc omnes colores essent in una specie coloris, quod patet esse falsum. Item, Contraria sunt, quae maxime a se invicem distant sub eodem genere : participantes autem extremum non maxime distant : ergo cum nigredo maxime distat ab albedine, nihil participabit de essentia ipsius : ergo non generabitur aliunde nigredo, sed a privatione luminis : sed quidquid generatur a privatione luminis, est privatio, cum privatio non possit dare speciem nec materiam generato ab ipsa, cum ipsa nihil sit : ergo nigredo est privatio : et ex hoc sequitur, quod nigredo non est species coloris, quod est contra Philosophum in libro de Sensu et sensato.

Si FORTE dicatur, quod albedo et nigredo sunt contraria, et tamen generantur a lumine generatione æquivoca et non univoca. Et dicitur generatio æquivoca, quando generans in generato non imprimit suam speciem. Univoca vero dicitur, quando imprimit in eo suam speciem, sicut sol est æquivoca causa generationis inferiorum, homo autem generat hominem sicut causa univoca. Si, inquam, sic dicatur, quod lux est accidentalis causa colorum, hoc est contra positionem eorum : quia generatio æquivoca est, quando generans non dat essentiam suam generato. Ipsi autem dicunt, quod lucis essentia est essentia colorum.

Item, Licet generans æquivoce unum existens in substantia generat multa, sicut sol omnia inferiora terrænascentia, non tamen eodem modo se habens : quia dicit Philosophus 2, quod necesse est esse duplicem allationem propter diversitatem

<--- Page Split --->

quæ invenitur in generabilibus et corruptibilibus : ergo similiter si lumen generat diversos colores æquivoce, oportet quod ipsum diversimode se habeat ; et iste diversus modus non invenitur in solo lumine.

Pro hac tamen opinione videntur quædam facere auctoritates Philosophorum :

  1. Dicitur enim in capitulo quodam de coloribus : Dico lucem esse hypostasin colorum : sed hypostasis est substantia : ergo lux est substantia colorum.

  2. Item, Alpharabius : Colores fiunt ex admixtione ignis cum corporibus : et lux non est causa in inductione coloris tantum ad visum, sed in esse ejus.

  3. Item, Experimentum videtur ad hoc facere : quia in eclipsi solis quando sol in parte tegitur, alba statim apparent pallida : et hoc non contingit nisi ex subtractione lucis : et ita cum lux subtracta diminuat colorem,et posita augmentet,videtur quod lux sit causa essentialis coloris.

  4. Item, Aliud experimentum est in vitro et vino : quia si parum de vino rubeo infundatur in vitro puro, sol penetrans vinum in fundo vitri generabit albedinem, quæ est color similior luci inter omnes colores : si autem multum infundatur, non erit in fundo albedo : quia lux tunc non poterit penetrare ut in fundo multiplicetur.

Quest. 1. JUXTA hoc iterum quæritur, Cum lumen non sit contrarium frigiditati, secundum quem modum ad multitudinem luminis sequatur multitudo caloris ?

Si enim, ut quidam dicunt, radius luminis secum trahat calorem corporis illius in quo est lumen, tunc deberet major calor esse in corpore, quod vicinius est illi corpori a quo lumen sumit calorem, quam in remotiori : et sic major calor deberet esse in medio aeris quam juxta terram. Item etiam sequitur contra eos qui dicunt, quod radius superiorum transiens per ignem accipit calorem ab igne. Quod

autem non sit major calor in medio aere, quam juxta terram, expresse dicit Philosophus in libro Meteororum, et per experimentum scitur : vapores enim elevati ex reverberatione luminis ab inferioribus congelantur in grandines et nives in medio aeris et interstitio.

Similiter patet ex hoc quod accidit in speculis concavis aut convexis solari luci objectis : reflectitur enim lux cum calore, ita etiam quod lux intensiva sit in loco ad quem conveniunt multæ reflexiones ex omnibus partibus speculi.

Præterea, Lux solis a proprio subjecto non potest trahere calorem : quia sol neque calidus est, neque frigidus est.

JUXTA hoc iterum quæritur, Utrum luQuæst. : men ignis et lumen superiorum corporum sit unius rationis ?

Et videtur, quod sic : quia utrumque est actus diaphani. Item, utrumque facit calores in actu. Item, utrumque immutat subito. Item, dicit Philosophus in II de Anima : Non secundum quod aqua neque secundum quod aer, lucidum est, sed quoniam natura est eadem utrisque his, et in perpetuo superius corpore 1. Si igitur diaphanum est idem in aere et aqua et in perpetuo corpore, et actus diaphani erit idem quantum ad rationem. Et hoc dicit etiam ibidem Commentator sic : Una natura est in omni perspicuo, in qua conveniunt perspicua cum cœlo : sed in quibusdam est semper perfecta actu luminis, ut in cœlo, et in igne, in quibusdam autem non, ut in aere, et in aqua.

CONTRA :

  1. Non est eadem ratio substantiae corruptibilis et incorruptibilis, eo quod nihil unum secundum rationem potest esse in corruptibili, et in incorruptibili : quia nec idem genus, nec eadem species, nec eadem propria passio. Cum ergo lumen superiorum sit in incorruptibili, et lumen ignis sit in corruptibili, non erit lumen hinc inde ejusdem rationis.

<--- Page Split --->

  1. Item, Miscibile et non miscibile non sunt ejusdem rationis : sed superiora in actibus suis et formis non sunt miscibilia : ignis autem miscibilis est cum suis formis : ergo non sunt ejusdem rationis formæ eorum.

  2. Item, Ignis est generabilis substantia et corruptibilis, et per consequens generatur et corrumpitur lumen in ipso : sic autem non est de lumine solis et superiorum corporum in comparatione ad substantiam in qua est.

w.est. 3. ULTIMO quaeritur de differentia lucis, et luminis,et splendoris, et radii, et radiositatis, et luminaris ?

Solutio. Solutio. Circa istam quaestionem omnes ille opiniones sunt quae sunt supra tactae cum suis rationibus. Quidam enim dicunt, quod lux est corpus, et sunt multa corpora parva radiosa descendentia in aerem et terram, quae illuminant. Quidam autem dicunt, quod lux est substantia spiritualis adveniens ei quod illuminatur sine corruptione alicujus forme in diaphano, sicut anima advenit corpori praeter hoc quod corrumpat. Quidam vero dicunt, quod sit substantialis forma ejus in quo est. Quidam autem alii, quod non sit nisi manifestatio colorum. Sunt autem alii recte dicentes, quod lumen sit accidens, innitentes verbo Philosophi, qui dicit in secundo de Anima, cap. de visu : Lumen neque ignis est, neque omnino corpus, neque defluxus corporis ullius (esset enim aliquod corpus), sed est ignis, aut alicujus hujusmodi potentia in lucido : neque enim duo corpora possibile est in eodem esse 4. Videtur autem contrarium esse tenebrae : est autem tenebra privatio hujusmodi habitus a lucido. Et similiter illud dicit Avicenna. Ex hoc patet, quod lux est habitus diaphani, et quod colores non acquirunt habitum ex luce. Hoc etiam videntur dicere omnes naturales Philosophi. Et ideo sine prae-

judicio consentientes istis dicimus, quod lux est accidens quod est in quibusdam habitus, et in quibusdam dispositio.

Ad m vero quod in contrarium objicitur per rationes, dicendum quod expresse in textu habetur, quod lumen est habitus, etc. Et sic patet, quod non est passio vel passibilis qualitas : et non oportet, quod habitus habeat contrarium : scientia enim non habet contrarium, sed opponitur ei ignorantia ut privatio.

Et ad hoc quod contra objicitur, quod quidquid infert passionem sensui, est passio vel passibilis qualitas : et lumen infert passionem sensui : ergo, etc. Dicendum, quod quoddam est inferens passionem sensui vel alterans solum, et hoc est passio vel passibilis qualitas : quoddam autem non per se est alterans, sed ut perfectio visus et visibilis secundum quod est visibile, et secundum quod est visus ad actum, et hoc est habitus et dispositio. Habitus autem et dispositio sunt qualitates perficientes potentias ad actum, sicut visibile et lumen perficitur ad actum, et visus etiam lumine sibi conjuncto cum humore crystallino perficitur ad actum videndi. Tamen si velimus vim facere in verbo Philosophi, tunc visibile proprium est color, et lumen est non visibile, sed est habitus vel dispositio quo visio perficitur secundum actum. Unde et ille actus communis est organo et medio et objecto visus : oculus enim habet aliquod lumen innatum, et lumen actus diaphani, ut dicit Philosophus, et actus coloris per quem movet visum. Nec sequitur hoc argumentum : Color videtur per lumen : ergo lumen est magis objectum visus. Quia non in eodem modo color et lux se habent ad visum : unum enim se habet ut passio vel passibilis qualitas, alterum ut habitus vel dispositio. Et est instantia : quia conceptio sive sententia alicujus vocis prolatae pervenit ad intellectum mediante voce : nec tamen vox est objectum intellectus.

<--- Page Split --->

Quia vero sic dicentes declinamus omnes objectiones, dicamus aliter, quod lumen nihil prohibet esse passionem vel passibilem qualitatem. Sed tunc distinguendum est inter passiones corporum passivorum et activorum, et inter passiones quae non habent contrarietatem, nec agunt, nec patiuntur, sed tantum movent : sicut enim corpus cœeleste se habet ad corpora inferiora, sic passio ejus ad passiones corporum inferiorum. Unde sicut corpus cœeli elementis nullum habet contrarium, ita nec passiones ejus in passionibus elementorum. Philosophus vero cun dicit secundas qualitates generari a primis, intendit in generatione et corruptione circulari elementorum: et ideo dictum suum intelligitur de passionibus et qualitatibus quae sunt propriae elementorum.

Ad alud dicendum, quod lux non habet contrarium, nec oportet, quod passibilis qualitas superiorum corporum aliquid habeat contrarium, sicut jam dictum est : concedimus tamen bene, quod non proprie alterat : quia ad hoc quod alteratio sit proprie, tria exiguntur, scilicet quod forma alterans habeat aliam essentiam a qualitate et essentia materie : et propter hoc rarum et densum, cum non dicant nisi quamdam compositionem partium materie, non proprie alterant.

Secundum est, quod forma alterans magis facta sive excellens abjiciat a substantia corrumpendo substantiam : et hoc modo habitus et dispositio, sicut virtutes et scientiae, et habitus corporei, ut sanitas in homine, et lumen, si in ratione habitus accipiatur, non alterant : quia potius unusquisque dicitur perfectus secundum Philosophum 1, cum attingit scientias et virtutes, quam corruptus vel alteratus.

Tertium est, quod forma alterans corrumpit aliam formam contrariam sibi in subjecto : et hoc modo iterum lumen non alteratur. Hoc autem quod subito movetur, non est sufficiens causa, quod non

habet contrarium in subjecto quod immutat : sed oportet cum hoc quod ubique inveniat dispositionem sui in subjecto quod immutat : et hoc est natura diaphani in perspicuo corpore.

Ad alud dicendum, quod haec propositio non est vera, quod nulla forma accidentalis est actus alterius accidentis mediante quo sit actu. Imo omnis forma accidentalis si habeat actum secundum esse formae vel materiae, ille erit actus accidentalis naturae : quia ex substantia et accidente non sit unum ut ex potentia et actu. Quid autem vocemus materiam coloris et quid formam, infra patebit.

Ad alud quod objicitur, quod sit corpus, dicendum, quod lumen non ascendit et descendit ut mobile per seipsum, sed ut immutans subjectum superius et inferius secundum partes diaphani.

Ad alud dicendum, quod lumen non movetur localiter, nisi sicut umbra, ut dicit Avicenna, et forma quae est in speculo : non enim idem lumen est hic nunc, et postea ibi, vel nunc hic, et post tenebram iterum in eodem loco : sed destruitur lumen, et succedit alterum ad praesentiam et absentiam illuminantis corporis, sicut et umbra ex objectu corporis opaci ad lumen et figuram in speculo ex directa oppositione adspicientis.

Ad alud dicendum, quod non reflecctitur idem lumen, sed diversum, ut dictum est.

Ad id quod objicitur, quod sit coloris resplendentia tantum sive manifestatio, notandum, quod duplex est esse coloris, scilicet materiale, et formale. Dico autem materiale, quod habet materiam in qua est, non quod sit ex materia aliqua : materia autem ejus in qua, est determinatum corpus, id est, non pervium : et hoc esse materiale habet color a qualitatibus primis activis et passivis, scilicet calido, et frigido, humido, et sicco. Esse autem

<--- Page Split --->

formale coloris est esse coloris quo est actu in potentia activa immutandi visum secundum actum : et hoc esse color visus habet a luce. Et hoc est quod dicit Philosophus, quod color est motivum visus secundum actum lucidi : et hoc est ipsius natura. Quia vero lumen multiplicatur in loco reflexionis et percussionis plus quam in loco ubi non reflectitur et ubi non repercutitur, ideo lumen existens in diaphano secundum quod hujusmodi non est actus coloris, sed existens in extremitate ipsius in loco contactus ad corpus determinatum. Et hoc patet ex hoc quod solum coloratum existens positum in lumine proprio vel alieno, et aere medio tenebroso existente praeterquam in loco contactus, non videtur. Similiter et oculo in tenebrisaccidit videre : oculo vero existente in lumine, et aere et colorato in tenebris posito, non contingit videre. Et ideo dicit Philosophus 1, quod color est extremitas perspicui in corpore terminato, et non dicit, quod sit actus perspicui cujuscumque. Difinitio enim coloris haec est secundum esse formale ipsius, per quod est in potentia completa activa ad movendum sensum. Esse autem hoc non habet a quocumque actu diaphani, sed ab actu qui est in loco contactus, ut dictum est.

Ad id autem quod primo objicitur, dicendum quod dictum Philosophi in libro de Sensu et sensato intelligitur particulariter, et non universaliter, sed in quibusdam corporibus tantum, et non in omnibus. Ex praesentia enim luminis in quibusdam corporibus non determinatis generatur albedo, sicut in nube, et ex privatione ipsius nigredo : et ideo hoc intelligitur in corporibus diaphanis coloratis tantum, et non in aliis, quorum color non est idem propinquo et remoto, sicut idem est color in corporibus determinatis propinque et remote adspicienti.

Et per hoc patet etiam solutio ad secundum.

Ad aliud dicendum, quod color secundum quod agit in visum, est in esse formai, et sic est connaturale sibi lumen quo agit in ipsum : est enim sibi semper secundum hoc esse conjunctum : secundum autem esse materiale non agit aliquid, quia sic lumen est extra ipsum.

Ad aliud dicendum, quod cum dicitur, Color est visibilis propter lucem sive propter actum lucidi, non sequitur, quod actus lucidi sit magis visibilis sive lumen: quia non eodem modo se habent ad visum lumen et color : sed unum est ut objectum terminans visum, alterum autem in quo color movet visum, sive ut cujus actus terminatur ad objectum visus quod est color. Et si eodem modo se haberent ad visum, adhuc non sequeretur, quod essent comparabilia in omnibus, sed in esse formali coloris tantum, illo scilicet esse formali, quo accipit potentiam completam activam ad movendum visum, et quoad hoc tantum essentia luminis erit in ipso et non simpliciter.

Ad auctoritates ultimo inductas et experimenta, dicendum quod intelliguntur de esse formali coloris in comparatione ad movendum visum.

Ad hoc quod juxta hoc quaeritur, Ad quest. 1. Utrum lumen habeat diffundere calorem ?

Videtur dicendum sicut supra in quaestione de qualitatibus stellarum dictum est : lumen enim propria forma est superiorum corporum, et non inferiorum : quia etiam ignis secundum quosdam Philosophos non lucet in sua sphæra : et ideo caliditas sequitur ad lumen et ad luminis multiplicationem sicut ad causam primam, quæ non de necessitate disponitur motu quo movet. Et simile est in motu locali et motore primo, qui non disponitur motu locali, et tamen movet localiter. Aliae etiam, quaestiones tactæ sunt supra. Similiter in quaestionibus de qualitatibus stellarum, et sumuntur a

<--- Page Split --->

Philosopho in libro de Essentia et natura orbis.

Ad quest. Ad hoc quod ulterius quaeritur, Utrum ejusdem rationis sit lumen cœli, et lumen ignis, et corporum elementatorum?

Dicendum, quod non est una ratio generis et speciei, sed una ratio proportionis ad actum : utrumque enim est actus diaphani et perfectio coloris secundum actum : lumen enim solis, ut objectum est, in inferioribus manet secundum virtutem tantum, et secundum essentiam non manet in aliquo nisi dispositio, et non ut habitus, ut patet in coloribus et coloratis : quia lumine solis praesente sunt in actu, et recedente manent in materia tantum, sed lumen ignis manens in substantia ignis commiscibile est corporibus, et manet in eis ut habitus, sicut patet in his quæ lucent in tenebris.

Et per hoc patet solutio omnium objectorum.

Si vero quaeratur, Si lumen ignis manet in corporibus mixtis, quare non consumit corpora sibi conjuncta, sicut est videre in oculo, ubi lumen ignis est cum humore crystallino, et tamen non exsiccat humorem crystallinum, nec exstinguitur ab ipso ?

Dicendum, quod substantia ignis duplicem habet comparationem : unam scilicet cum forma perpetui corporis secundum proportionem quae est lumen, et ab hac habet, quod non sit elementum. Aliam habet cum qualitatibus activis et passivis, et ab hac habet, quod sit elementum. Et istae duae comparationes sic ordinantur, quod prima secundum naturam et rationem est ante secundum : quod patet ex hoc, quia si prima esset ante secundam, tunc lumen non componeretur cum substantia ignis nisi mediante calido et sicco, et tunc non esset componibile cum aliis elementis nisi per easdem qualitates : quod patet esse falsum in aere et aqua : lumen enim ex parte subjecti non quaerit nisi naturam diaphani, quae est in tribus elementis

secundum rationem ante compositionem cum qualitatibus activis et passivis : et ideo ignis in mixto potest alterari a qualitatibus activis et passivis non retinendo eas secundum actum : et tamen non retinebit lumen quod secundum naturam est ante qualitates illas : et quia hoc non habet contrarietatem ad aliquam qualitatem substantialium, propter hoc non corrumpit eas, nec corrumpitur ab eis.

Ad 10 quod ulterius quaeritur, dicen- 3. dum quod secundum rationem nominum, ut dicit Avicenna, lux est in natura propria, lumen autem in subjecto recipiente, radius vero est exitus luminis secundum rectam lineam : sed radiosum est corpus politum in se habens lumen, reflectens tamen radios : splendor autem est reflexio luminis procedens a reflexione radiorum. In hoc enim differt radius a lumine, quod radius non procedit immutando nisi recta linea, lumen autem etiam non ad rectam immutat : sicut est videre in sole ingrediente per fenestras, ubi radii ad rectam lineam ingrediuntur : lumen vero sub fenestra juxta parietem illuminat aerem, quo non potest trahi recta linea ab illuminante. Similiter est de splendore et radiositate et reflexione : radiositas enim inflectit radium, et splendor lumen. Luminare autem secundum Damascenum est receptaculum luminis, ut corpus luna vel solis.

ARTICULUS II.

Utrum objecta visus in tenebris sint luminosa, et a quo recipiunt lumen ?

Deinde, Quaeritur de noctilucis quae sunt objecta visus in tenebris, sicut quercus putrefacta, et quaedam ossa piscium, et squama, et quaedam animalia.

Quaeritur autem, Unde sit lumen eorum?

<--- Page Split --->

Et si dicitur, quod ab igne : tunc videtur, quod non : quia non potest esse ab igne mixto, eo quod ignis non est in mixto actu, sed in potentia tantum, et ignis non est lucre in potentia : aliter enim omnia mixta lucerent.

Si vero dicatur, quod in talibus est ignis actu. CONTRA : Ignis in actu ustivus est ejus in quo est, et talia nos non videmus aduri.

Praeterea, Rationes supra posita a Philosopho in libro de Sensu et sensato contra Platonicos dicentes ignem dominari in oculo, videntur hic habere locum. Si enim lumen est ab igne, tunc talia videntur debere exstingui in glacie et nive posita et aqua superfusa, cum, sicut dicit Philosophus, calido sicco contrarietur frigidum humidum.

Si forte dicatur, quod hoc est ex lumine cœli. CONTRA hoc est quod supra probatum est de cœlo, quod non est corpus generabile et non commiscibile aliis elementis, cum non sit ejusdem materiacum aliis.

prior est natura quam illa quae est substantia ignis cum calido et sicco tribus rationibus. Quarum prima est, quia illam habet per relationom ad primum corpus quod est cœlum. Dicit enim Philosophus, quod cœlum non recipit impressiones peregrinas, sed elementa : et idcirco ignis receptivus est impressionum cœli et maxime inter elementa, eo quod vicinissimus cœlo est, quia contingit ubique sphæram lunaæ : prima vero impressio cœli super inferiora est impressio luminis. Secunda ratio, quia lumen communius est quam calidum et siccum : invenitur enim inseparabiliter in cœlo et igne inspisastis partibus, licet in partibus non adeo spissis non luceat, separabiliter autem in aere et aqua : quod autem communius est, convenit rationem prioris et communioris, quam id quod est proprium secundum speciem. Tertia vero ratio, quod lumen non est commiscibile cum aliquo per se. Cujus probatio est, quia non habet contrarium : et nihil commiscetur nisi quod habet contrarium, ut probatur in libro de Generatione et Corruptione.

Dicimus igitur, quod ignis in mixto amissis proprietatibus posterioribus secundum actum non de necessitate amittit proprietatem priorem secundum naturam : et mixtum secundum proprietates priores non de necessitate commiscetur secundum priorem.

Item quaeritur, Quare quaedam videntur in luce ignis de nocte, sicut vermiculi, in quibus apparet quasi similitudo igniti carbonis successive suflati : sed quercus putrefacta quasi apparet alba, et videtur sub colore ?

Sed tamen notandum, quod causa lucentiae non est natura cœli tantum, nec etiam natura ignis. Aliter enim cœlum in omni sui parte luceret,et similiter ignis in tota sphæra sua, sed oportet partes esse conculcatas et propinquas ad invicem. Et ideo necesse est in noctilucis partes conculcari et inspissari ipsius ignis ad hoc ut luceant. Et hoc contingit tribus modis, scilicet in corruptis in quibus cum calido natura partes evolant ad exterius trahentes secum humidum naturale ad superficiem : et quia humidum

SOLUTIO. Dicendum, ut habitum est, quod ignis habet duplicem comparationem, proprietatem scilicet luminis quam accipit a proprio corpore quod est cœlum, et calidum et siccum secundum quod est elementum : et illa comparatio quae est substantia ignis cum lumine,

<--- Page Split --->

aqueum servabile est luminis, ut dicit Philosophus, propter hoc partes ignis multiplicatae in parte exteriori tenentur et servantur ab humido, et per consequens inspissatur ad lucendum. Et hoc non tantum fit in quercu putrefacta, sed etiam in aliis quibusdam. Unde Avicenna dicit, quod vidit gallum mortuum talem et ovum gallinae tale. Et similiter nos videmus spinas interiores quorumdam piscium quae sunt loco spondilium in quibus est nucha descendens a capite sic fulgentes de nocte, quando exsiccatae sunt. In illis enim spinis est humidum medullosum, quod extractum ad superficiem, servat partes ignis. Et hujus signum est, quod talia putrefacta vehementer exsiccata non fulgent, sed inveniuntur scissa in partibus tamquam recidentia in cineres. Secundus modus est in non corruptis quibusdam naturaliter frigidis et non habentibus sanguinem, in quibus partes ignea congregantur circa locum digestionis nutrimenti ad hoc quod compleri possit digestio : et idcirco incipiunt fulgere ibi, sicut est in vermiculis qui lucent in nocte. Tertius modus est in quibusdam piscibus, in quibus propter conservationem caloris naturalis in loco frigido et humido natura extrinsecus circumponit partes duras terrestres, calido digerente coagulatas : et quia dura et spissa multum tenent calidum, propter hoc partes ignis multiplicantur in illis : et ideo incipiunt fulgere, sicut capita quorumdam piscium et squamae.

tim videntur cooperli alba favilla : et ideo contingit, quod fortius lumen vincit minus, tangendo ipsum, et colorem proprium in animatis : et ideo videntur tunc sub colore, et non sub lumine.

Ad ultimum dicendum, quod in putre- Ad 1 2 factis partes ignis sunt deficientes retenta in humido extracto ad superficiem, et ideo sunt debiles in lumine : et propter hoc lux ista apparet tamquam immixta albedini : sed in illis qua? non sunt corrupta, lumen est in partibus ignis caloris naturalis multiplicati circa locum digestionis, et ideo magis est fortis in illuminando. Et quia, in talibus quando volant, ut dicit Aristoteles in libro de Somno et vigilia, repercussio est spiritus ad succinborium sive diaphragma, propter hoc illa lux videtur quasi sufflata successive.

ARTICULUS III.

De coloribus qui sunt objecta visus in lumine.

Tertio quaeritur de coloribus qui sunt objecta visus in lumine.

Et quaeruntur tria, scilicet quid sit color?

Et, Qua? generatio coloris ?

Et, Utrum color sit tantum objectum visus quando videt colorem ?

ARTICULI TERTII

Ad quest. Ad id quod quaeritur, Quare quaedam videntur lucentia in die, ut ignis ?

Dicendum, quod haec est ratio, quia lux ignis fortior est quam aliorum : nihilominus tamen ignis si exponatur immediate radiis solis, videbitur albus. Cujus signum est, quod quando carbones ignei immediate exponuntur radiis solis, sta-

PARTICULA I.

Quid sit color ?

Ad primum proceditur sic : Dicit Aristoteles in secundo de Anima', quod « color est motivum secun-

<--- Page Split --->

dum actum lucidi, et hoc est ipsius natura. »

Et in libro de Sensu et sensato dicit, quod « color utique erit perspicui extremitas in determinato corpore, et ipsorum perspicuorum. »

Avicenna autem in VI de Naturalibus dicit, quod « color est qualitas quae perficitur ex luce. »

tur intra perspicuum, vel extra. Si intra, tunc color erit in perspicuo ut in subjecto : extremitas enim perspicui superficies est perspicui, quae superficies dicitur color. Si vero intelligatur extremitas extra, tunc probatio videtur esse falsa, quae dicit, quod color est perspicui extremitas : extremitas enim quae est extra perspicuum, non est extremitas perspicui essentialiter.

OBJICITUR autem contra primam sic :

  1. In Topicis continetur, quod si quis diffiniat aliquid per potentiam, et non dixerit cujus potentia est, mala est diffinitio : motivum autem dicit potentiam movendi, et non dicitur quid moveat : ergo videtur, quod male.

  2. Præterea, Mobile secundum quod hujusmodi non est motivum. Cum ergo color sit mobilis a luce, ut patet per tertiam diffinitionem quæ est Avicennæ, male diffinitur per motivum.

  3. Item, In naturis sic est, quod materia numquam movet, sed semper movetur. Cum igitur habitum sit supra, quod essentia coloris materialis est ad lumen, videtur debere diffiniri per moveri, et non per motivum.

  4. Præterea quæritur, Cujus sit motivum ? Et videtur, quod visus : sicut enim sensibile se habet ad sensum, ita visibile ad visum. Cum ergo sensibile sit motivum sensus, visibile erit motivum visus.

  5. Item, Diffinitio et denominatio sumenda est a fine secundum Philosophum. Cum ergo visum moveat ut ad finem, medium autem non ut ad finem, sed ut ad viam, color erit magis motivum visus quam medii.

  6. Præterea, Propter quod unumquodque tale et illud magis : sed medium movetur propter visum : ergo visus principalius movetur : et ita iterum sequitur, quod color sit magis motivum visus quam medii.

CONTRA secundam vero diffinitionem objicitur sic :

  1. Extremitas perspicui aut intelligi-

  2. Præterea quæritur, Quid dicatur ibi perspicuum ? Et si dicatur, quod perspicuum idem est quod transparens. CoxTRA : Nullum transparens secundum quod transparens est color vel habens colorem : ergo falsum est quod dicit, quod color est perspicui extremitas. Dico autem perspicuum secundum quod est perspicuum, nec esse colorem, nec habere colorem : quia licet quaedam nubes coloratæ sint, sicut ostenditur in primo et tertio Meteororum, hoc tamen non accidit eis secundum naturam perspicui, sed secundum quod aliquo modo terminatur lumen veniens super ipsas.

  3. Item, Cum perspicuum habeat principium, medium, et extremum unius et ejusdem rationis, videtur quod eadem ratione color sit perspicui principium et medium, qua est extremitas.

  4. Præterea quæritur, Quid vocetur corpus determinatum sive terminatum ? Si enim, ut quidam dicunt, vocatur determinatum perspicuum determinatum ad rem coloratam, tunc videtur omnibus modis color esse in perspicuo sicut in subjecto, quod improbatum est jam. Et etiam contra sensum est : quia nos videmus colores esse in pariete, et lapide, et hujusmodi corporibus.

  5. Præterea, Quæritur de hoc quod dicitur, Actus lucidi. Actus enim sive perfectio lucidi lumen est : et secundum hoc color non videtur esse nisi in lumine. Quod etiam dicit expresse Avicenna sic : « Color est qualitas quæ perficitur a luce. » Similiter autem color nihil aliud est quam admixtio corporis lucidi cum diaphano : et ideo non est necesse

<--- Page Split --->

ipsum diaphanum in actu ad hoc ut color videatur, sed tantum perfectio coloris per actum lucis est illuminatio diaphani.

Si vero hoc non reputetur inconveniens,

CONTRA hoc objicitur :

  1. Per rationes supra positas in quaestione de lumine : Ibi enim sufficienter ostensum est, quod esse coloris non constituitur ex lumine tantum ut ex causa, sed etiam ex actione et passione primarum qualitatum.

  2. Præterea, Supra illud verbum in secundo de Anima 1, quod color est visibile secundum se, et quod est motivum secundum actum lucidi, dicit Averroes, quod cum dicit, quod color est visibile per se, non est in primo modo dicendi per se, sed in secundo, ubi scilicet subjectum est in ratione prædicati. Comparatio vero visibilis ad colorem est, qualis est comparatio risibilis ad hominem : et ideo color est per se causa visibilitatis. Ex hoc accipitur, quod lumen non confert colori, quod sit visibilis, nec etiam esse. Sic ulterius relinquitur, quod colores sint in tenebris.

  3. Item, Averroes : « Actus lucidi non facit colorem visibilem esse ex parte coloris, sed ex parte diaphani, quod non habet potentiam suscipiendi ipsum nisi sit actu luminosum. » Ex hoc iterum relinquitur, quod color sit in tenebris visibilis, licet per accidens impediatur.

  4. Etiam Averroes dicit : « Colores actu sunt in obscuro, sed videntur in actu lucidi propter potentiam diaphani, quæ perficitur actu lucidi, non propter potentiam coloris. » Et propter hoc sequitur idem quod prius.

Solutio. Solutio. Sicut supra distinctum est, color habet duplex esse, scilicet materiale quod habet in corpore spisso quod non est pervium sed terminat visum, et esse formale secundum quod ipse movet sensum. Hoc autem duplex esse probatur

inesse colori ex hoc quod ipse non tantum alterat sensum, sed etiam corpora. Alterat enim non subito corpora, sensum vero subito. Cum igitur color per se non sit qualitas activa vel passiva, alterabit non actu proprio, sed actu alterius agentis : et si agens illud quo color alterat corpora, non agit subito, tunc color non alterabit subito : agens autem illud vel est calidum, vel frigidum, vel siccum, vel humidum, quorum nullum agit vel patitur subito : et idcirco alteratio coloris quo alterat corpora, non est subito. Cum vero dicit Philosophus in II de Cælo et Mundo, quod secundum omnia ea secundum quæ alterantur inanimata, alterantur et animata : sed non convertitur, quia animata alterantur per sensus, secundum quos non alterantur inanimata : relinquitur, quod alia actione color agit in visum. Ergo et alio agente : et hoc agens quidem lumen est. Dicamus igitur, quod est considerare colorem secundum relationem ad primas qualitates quæ causant ipsum in corpore determinato : et hoc esse ipsius quod habet in materia, habet in corpore determinato : et sic color bene est in tenebris, et sic non diffinitur in aliqua dictarum diffinitionum : quia sic non infert passionem in potentia visiva. Et est etiam considerare colorem secundum relationem ad agens id quod dat ei esse formale, quo possit immutare colorem visum et medium visus : et sic color habet esse a lumine, et non est in tenebris, et sic diffinitur in supra dictis diffinitionibus. Cum enim dicit Philosophus in libro de Anima : « Visibile quidem est color, et quod ratione est dicere : » intelligit, quod color est visibilis non omni modo, sed in ratione formali, hoc est, per actum luminis, qui dat ei actum et speciem secundum quod potest agere in visum : et secundum hoc diffinit eum quando dicit : « Color est motivum visus secundum actum lucidi, et hoc est

<--- Page Split --->

ipsius natura. » Actus enim lucidi lumen est : et hanc nequaquam diceret esse coloris naturam, nisi aliquo modo daret ei esse et speciem.

  1. Ad PRIMUM vero dicendum, quod verum quidem est, quod motivum dicit potentiam activam : sed per hoc ipsum quod dicit, Secundum actum lucidi, determinatur ejus passivum. Per actum enim lucidi non est mobile a colore, nisi medium transparens et visus.

  2. Ad ALIUD dicendum, quod color non movet lumen, sed movetur ab ipso secundum esse formale : sed nihil prohibet quin respectu alterius possit esse motivum, licet non respectu ejusdem.

  3. Ad ALIUD dicendum, quod in naturis per se materia non movet, sed mota per speciem quam acquirit a movente, potest movere alterum : et sic est hic. Color enim per se non movet, sed motus a lumine.

,let6. Ad ALIUD dicendum, quod verum quidem est quod color principaliter movet visum, et medium propter visum : sed hoc non est sibi substantiale, quia potest esse color in actu movendo solum medium.

Et per hoc etiam patet solutio ad duo sequentia.

alio. De SECUNDA vero diffinitione dicendum, quod sic intelligatur, quod extremitas perspicui dicit ultimum perspicui tangens rem coloratam, et in actu luminis immiscens se sua superficiei, et per hoc conferens esse formale colori. Et propter hoc quando dicitur, quod color est extremitas perspicui, non intelligitur de quocumque perspicuo, sed de perspicuo quod est secundum actum per lumen quod est in ipso. Nec intelligitur de quacumque parte perspicui, sed de illa parte quae immiscet se superficiei rei coloratae. Et hoc est quod adjungit, Perspicui extremitas in corpore determinato, innuens quod lumen perspicui immixtum debet esse colori existenti in superficie corporis determinati. Color enim

semper est in superficie. Et ideo Pythagorici vocaverunt eum i^t^av^v, hoc est, superapparentem. Nec intelligitur diffinitio de quolibet esse coloris, sed de illo esse secundum quod color alterat sensum, non secundum quod alterat corpora. Hoc autem quod sequitur, Et ipsorum perspicuorum, non intelligitur de quibuscumque perspicuis : sicut enim probat Alexander et bene, perspicuum quod est medium visus, non habet colorem, et propter hoc omnis coloris est susceptible. Sunt autem quaedam perspicua aliquam habentia condensationem, sicut sunt nubes, et aqua, et illa per immixtionem lucis recipiunt colores diversos. Unde Philosophus in talibus exemplum ponit auroram et mare. Differt tamen color istorum a colore determinatorum corporum : quia in istis color non eodem modo apparet accedentibus prope et remote : distans enim a mari videt colorem album in superficie maris, et accedens prope magis videt ipsum obscurum. Et hujus causa est, quia quando longe est, terminatur ejus visus ad superficiem aquae, quae cum est plana, diffunditur super ipsam multum lumen, et ideo apparet albedinis vehementis. Cum autem fit prope, non sistit visus in superficie, in qua multum diffunditur lumen, sed penetrat in profundum, in quo minus est de lumine : et ideo apparet magis obscurum. Sed in aurora, et in nubibus est alia causa. Cum enim aliquis distat longe, tunc inter ipsum et solem multum est de substantia nubis et vaporum, et illud multum prohibet lumen penetrare propter sui densitatem : et propter hoc apparet in eo color rubeus vel alius secundum diversitatem vaporum. Cum autem est prope, tunc inter ipsum et solem parum est de substantia vaporum, et illud parum potest penetrare lumen solis : et ideo tunc nullus color apparet, sed tantum videtur obscuritas nebulae debilis.

Ad PRIMUM quod contra hoc objicitur, dicendum quod extremitas perspicui est

<--- Page Split --->

ultima pars perspicui, quae est permixta superficiei corporis colorati : et hoc est esse coloris secundum modum illum qui dictus est, non simpliciter.

Ad aliud dicendum, quod perspicuum dicitur ibi diaphanum sive transparens, quod est secundum actum lucidum, quod licet in se nullum habeat colorem secundum quod est transparens, nihilominus tamen per immixtionem suae lucis dat esse alterativum sensus ipsi colori, ut habitum est.

Ad aliud dicendum, quod perspicuum duobus modis est considerare, secundum naturam diaphani vel transparentis, et secundum actum luminis quod est in eo. Et si primo modo consideratur, tunc est ejusdem rationis in principio, medio, et fine. Si autem secundo modo consideratur, tunc non est ejusdem rationis propter duas causas. Quarum una est, quia lumen magis condensatur et multiplicatur ubi reverberatur, quam ubi non reverberatur. Cum ergo in contactu corporis densati et solidi sit reverberatio luminis, patet quod perspicuum in extremitate tangente corpus tale plus habet de lumine, quam in medio vel in principio. Cum igitur lumen suo actu faciat esse colorem, magis facit actu in extremitate quam in medio vel in principio. Alia ratio est, quia color non est substantiale lumen, quod est in medio, vel in principio, sed tantum illud quod est in extremitate, cujus expressum documentum est : quia si color ponatur in lumine secundum extremum perspicui, et principium et medium perspicui sit tenebrosum, videbitur color. Si autem principium et medium perspicui sit illuminatum, extremitas vero tantum sit tenebrosa, non videbitur color.

Ad aliud dicendum, quod corpus terminatum dicitur corpus densum et solidum : dividitur enim corpus terminatum contra corpus pervium, et tunc dicitur corpus terminalum, quia non suscipit

lumen nisi in suis terminis exterioribus : pervium autem quod suscipit lumen in suis terminis et in suo profundo.

Ad aliud dicendum, quod colores secundum quid sunt in tenebris, et secundum quid non sunt in eis, ut patet ex prius habitis.

Ad aliud quod objicitur de hoc quod dicit Averroes super librum II de Anima', quod colores simpliciter sunt in tenebris, dicendum, quod ipse erravit deceptus per falliciam divisionis : haec enim est duplex, color est secundum actum lucidi motivum, ex eo quod haec determinatio, secundum actum lucidi, in toto potest esse determinatio ejus quod dico, est motivum, et sic vera est : et sic explanatur ab Avicenna et ab Avempace, et sic concordat cum verbo sequente quo dicit, Et hoc est ipsius natura, et concordat cum diffinitione posita in libro de Sensu et sensato, quae est, quod « color est extremitas perspicui in corpore terminato. » Si autem terminatio dividatur in se, et dividatur etiam a verbo est, quod praecedit, ut sit sensus, color est motivum secundum se et secundum actum lucidi, hoc est, lucidi existentis secundum actum, ut scilicet hoc ipsum quod dico, secundum actum, determinatio sit hujus, quod dico, lucidi, gratia participii subintellecti, tunc est falsa : et in hoc sensu explanatur ab Averroe.

Quod autem objicit Averroes, quod color est per se visibile, ut dicit Aristoteles, quod color per se visibile est : ergo non secundum actum lucidi : dicendum, quod hoc non sequitur. Cum enim dicit Aristoteles, quod color per se visibilis est, intelligitur de colore secundum esse suum, quod habet ab illo activo quod agit in visum : hoc autem est lumen : cujus demonstratio est, quia si lumen separatum est ab esse hujus visibilis quod est color, tunc erunt duo visibilia quae non reducuntur ad genus unum. Et hoc

<--- Page Split --->

dicit Aristoteles 1, quod omnis sensus est unius contrarietatis praeter tactum : quae contrarietas est in uno genere. Si vero dicetur, quod lumen non est visibile, hoc esset contra sensum : cum enim lumen sit qualitas sive forma rei lucentis, ut dicit Philosophus, patet quod nos illam percipimus in tenebris. Si forte diceretur, quod utrumque quidem esset visibile, sed unum per alterum. Aut ergo lumen videtur per colorem, aut color per lumen. Si primo modo, tunc color erit lumini causa visibilitatis : et sic nullum lucens videbitur nisi adveniat sibi color qui faciat lumen ejus in actu, quod expresse falsum est et contra sensum. Si vero secundo modo, tunc habetur propositum, scilicet quod lumen est colori causa visibilitatis, sicut Avempace, Avicenna, et Alpharabius dicunt.

ARTICULI TERTII

PARTICULA II

Quæ est generatio coloris ?

Secundo quæritur, Quæ sit generatio coloris ?

Et videtur, quod nulla per se : color enim, ut habitum est, relationem habet ad duplex agens, scilicet ad primas qualitates, et ad lumen : et secundum quod alterat corpora, videtur generari a primis qualitatibus.

SED CONTRA :

  1. Quidquid est per se generans,per essentiam suam est genitum : si igitur calidum et frigidum vel humidum et siccum per se est generans album vel nigrum, tunc album et nigrum essent

calidum et frigidum vel humidum et siccum.

  1. Item, Omnis generatio per se est in similitudine specie vel formæ cum generante ; si igitur album generatur a calido vel frigido per se, erit album simile in specie vel forma calido vel frigido, quod falsum est.

  2. Item, Quidquid per se generatur ab aliquo, non generatur a contrario illius : si igitur album per se generatur a calido, numquam generatur a frigido : et si per se a frigido, numquam generatur a calido : quorum utrumque falsum est : quia nos videmus, quod album in nive generatur a frigido, et album in calce generatur a calido.

Si vero dicatur, quod colores sufficienter generatur a luce. CONTRA hoc est quod quidquid sufficienter aliud generat, hoc sufficienter et per se terminat ejus essentiam : et sic oporteret, quod lux daret per se essentiam albedini et nigredini, et sic duo contraria essent ab eodem modo se habente, quod est impossibile. Præterea, hoc supra in quæstione de lumine multipliciter est improbatum.

Si forte dicat aliquis, quod nigredo et albedo sint qualitates activæ per seipsas, et ideo generantes seipsas in sua specie, sicut homo generat hominem, et calidum generat calidum. CONTRA hoc est, quod

  1. Qualitates activæ contrariæ juxta se posi tæ se invicem transmutant, sicut videmus in calido et frigido, humido et sicco. Hoc autem non videmus in albo et nigro : niger enim lapis et albus etiam quantumcumque juxta se ponantur, non transmutabunt se secundum colores.

  2. Præterea, Omnes qualitates activæ contrariæ habent alias passivas ad quas determinatur actio illarum qualitatum. Dicatur ergo, quæ sint qualitates passivæ in quibus determinatur actio albi et nigri.

<--- Page Split --->

Quæst. 1. PRÆTEREA, Quæritur de generatione mediorum colorum.

Et videtur dicere Philosophus in libro de Sensu et sentato, quod generantur per mixturam albi et nigri, et superenatatione alternorum colorum. Sed hoc videtur falsum. Aut enim colores miscentur secundum se, aut per accidens, scilicet per mixtionem materiae in qua sunt. Si secundum se. CONTRA : Nihil secundum se est miscibile, nisi quod secundum se est divisibile in minima : colores autem secundum se non sunt divisibiles in minima : ergo non sunt miscibiles secundum se. VERITAS PRIMÆ patet per hoc quod scribitur in fine primi de Generatione et Corruptione 1, quod nihil miscetur nisi quod est divisibile in minima. SECUNDA vero patet per hoc quod nulla qualitas per se divisibilis est.

Præterea, In libro primo de Generatione et Corruptione 2 expresse scribitur, quod qualitates sive passiones sunt immiscibiles.

Si propter hoc dicatur, quod miscentur extremi colores per mixturam materiæ in qua sunt, tunc quæritur, quid movet ad mixturam illam, cum colores, ut probatum est, non sunt qualitates activæ vel passivæ ?

Præterea videtur falsum quod dicit, In superenatatione alternorum colorum generantur medii colores. Cum enim colores superenatant, nec unus miscetur alteri, neque materia ejus, sed. uterque manet distinctus, et sic non constituunt tertium.

Præterea, Illi alterni colores aut sic se habent, quod uterque est in materia transparente, aut uterque in materia terminata, et alius in transparente. Si primo modo, tunc uterque transducit visum, et non immutabit eum secundum aliquem medium colorem, sicut patet in vitro puro et aere. Si secundo modo, tunc superior operit inferiorem ita quod non

resultabit medius, sed tantum materiae superioris color immutabit visum. Si tertio modo, aut ergo superior est in materia terminata et inferior in transparente, aut e contra. Si primo modo, tunc iterum superior operiet inferiorem ita quod non resultabit medius. Si secundo modo, tunc visus penetrabit superiorem, et stabit in inferiori, et ab illo solo immutabitur : et ita iterum non resultabit medius color : et ita nihil videtur esse quod dicit de superenatatione colorum.

PRÆTEREA, Quæritur de hoc quod dicitur in libro de Sensu et sensato, quod determinantur saporec sicut colores, scilicet quod sint septem numero.

Videntur enim multo plures esse colores, quam septem. Habemus enim album et subpallidum et pallidum, et lucidum citrinum et subcitrinum, et similiter subrubeum et rubeum, et similiter in viridi multæ sunt diversitates. Præterea, color purpureus, et sanguineus, et vinosus, et glaucus, et flavus, et multæ aliæ diversitates.

PRÆTEREA, Quæritur de hoc quod dicuntur quidam colores esse asimetri aut simetri.

Si enim attenditur mensura ad visum, sic omnis color qui in lumine est, simcter est, quia commensuratur visui, et solum ille qui est in tenebris, erit asimeter. SED CONTRA hoc tunc erit, quod sic asimetrum numquam potest esse simetrum, et secundum hoc color qui est in tenebris, non potest esse visibilis adveniente lumine, quod falsum est. Si dicatur, quod attenditur commensuratio ad delectationem quæ est in visu, tunc omnis medius color erit simeter et nullus asimeter : quia delectatio semper est in medio, et numquam in extremo corrumpente.

<--- Page Split --->

Prætterea , Quæriturdehocquoddi - citAvicenna , quodalbummutaturinnigrumtribusmodis , scilicetutprimositsubpallidum , etposteapallidum , etsicdeinceps : velquodprimositsubrubeum , etpostearubeum : velquodprimositviride , etposteaveniatadcoloremme - d i u m , ettandemadnigredinemper - fectam .

  1. Cum enim multa sint media, videtur album posse mutari in nigrum per quodlibet illorum mediorum: et sic multiplex erit via: medium enim est, sicut dicit Philosophus1, in quod prius venit id quod mutatur, quam in extremum.

  2. Præterea, Videtur non esse nisi una sola via. In inceptione enim motus ab albo in nigrum id quod mutatur, vicinius est albo quam nigro, et ita in eo obtinent qualitates albi : et sic restat illa sola via quæ est ab albo in subpallidum, et deinde in pallidum, et postea progressione continua in nigrum.

  3. Secundum Avicennam etiam videtur, quod sunt infiniti colores medii, cum in unoquoque fieri sint infinita facta, ut dicitur in secundo Posteriorum 2, et etiam probatur in sexto Physicorum 3. Possumus enim nos signare motum albi in nigrum secundum quodlibet punctum intermedium : et cum semper in signo illo sit in motu et factum esse, secundum quodlibet illorum signorum habebit novum colorem medium : et cum illa signa sint infinita, medii colores possunt esse infiniti.

m t . 5 . Quærituretiam , Cumquodlibetal - bumpossitimmutariinnigrumperar - temetnaturam , quarenonquodlibetnigrumpossitmutariinalbumetaliumcolorem ? Tinctoresenimpannumha - bentemnigrumcoloremnonpossuntmutareinalbumvelaliudmedium .

Solutio . Dicimus , quodtriplexestSolutio . A d 1 , 2 e t 3 . generatiocolorum , scilicetintemporeterminato , ethocduobusmodis , scilicetpermixturam , etpersuperenationem : etincorporeperspicuo , sicutinnubibus , velvapore , ethocunomodoperimmix - tionemlucis : etquilibethorummodo - rumtriummultiplexest . Etutagnosca - turgeneratioquæestpermixturamincorporedeterminato , sciendumest , quodduplexestgenerans , scilicet , generansperse , etsiccalidumgeneratcalidum , etfrigidumgeneratfrigidum : etgene - ransperaliud , sicutlumengeneratcalo - r e m , etsimilitermotus : hæcenimnongenerantcaloremperse , sedperhocquodfrigidumdissolvuntetfaciuntdi - starepartemaparte , quæestactiocali - d i : undequiaactiocalidisequituradactioneseorum , generantipsacalidumperaccidens , siveperaliud . Dicimusigi - t u r , quodcoloresgeneranturincorporeterminatopercalidumetfrigidumperaccidenssiveperaliud , etnonperse .

Et per hoc patet solutio ad prima tria. Item, Notandum, quod contraria tripliciter sunt, activa et passiva et ad invicem. Quædam enim sunt sic activa et passiva ad invicem, quod transmutant se ita quod non oportet aliquid de materia ingredi in materiam alterius, sed tantum virtus unus intrat substantiam alterius, et sic sunt activa ad invicem calidum et frigidum : si enim calidum ponatur juxta frigidum, subintrabit virtus calidi in substantiam frigidi, et e contra, propter hoc quod aliquid de partibus materialibus calidi subintrat partes materiales frigidi. Sunt etiam quædam sic activa ad invicem, quod nec transmutant se, nec ingrediuntur in se sine materia in qua sunt : et hoc modo transmutant se invicem humidum et siccum, et propter hoc sunt minus activa quam calidum et frigidum, et dicuntur passiva respectu illorum. Tertio modo dicuntur passiva et

<--- Page Split --->

activa quae transmulant se, sed non prima actione propria vel subintaratione propria : sed oportet alia prius agere et subintrare, sicut album et nigrum, dulce et amarum, et hujusmodi : haec enim non transmutant se ad invicem nisi per actionem calidi et frigidi, humidi et sicci : et sic etiam miscentur per actiones illorum et mixtiones. Et per hunc modum generabimus multos colores a calido et frigido.

Est enim calidum adurens partes terrestres, et sic per consequens est gene- . rativum nigri : partes enim terrestres adustae per separationem ab aereo et aqueo quae fuerunt in ipsis, comprimuntur in scipsis, et obstruuntur pori ita quod non potest eis misceri lux, eo quod evolaverint partes diaphani aeris et aquae quae fuerunt lucis perceptibiles, et per consequens remanet illud obscurum et nigrum quod combustum est. Est etiam calidum dissolvens, et per hoc quod est dissolvens, est ipsum rarilicans substantiam materiae, et per consequens introductivum aeris, et cum hoc sit diaphanum et perceptibile luminis, sic generabitur albedo in corpore determinato. Est iterum calidum extractivum humidicontinuantis, et per consequens discontinuativum substantiae et rarefactivum, et per consequens facit albedinem in dissolutis et rarefactis, et sic causatur albedo a calido in calce. Est iterum calidum extractivum humidii aerei, et coagulativum grossi aquci cum subtili terrestri sibi commixto, et per consequens causativum albedinis in eo quod prius fuit diaphanum, quando multae partes aeris erant in eo facientes. distare partes terre et partes aeris commixtas : et sic causatur albedo in albumine ovi cocti. Est iterum calidum digerens et commiscens grossum terreum cum subtili aqueo continuante, et hoc est causativum albedinis in ossibus, quae omnia sunt fere alba. Est iterum calidum fugans frigidum in profundum, et cum frigidum inspisset partes, prohibebit recessionem luminis

in superficie, et per consequens relinquit nigredinem.

His ergo modis et multis aliis generantur album et nigrum a calido.

Est etiam frigidum inducens humidum aqueum, eo quod symbolum habet cum ipso, quia utrumque est in aqua, et per consequens quia humidum est diaphanum et receptivum luminis, causabit albedinem. Est iterum frigidum coagulativum et congelativum partium terrestrium, et per consequens distinctivum claritatis in superficie et causativum nigri. Est iterum frigidum expellens calidum, quod secum trahit humidum ad superficiem : et ideo coloratur superficies, et fit color albus. Est iterum frigidum fugans calidum in profundum, quod multiplicatum in profundo inflammat et incendit humidum, et tandem postquam exhalaverit humidum, exurit partes terrestres, et relinquitur color niger, sicut patet in floribus quos occupat pruina in arbore : calidum enim naturale fugans intrinsecus ipsius floris inflammat humidum : et propter hoc flos cadens primo est rubeus subtus ubi contingit ramum, deinde efficitur niger quando humidum evolaverit : quia tunc non relinquitur nisi terrestre combustum.

His ergo modis et multis aliis generatur album et nigrum in corpore determinato. Sed Philosophi hanc generationem non determinant : quia est per accidens, et non habet principia eodem modo ordinata et stantia, et ideo non est terminabilis generatio illa per artem.

Iste ergo est unus modus generandi extremos colores in corpore determinato, secundum illud esse colorum quo transmutant corpora determinata, et non sensus tantum. Et bene concedimus, quod non generantur a luce sicut objectum est.

Ad nq quod quaeritur utrum album et nigrum sint per se qualitates activae et passivae ? patet solutio per jam dicta.

Ad illud autem quod quaeritur de mixAd qu

<--- Page Split --->

tura, dicendum quod ille est secundus modus generandi colores in corpore determinato. Et quia extremi sunt simplices immixti, isto modo non generantur extremi, sed medii. Ad mixtionem autem bene concedimus, quod oportet commisceri partes materiae colorum. Et bene concedimus, quod colores ad mixturam non movent, sed calidum et frigidum, humidum et siccum, ut prius dictum est. Fit autem mixtio duobus modis, scilicet secundum proportionem derelictam, et sine proportione. Secundum autem proportionem fit adhuc duobus modis secundum Philosophum, scilicet secundum proportionem arithmeticae, et secundum proportionem musicae. Secundum autem proportionem arithmeticae adhuc duobus modis, scilicet per equidistantiam, et sic non est nisi unum medium inter duo extrema : in hac enim proportione medium se habet ad utrumqne extremorum sicut subduplum, et unum ad duo: quod patet : quia medium tantum habet de uno contrario, quantum de alio, sicut album duplo plus habet de albo quam medium, et nigrum duplo plus de nigro quam medium : et hoc vocatur medium equidistans. Si autem est mixtura secundum derelictam quidem proportionem, sed non per equidistantiam, tunc non contingit misceri nisi duobus modis, scilicet secundum proportionem extremi ad medium equidistans : et per hanc mixturam generatur medium quod vicinius est extremo quam medio equidistanti. Quod sic probatur : Illud medium naturam extremi in extremo accipit, et accipit etiam naturam ejusdem extremi in medio equidistanti : quia in illo est natura extremi : natura autem alterius extremi non accipit nisi una acceptione, scilicet secundum quod est in medio equidistante : et sic vicinior erit uni extremorum, quam medio vel alteri extremorum : quia natura unius extremorum in ipso se habet ad naturam alterius extremi sicut duplum ad dimidium, et duo ad unum. Secundus modus pro-

porionis est secundum comparationem medi non aequilistantis ad medium equidistans : et sic relinquitur unus color qui vicinior est medio aequidistanti, quam extremo. Quod sic probatur: In ista comnixtione medium constitutum duplici acceptione accipit naturam medii: accipit enim naturam medii a medio equidistanti, et a medio non equidistanti, et tantum simplici acceptione accipit naturam extremi, scilicet in utroque modo: extremum enim non est nisi in se et in medio. Cum igitur illud non accipiat naturam extremi in se, sed in medio tantum, non accipit extremum nisi in una acceptione: natura vero medii non solum est in medio equidistanti, sed etiam in non equidistanti: et ideo dupliciter accipit naturam medii, et per consequens est vicinius medio. In istis autem proportionibus non erunt nisi septem colores: quia non sunt nisi tria genera proportionum, scilicet extremi ad extremum, et sic resultant tres, scilicet duo extremi, et unus equidistans: et extremi unius ad medium equidistans, et sic resultant duo: unus qui est vicinior extremo in una parle, et alter qui vicinior est extremo in altera parle: et isti duo cum prehabitis tribus faciunt quinque: et medii equidistantis ad medium non equidistns, et sic resultant iterum duo, unus qui vicinior est equidistanti in una parle, et alter qui vicinior est equidistanti in altera parle.

Si autem quaeratur, Quare non comparatur non equidistans ad non equidistans, et extremum ad non equidistans, ut resultarent alii duo colores?

Dicendum, quod proportio illa non esset immediata : jam euim habitum est, quod inaequidistans generatur ab æquidistanti : et sic sua proportio immediata est ad æquidistans, et per ipsum ad inæquidistans secundum rationem proportionis arithmeticae. Similiter habitum est, quod inæquidistans non generatur ab extremo nisi per comparationem ad æquidistans. Et ideo etiam comparatio extre-

<--- Page Split --->

mi ad inæquidistans non est immediata secundum regulam proportionis arithmeticae. Et propter hoc ex illis comparationibus non resultat aliquis color sic loquendo. Unde isti colores esse dicuntur simetri, hoc est, commensurabiles. Et si non attendatur talis regula proportionum, tunc generabuntur multi, qui omnes erunt asimetri secundum mensuram proportionis arithmeticæ. Si vero fiat mixtutura secundum principia et regulas proportionis musicae, tunc fiet proportio in comparatione ad sensum, sicut semitonum cum diapente proportionem habet dulcem in auditu, sic etiam multum albedinis cum parum rubedinis facit delectationem in visu : et sic fiunt multi colores, et simetri delectabiles, indelectabiles vero asimetri.

Et per hoc patet solutio ad omnia quae quaesita sunt usque ad quaestionem quae est de superenatatione coloris.

De superenatatione autem sciendum est, quod in superenatatione unius coloris materia ponitur super aliam, et oportet, quod semper materia superioris sit pervia, quia aliter tegeret inferiorem, sicut objectum est. Sed perviim est duobus modis, scilicet absolute perviim sine colore, sicut aer, et sic non fit superenatatio : quia sic non resultaret medius ex superiori et inferiori. Et est perviim quod est cum colore perviim, et tunc medius resultat ex superiori et inferiori, sicut patet in ungue humano, qui habet colorem perviim, et sanguis subtus colorem rubeum habet colorem terminatum : et ideo resultat ex utroque color medius : et sic in picturis est, quando pictores aliquid faciunt apparere per colorem aquæ, sicut quando faciunt imagines quasi in aqua stantes.

Et per hoc patet solutio ad ea quae sunt objecta de superenatatione : superior enim non simpliciter est transparens, sed secundum quid.

et qualiter quidam asimetri, et quidam simetri.

Ad iu autem quod objicitur de AvicenAd quæ na, quod tribus viis mutatur album in Ad t. nigrum, dicendum quod ipse loquitur de constitutione mediorum colorum secundum mutationem naturalem, et non secundum proportiones arithmeticas et musicas : secundum hunc modum enim sunt tot medii, quot possunt esse termini motus in alteratione ab albo in nigrum : medium autem est, in quod ipsum primum venit id quod mutatur, antequam veniat in extremum. Sed hoc potest esse tribus modis, scilicet secundum dominium albi, et secundum dominium nigri, vel secundum utrumque. Et si dicatur, quod secundum dominium albi, sic est progressio prima : quia est naturalis, et paulatim recedens ab alio : et ista est prima via, scilicet ab albo in subpallidum, et pallidum, et sic deinceps. Si autem est secundum dominium nigri, sic erit vehementer intensa causa nigredinis, et valde debilis causa albedinis, et sic erit secunda via, quæ est ab albo in viride, et sic in nigrum. Si vero est secundum utrumque, tunc adhuc propter hoc quod recessus est ab albo; deficientes erunt causæ albi, et invalescentes causæ nigri : et propter hoc album erit subtus clarum, et super nigrum obtinens nigrum : et ex hoc resultat primo subrubeum, et postea rubeum, et sic deinceps secundum defectum causarum albedinis.

Ad aliud dicendum, quod una sola est progressio pura, ut dictum est : sed aliae contingunt ex fortificatione majori vel minori causarum nigredinis super causas albedinis.

Ad aliud dicendum, quod infiniti sunt colores medii hoc modo dicendi, scilicet potentia, sed non actu : sicut potentia infinita facta sunt in uno fieri, sed non actu.

Ad quæst. Similiter per ante dicta patet, qualiter 2 ct 3. colores sunt septem, et qualiter plures,

Ad aliud dicendum, quod natura bene Ad qu transmutat nigrum in album, ut patet in 5.

<--- Page Split --->

canitie nigrorum pilorum : sed ars tinctorum non facit, quia non in omnibus potest imitari ars naturam : quia ars tinctoria facit nigrum ex colore penetrante rem tinctam et oppilante poros ejus, ita quod non potest postea alius color subintrare : et nigrum propter hoc ab arte non mutatur in alium colorem, sed alii colores bene permutantur in nigrum, qui non sunt in materia adeo penetrante et oppilante poros rei tinctæ.

Ex his igitur patent duo modi quibus generantur colores in corpore terminato per mixtionem vel superenatationem. Et per hoc patet solutio ad omnia alia quaesita.

Sed adhuc unus modus restat, quo generantur colores in corpore non terminato, sicut sunt nubes. In illis enim videtur multiplex color secundum diversam admixtionem luminis superiorum corporum ad materiam nubis. Si enim vapor sit aqueus disgregatus multus, ita quod non possit ipsum totus penetrare radius, tunc erit quasi inflammatum rubeum : et dicitur color purpureus, qui frequentius in superioribus apparet. Si vero sit aqueus et disgregatus magis et subtilis, ita quod super ipsum plus vincat lux superveniens, tunc erit quasi color auri fulgentis valde. Si autem sit vapor aqueus quidem, sed subtus magis spissus, et supra magis rarus, et sic disgregatus distans per partes et partes, tunc lumen desuper mixtum faciet quasi colorem velleris. Si autem sit vapor inspissatus ad palmam, et ex opposito opponatur soli, ita quod lumen solis subtus venit in ipsum ex parte concavi, tunc vapor ille distabit per partes : illud enim quod grave est conversum ad naturam aquæ et spissum, erit subtus, et lumen solis ad hoc deveniens facit colorem viridem : sed id quod est supra in nube aquosum jam incipiens inspissari, sed nondum adhuc inspissatum, hoc autem habet calidum elevans ipsum, et lumen solis ad hoc deveniens facit colorem rubeum, secundum quod magis vel minus est

spissum : medium autem inter hæc est pervium, quia partes non multum distant inter calidum elevans et frigidum deprimens et inspissans, et idcirco lumen solis ad hoc deveniens facit colorem cæruleum tendentem ad albedinem. Et isti sunt colores apparentes in viride.

Et ex hoc etiam apparet ratio, quare in iride superior color semper est vinosus, et inferior semper viridis, et medius cæruleus tendens ad albedinem. Si vero sit vapor vehementer compressus per frigidum constringens, tunc non potest immisceri lux desuper adveniens, et tunc apparebit color niger.

Quare autem in sublimi quædam apparent rotunda, et quædam semicircularia, et quædam perpendicularia, alterius est negotii determinare.

ARTICULI TERTII

PARTICULA III.

Utrum color tantum sit objectum visus, quando videt colorem ?

Tertio quaeritur, Utrum color tantum sit objectum visus, quando videt colorem ?

Et videtur, quod non.

Jam enim habitum est, quod color non est in actu visibilis, nisi per lumen quod est in extremitate perspicui immixtum superficiei corporis colorati : et sic cum colore videtur lumen : ergo non tantum color.

SED CONTRA hoc videtur esse, quod unus actus numero non habet nisi tantum unum objectum : visio autem est unus actus numero : ergo terminatur tantum ad colorem, vel ad lumen, et non ad utrumque simul.

<--- Page Split --->

Quæst. 1. GRATIA etiam hujus quæritur de forma resultante in speculo, quæ nec color, nec lumen videtur esse.

Et quæritur primo, Utrum sit, vel non ?

Et videtur, quod non : quia forma quæ videtur in speculo, aut erit corpus, aut non. Si corpus, tunc duo corpora erunt in eodem loco : quia speculum propter ipsam non occupat majorem locum.

per accidens, illud est : forma illa videtur per se, vel per accidens : ergo est. Si autem est, tunc erit corpus, aut non corpus, vel substantia, vel accidens. Et videtur, quod sit corpus mobile. Quidquid enim variat situm, movetur et est corpus mobile : forma illa variat situm, videlicet quia modo est in una parte speculi, modo in alia : ergo movetur et est corpus mobile.

Præterea, Cum omne corpus habeat profundum, oporteret, quod forma non videretur jacens super speculum, sed elevata superficiem speculi secundum quantitatem profunditatis corporis illius : quod cum sit falsum, impossibile, est illam formam esse corpus. Si autem dicatur, quod sit non corpus quod videatur moveri motu locali super speculum, movebitur non corpus motu corporis, quod multis rationibus impossibile esse probatur. Dicitur enim in Sex principiis, quod impossibile est non corpus corpore moveri, hoc est, motu corporis. Et in VI Physicorum 1, quod omne quod movetur, est corpus continuum. Et in primo de Anima, quod omne quod movetur, est in loco : et nihil est in loco nisi corpus. Præterea, si movetur, aut movetur perse, aut per accidens. Non per se, ut probatum est. Ergo per accidens : sed per accidens movetur localiter, quod movetur motu ejus in quo est : ergo cum non sit nisi in superlicie speculi et in extremitate perspicui tangentis speculum, movebitur motu illorum tantum : sed nos videmus, quod speculo immoto manente et similiter extremitate perspicui, movetur imago ad notum adspicientis ad speculum : ergo videtur ipsa non mota esse per accidens : et non erit non corpus, neque corpus, et ita nihil erit.

Sed contra. SED CONTRA hoc est, quod

  1. Quidquid agit aliquid immutando, actu est : forma illa actu agit immutando visum : ergo actu est.

  2. Item, Quidquid videtur per se, vel

QUÆRITUR etiam ulterius, Si est, in quo Quæst. 1 sit sicut in subjecto ?

Et videtur, quod non in speculo : dicit enim Philosophus in Topicis, quod moventibus nobis,moventur ea quæ in nobis sunt. Si igitur esset in speculo, moto speculo moveretur et ipsa : hoc autem videmus falsum esse : quia videmus, quod speculo manente immoto apparet forma veniens et recedens, et varians situm ad motum adspicientis. Et propter hoc dicit Auctor sex principiorum quod impossibile est solvere, concesso quod ibi vere sit forma. Si autem non dicatur ibi esse forma, erit incredibilis error in vulgo sequente sensum, licet hoc probabilius sit dicere. Et propter hoc innuitur, quod sit in extremitate aeris tangentis speculum : sed hoc videtur esse falsum : quia tunc videretur etiam sine speculo, quod falsum est.

Præterea, Unumquodque est in illo sicut in subjecto a quo non differt per situm et locum : forma speculi non distat per locum et situm a speculo : ergo est in ipso ut in subjecto.

Ad prædicta voluerunt quidam solvere dicent, s, quod in veritate forma illa nihil est absolute, sed tantum est comparatio quæd. m adspicientis ad speculum, sicut etiam umbra privatio lucis est ex objecto corporis opaci resultans ad lumen. Sed contra hoc est, quod in umbra non resultat imago rei opacæ expresse secundum omnia lineamenta, sed confuse tantum secundum ea quæ primo intercipiunt

<--- Page Split --->

transitum luminis : in imagine autem in speculo resultant omnia.

Præterea, In umbra sic est, quod semper projicitur post corpus opacum, ita quod opacum corpus inter umbram et corpus luminosum est : sed in speculo imago sic resultat ex hoc quod lumen directe illuminat faciem adspicientis ad speculum sine omni umbra media quæ sit inter adspicientem et speculum : ergo forma illa de necessitate est in speculo.

st. 3. Er si hoc dicatur, tunc quaeritur, Si est accidens, in quo sit praedicamento ?

Et videtur, quod sit passio vel passibilis qualitas. Omne enim quod infert passionem in sensu, est passio vel passibilis qualitas : forma illa infert passionem in sensu, quia immutat ipsum : ergo est passio vel passibilis qualitas.

CONTRA hoc videtur esse, quod

  1. Omnis passio vel passibilis qualitas habet contrarium in specie : forma autem ista nihil habet contrarium : ergo non est passio vel passibilis qualitas.

  2. Præterea, Videtur esse forma vel circa hoc aliquid constans figura. Illud enim quod videtur in speculo, apparet forma sub quantitate determinata ad figuram adspicientis.

uæst 4. Præterea, Quæritur illud quod in omnibus hic difficilius est, scilicet utrum recipiatur forma illa in superficie speculi ut in puncto, vel in superficie speculi ?

Et videtur, quod in superficie. Quidquid enim apparet sub longitudine et latitudine, apparet secundum rationem superficiei : forma speculi sic apparet : ergo videtur esse in speculo ut in superficie et non in puncto.

Id contra. Si autem hoc concedatur, objicitur sic in contrarium :

  1. Quidquid apparet ut in superficie, si ipsum est totum in superficie una alicujus quantitatis, ipsum totum non erit in minori : si ergo forma speculi est tota in superficie alicujus quantitatis ut in superficie, tunc non erit tota in minori, quod

est contra sensum : quia si speculum frangatur in decem partes, in qualibet illarum partium erit forma tota.

  1. Item, Quidquid secundum eamdem quantitatem resultat in minori et majori simul et semel, hoc non est per dimensionem quantitatis in ipsis : forma secundum eamdem quantitatem simul et semel resultat in majori et minori speculo : ergo non est per dimensionem quantitatis in ipsis. Prima probatur ex hoc quod ratio dimensionis quantitatis est esse secundum majorem dimensionem in majori, et secundum minorem in minori. Secunda autem patet ad sensum si duo specula opponantur simul et semel adspicienti.

  2. Præterea, Videtur per Euclidem, quod sit in speculo sicut in puncto. Probat enim Euclides in quodam suo libro de Speculo et visu, quod omnis visus perficitur sub triangulo anilgono, hoc est, quod habet unum angulum obtusum, sive amplum, sive expansum, quod idem est. Si igitur oculus est quoddam speculum animatum, sicut dicit Philosoplus, id quod immutabit oculum, sub lateribus trianguli immutabit ipsum : et sic attingit ipsum in puncto anguli. Cum igitur eodem modo fiat immutatio speculi, forma quæ resultabit in ipso, erit sicut in puncto anguli, et non sicut in superficie.

  3. Præterea, Probatum est ab Euclide, quod reflexio luminis semper fit ad pares angulos vel in seipsum. Et ad pares quidem fit, si radius ex obliquo veniat ad superficiem speculi in seipsum, aut perpendiculariter. Ex hoc accipitur, quod omnis radius reflexus a speculo contingit speculum, vel ad angulum rectum, vel ad acutum, vel ad obtusum. Si enim perpendiculariter incidat radius super speculum planum, tunc reflectitur in seipsum in superficiem planam speculi, et tangit in puncto, et ex utraque parte contactus sui ad superficiem facit angulum rectum : quia principium est in primo Euclidis, quod linea recta perpendiculariter cadens super lineam rectam,

<--- Page Split --->

facit duos angulos rectos. Si autem oblique veniat radius super speculum, tunc de necessitate fient ibi tres anguli æqui duobus rectis, quorum unus est inter radium incidentem et lineam superficiei speculi, et est acutus : alius inter radium reflexum et alteram partem lineæ superficiei speculi, et est similiter acutus æqualis priori : tertius inter radium incidentem et radium reflexum, et est obtusus, et est quandoque rectus, quandoque acutus. Cum autem omne quod venit ad speculum, sub his angulis veniat ad ipsum : tamen quod recipitur in speculo, recipitur ut in termino anguli : et terminus ille punctum est : ergo omne quod recipitur in speculo, recipitur ut in puncto. Ut hoc melius intelligatur, ponamus superficiem speculi plani a b : et ponamus radium incidentem perpendiculariter c, et radium incidentem ex obliquo b parum elevatum super speculum, et altiorem illo ponamus e : iterum altiorem f, et radios reflexos ab ipsis h g i, sicut est in subjecta figura.

Quæst. 5. Item quæritur juxta hoc, Secundum quam naturam speculum sit susceptibile talis formæ ?

Aut enim hoc ei convenit secundum quod est corpus, aut secundum quod est transparens, aut secundum quod est transparens in altera parte extractum sive terminatum. Si primo modo, tunc debetur omni corpori, quod falsum est. Si secundo modo, tunc hoc magis debetur aeri. Si tertio modo, tunc posset esse speculum corpus quod non esset terminatum in altera parte, quod videmus esse falsum in aqua : quia aqua est speculum adspicientis in ipsam.

Præterea, De metallis videmus esse speculum quando sunt polita et tersa, sicut de ferro, argento, et auro, et etiam de quibusdam lapidibus politis. Et quæritur, Secundum, quam naturam communem hoc contingat in his ?

ITEM quæritur, Quare imago in specuQuæst. 1 lo videtur quandoque profunde in ipso, et quandoque in superficie ?

ITEM, Cum anterior pars adspiciens Quæst. 1 directe sit contra speculum, videtur ipsa citius tangere speculum quam posterior : et ita nobis deberet resultare posterior pars, et non anterior quasi cooperta posteriori, sicut de homine recedente a nobis non videmus nisi posteriorem partem.

ITEM quæritur, Quare in quibusdam Quæst. 1 speculis apparet inferius superius, et e contra, scilicet superius apparet inferius, et sinistra dextra, et e contra : in quibusdam autem apparent recte ?

Similiter, Quare in quibusdam apparent plures facies ad unum adspectum, et in quibusdam una sola ?

JUXTA hoc autem quæritur iterum de Quæst. 1 hoc quod dicit Philosophus in II de Anima 1, quod visus est visibilis et invisibilis, et quod invisibile est secundum tres modos, scilicet nullo modo visibile, et vix visibile propter parvitatem, et corruptivum visus propter excellentiam.

SOLUTIO. Dicendum ad primum, quod Solutio 1 visus secundum actum non est nisi unius visibilis : color enim secundum actum cum lumine quo agit, unum visibile est : sicut materia et forma non faciunt duo, sed unum : et ideo cum lumen illud sit ut forma, color autem ut materia, erit ex illis duobus unum visibile secundum actum : et ideo visus non est nisi unius visibilis.

Ad nq quod quæritur de imagine qua Ad quæ 1. resultat in speculo, dicendum quod ipsa est aliquid, non tamen corpus, vel substantia, sed accidens.

Et ad hoc quod objicitur de motu ejus,

<--- Page Split --->

dicendum quod non movetur motu locali, sed potius generatur : sicut enim supra diximus de lumine, quod habet semper novam essentiam generatam ad novam præsentiam illuminantis, ita dicimus hic, quod tribus modis forma generatur in speculo, scilicet ex motu adspicientis,et ex motu speculi, et ex motu aeris intermedii. Et hoc contingit ideo, quia recta oppositio exigitur ad immutationem speculi, et illa potest immutari vel ex parte situs adspicientis, vel ex parte speculi : et ideo corrumpitur una, et generatur altera. Medium autem quod est deferens, etiam corrumpit eam si ipsum variatur : sed ad mutationem ejus non videtur forma moveri : et hoc contingit duabus de causis. Quarum una est, quia transitus imaginis per medium est subito, sicut et luminis : sed mutatio aeris de loco ad locum, non est subito. Secunda est, quia medium est receptibile forma, sed non servabile, ut habetur in libro de Sensu et sensato : et propter hoc statim quando medius aer est extra rectam oppositionem inter speculum et adspicientem, non apparet amplius in eo. In aqua autem secus est : quia illa magis servat : et propter hoc in aqua mota apparet facies majoris quantitatis : quia pars aquæ quæ movetur extra rectam oppositionem, tenet formam a materia diu, et illa pars conjuncta cum parte forma quæ est in recta oppositione, facit formam majoris quantitatis apparere, et quandoque duas, vel tres formas.

Sic igitur patet, quod ista forma non movetur neque per se, neque per accidens, sed semper nova generatur.

quæst. Ex his patet solutio ad omnia ea quæ 2. objecta sunt usque ad id quod quæritur, In quo sit sicut in subjecto ?

Et ad hoc dicimus, quod est in speculo ut in subjecto. Quod autem non movetur motu speculi, sed corrumpitur, et generatur in altera parte, hoc est ideo, quia suum generans est extra speculum, scilicet adspiciens oppositum speculo

secundum rectum situm, sicut etiam supra dictum est de generatione lucis.

Ad id autem quod objicitur de Auctore sex principiorum, dicimus quod error est, quod sit in extremo aere tangente speculum sicut in subjecto : sed est in ipso sicut in extremitate perspicui quod confert ei actum immutandi visum, sicut diximus de colore : bene enim concedimus, quod falsum est, quod forma illa nihil est, sicut probatum est in objiciendo.

Ad id autem quod quæritur, In quo Ad quæst. 3. prædicamento sit?

Dicimus, quod est in prædicamento qualitatis secundum illam speciem quæ est habitus vel dispositio. Est enim non proprie imago vel forma, sed species imaginis vel forma, et talis quæ potest esse in anima ut in subjecto, et non est proprie longa vel lata, sed habet longitudinis vel latitudinis speciem : si enim longum esset vel latum, cum longitudo illa vel latitudo non terminetur secundum terminos aeris vel speculi, sed adspicientis, oporteret quod longitudo et latitudo alicujus essent extra ipsum, quod est inconveniens. Et propter hoc necesse est dicere, quod in veritate non est longum neque latum, sed species longi et lati, per quam cognoscitur figura adspicientis. Et cum tales species sint habitus vel dispositiones, erit illa forma habitus vel dispositio, et est etiam in anima sicut habitus, in speculo vero sicut dispositio, et etiam in aere.

Ad id autem quod contra hoc objici- 1. tur, dicendum quod id quod immutat sensum per se ut primum agens, est passio vel passibilis qualitas, et hoc est color : sed non oportet, quod illud quod receptum est in oculo et spiritu visibili vel in speculo, sit color secundum esse coloris, sed potius erit species coloris, quæ est principium cognoscendi colorem.

Ad aliud dicendum, quod non est Ad object. 2. forma vel circa hoc aliquid constans

<--- Page Split --->

figura : quia, sicut dictum est, non habet terminum quantitatis secundum esse figura, sed potius similitudinem ejus ad speciem quae apta nata est repraesentare figuram secundum esse quanti.

Ad quest. Ad illud autem quod quaeritur, Utrum recipiatur forma illa ut in superficie, vel in puncto ?

Dicendum, quod ut in puncto, sicut bene et demonstrative probatum est. Cujus evidens exemplum est de forma totius sphære dimidii cæli, quae tota resultat in una parva acie oculi : quod non posset fieri, si reciperetur in ipso ut in superficie. Et eadem ratio est de speculo, quae est de oculo.

Ad id quod objicitur contra, patet solutio per prædieta : imago enim resultans in speculo non habet longitudinem et latitudinem secundum esse longitudinis et latitudinis, sed potius speciem et intentionem illarum dimensionum.

Ad quest. Ad n° quod quaeritur, Secundum quam 5. naturam speculum sit receptivum talis imaginis ?

Dicendum, quod tria oportet concurrere in naturam speculi, scilicet planitiem et transparentiam in superficie, et aliquid terminans ipsum post superficiem, et tertio quod sit proportionata reflexio. Aer enim qui est transparens tantum, non est speculum. Aqua vero, quae est transparens et spissum, aliquo modo terminat lucem, quae abstrahit formas visibiles, et reflectit eas a superficie plana, et per consequens congregat ibidem formam abstractam a luce reflexa : et propter hoc ipsa aqua est speculum, sed aliquantulum obscurum.

Metalla etiam non multum polita in superficie et bene commixta sicut aurum, argentum, ferrum, et cuprum depuratum, sunt specula. Hujusmodi enim omnia generantur ex sulphure et argento vivo. Argentum enim vivum fit ex subtili aqueo, et subtili terreo. Quando igi-

tur argentum vivum subtile est valde, et sulphur similiter, et commiscentur per calidum digerens et inflammans, tunc fit aurum, quod in superficie polita propter subtile aqueum, et medium, receptivum est reflexivum : et propter hoc subtile terreum est terminativum, et sic speculum efficitur. Similiter est de argento propter easdem causas, præter hoc solum, quod calidum in ipso non est adeo bene commiscens, neque adeo bene digerens, neque adeo inflammans sicut in auro : et quia aurum magis sequitur sulphureum colorem, et argentum magis argenti vivi, in utroque tamen est frigus magis coagulans, est propter hoc ipsum etiam receptivum luminis et reflexivum. Cuprum autem depuratum est ex sulphure quidem puro et argento vivo minus puro et bene commixtis : et propter hoc etiam ex ipso fit speculum, quando politum est in superficie. Ferrum autem ex utroque quidem est impuro et bene commixtis, et sua humiditas viscosa non separabilis ab ipso per eliquationem calidi : et propter hoc efficitur speculum, sed magis obscurum secundum quid, et minus obscurum secundum quid in eo quod politum magis accedit ad naturam diaphani per colorem aquæ : quia nullus color magis receptivus est formæ et coloris : in eo vero quod est ex partibus grossis terreis, est magis umbrosum, et sic minus receptivum. Aurum autem et cuprum, eo quod habent colores, minus receptiva sunt formæ et coloris. In eo vero quod habent subtile terreum magis quam ferrum, magis sunt receptiva. Et propter hoc inter omnia metalla argentum bene politum magis est speculum : quia hoc in colore magis accedit ad diaphanum, et habet subtile terreum bene commixtum. Stannum autem et plumbum magis sunt ex argento vivo non bene puro, nec bene commixto cum sulphure : et propter hoc in superficiebus eorum semper remanent partes obscuræ terrestresimpedientes luminis recepibilitatem: et ideo ex istis non generatur speculum.

<--- Page Split --->

Inter autem omnia melius est speculum ex vitro et plumbo : quia vitrum propter transparentiam melius recipit radios, et plumbum habet humidum solubile ab ipso : et propter hoc quando superfunditur vitro calido, siccitas vitri abstrahit ipsum, et efficit vitrum in altera parte terminatum valde radiosum. Exigitur etiam proportio reflexionis : quia si nimis fieret reflexio, sicut in speculo opposito soli immediate, non resultat color et figura, vel obscure resultabit : et hoc est ideo, quia condensatio radiorum et luminis tegit colores et figuras, sicut patet si lapis niger valde politus ponatur sub sole, et aliquis eminus respiciat eum ex obliquo, videbitur lapis ille albus vel splendidus propter multam diffusionem radiorum in superficie.

in quo semper apparet facies versa. Si autem fieret speculum angulatum multis angulis, cum quilibet angulus discontinuet reflexionem quæ fit ad superfici'em, in eo fierent multæ imagines secundum naturam discontinuationum reflexionis. Si vero fiat speculum in una parte concavum, et in alia parte planum, sive planum sit superius et concavum inferius, sive econtra, resultabunt duæ facies : et si concavum sit superius, et planum sit inferius, tunc in loco continuationis plani ad concavum videbuntur illæ facies continuatæ in collo, ita quod una facies sit superius, et alia inferius. Si vero fit e contra planum inferius et concavum superius, tunc videbuntur facies illæ continualæ in vertice capitis, eo quod inferior porrigitur superius, et superior dependent inferius.

Iest. Ad illud autem quod quaeritur, Quare forma quandoque in profundo videtur, et quandoque in superficie ?

Dicendum quod in speculo non tantum resultat forma, sed etiam distantia quæ est inter adspicientem et speculum : et propter hoc quando distantia est magna, tunc videtur forma profunda in speculo : quando vero parva est distantia, videtur accedere ad superficiem.

uest. Ad aliud dicendum, quod sicut habitum est, forma quæ apparet, est species non habens spissitudinem, et propter hoc nulla est quæstio, Utrum posterior pars tegat anteriorem ?

Ad ultimum dicendum, quod cum diciAt quæst. tur, quod visus est visibilis et invisibilis, ly in potest privare objectum visus respectu ipsius visus, vel respectu harmoniæ ipsius. Si primo modo, tunc invisibile dicitur non habens colorem, aptum natum tamen habere, sicut aer vel aqua. Si autem privat respectu harmoniæ, hoc potest fieri duobus modis, scilicet secundum excessum, vel secundum diminutionem. Si primo modo, tunc dicitur invisibile quod minus est lucdum. Si secundo modo, tunc dicitur invisibile quod parvam habet differentiam invisibilitatis, etc.

uest. Ad aliud dicendum, quod in convexo speculi apparet forma sicut est in plano : quia ibi una pars speculi non est sub alia, et propter hoc non fit reflexio ab una parte speculi super aliam : sed in concavo una pars est sub alia, et propter hoc superior projicit super inferiorem formam receptivam : et ideo superior pars apparet inferius. Et similiter est de dextro et sinistro. Et iste modus naturalis est in generatione mixtionis, licet non figura lapidis, quæ dicitur topazion,

ARTICULUS IV.

De natura medii per quod est visus.

Consequenter quaeritur de natura medii per quod est visus.

Dicit autem Philosophus in H de Ani-

<--- Page Split --->

ma 1, quod aqua non secundum quod aqua, nec aer secundum quod aer, sed quoniam natura est eadem utrisque his et in perpetuo superius corpore. Et sic videtur, quod aer et aqua sint medium visus secundum quod communicant in natura transparentis : sic enim in eis est natura superioris corporis, quae natura est lumen.

Quest. 1. SED TUNC quaeritur, Quid continuet visum usque ad visibile ?

Ponamus enim aliquem stantem in aere videre lapidem album in aqua jacentem, constat quod aer et aqua continua corpora non sunt : quia continua sunt, quorum terminus est idem, et non est idem terminus aeris et aquae. Cum ergo lapis inmutet per spatium aquae et puncto illo in quo tangit aer aquam, mutetur color immutans ut in fine immutationis aquae et ut in principio mutationis aeris : ergo quiescere accidit in medio de necessitate, sicut probatum est in IV Physicorum 2, quando aliquis medio puncto ut duobus utitur uno, scilicet in fine et principio, quod quies intercidit. Et quia nos hoc supra determinavimus in quaestione de tempore, ideo supponamus hic.

Eadem prorsus objectio est de visione stellarum. Illae enim videntur per partem quinta essentiae, et per ignem, et aerem, quae non sunt corpora continua. Ex hoc etiam videtur falsum quod dicit Philosophus, quod tantum aer et aqua sunt medium in visu : nobis enim apparent stella per partem quinta essentiae et per ignem.

Quest. 2. ITEM quaeritur, Quae sit natura illa quam ipse dicit communicare aquam et aerem cum perpetuo superius corpore.

Si enim illa lumen est, tunc non contingeret aliquid videri in tenebris, quod falsum est : quia luminosa, ut noticiluca, in tenebris videntur. Si autem est natura

transparentiae, tunc plura videntur esse media quam aer et aqua. Videmus enim ad litteram, quod ignis in sua sphæra transparens est : aliter enim nobis non apparerent stellæ per ipsum.

JUXTA hoc etiam quaeritur, Cum ignis Qua in inferioribus tegat nobis colores qui post ipsum sunt vel in ipso, et inferioribus similiter dicatur ignis esse lux et corpus luminosum, quare nobis non tegat stellas, et quare non videmus lumen ejus ?

Si dicatur, quod hoc est propter ejus pervietatem et remotionem a nobis, hoc non potest esse causa : quia sic nec ipsum videremus, nec stellas quae sunt post ipsum.

Praeterea, Corpus lunae multo minus est quam corpus ignis, ut probatur in Almagesto, et remotius est a nobis : est enim minus terra, et terra est corpus minus igne : et tamen videmus ipsum.

SOLUTIO. Ad hoc dicendum, quod aer soli et aqua sunt medium, ut dicit Philosophus, non secundum quod aer et aqua. Et propter hoc non tantum sunt media, sed etiam alia in quibus est eadem natura, sicut quinta essentia in partibus non stellatis, et ignis in sphæra sua : sed non ita proprie sunt illa duo media sicut aer et aqua. Et hoc contingit duabus rationibus. Quarum una est, quod aer et aqua communicant in humido, et humidi sunt duæ virtutes, scilicet bene recipere, et ad aliquid fluere : quia male terminabile est in se. Et propter hoc sensibilia bene recipiunt, et ad sensus bene fluendo reportant. Tale autem humidum non est in igne et quinta essentia. Alia ratio est, quia aer et aqua non sunt simpliciter levia, nec simpliciter gravia. Et propter hoc minus obviant motu sensibilium per ipsa ad omnem proprietatem : et talis proprietas non est in igne. Et propter hoc non ita conveniens est

<--- Page Split --->

medium. Est autem alia natura medii, scilicet quod ipsum sit rarum et perviu, et illa magis est in igne et quinta essentia, quam in aere, et plus in aere quam in aqua : et propter hoc omnia haec differenter efficiuntur medium.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod natura in qua, communicant aer et aqua cum perpetuo superius corpore, duplex est : una ex parte potentiae, et altera ex parte actus. Illa quae est ex parte potentiae, est diaphaneitas, et haec est transparenlia quae causatur ex raro subtili in partibus materiae : et quanto illud plus abundat in aliquo corpore, tanto ipsum est magis perviu m. Illa vero quae est ex parte actus, est lumen receptivum quod facit transparens esse in actu esse transparens. Utraque enim naturarum invenitur in coelo. In stellis enim est lumen, et in aliis partibus orbium transparentia. Humidum autem sua duplici virtute in aere et aqua habet facilitatem mediandi, et praecipue in aere : quia ibi conjungitur humidum cum magis transparenti quam in aqua.

quæst. AD ALIUD ergo quod quæritur, Quid continuet visum ?

Dicendum, quod motus lucis in diaphano subito est, et non in tempore. Et cum color immutat actu luminis, erit immutatio coloris ad modum immutationis luminis. Hoc autem hic supponatur : quia in sequentibus hoc probabitur. Et propter hoc non est ibi proprie motus, nec alteratio, nec loci mutatio, sed generatio potius in omnibus partibus medii directe oppositis distantibus secundum proportionem secundum quam potestin immutabile visibile. Et ideo nihil est quod objectum est de continuitate. Illa autem objectio consequitur necessario illos, qui dicunt lumen esse substantiam, et visum fieri per emissionem radiorum ab oculis : et propter hoc dicunt absurda multa, scilicet quod corpus quintum sit immixtum omnibus elementis transparentibus, et hoc fit quia conti-

nuat visum. Et hoc est grave absurdum et fe-dum : quia secundum hoc duo corpora sunt in eodem loco, licet hoc non reputant inconveniens, quod corpus quintum sit cum quolibet in eodem loco.

Si forte objiciatur, quod visibile æque primo est in loco et in medio, et ita non sit in oculo per actum medii ex quo æque primo generatur in utroque. Dicendum, quod non est ibi prius et posterius secundum tempus, sed secundum ordinem causæ tantum.

Ex nis patet solutio ad omnia quae— Ad quest. 2 et 3. sita præter ultimum.

Et ad illud dicendum, quod nullum multum rarum est in se luminosum. Et propter hoc ignis in sua sphæra cum sit multum rarum, non lucet. Ad hoc enim ut aliquid luceat, ut dicit quidam Philosophus, oportet quod habeat partes multum compressas et calcatas : quia aliter non esset lumen servabile in ipso. Si enim luceret, ut dicit Avicenna, tunc obtegeret visibilia quae post ipsum sunt. In inferioribus autem ignis est compressus in materia terrestri, et ideo lucet ibi et legit colores, etc.

ARTICULUS V.

Qualiter species visibiles sint in oculo et in medio ?

Consequenter quæritur, Qualiter species visibiles sint in medio et in oculo ?

Videtur autem, quod ut in materia et ut in subjecto sic :

  1. Omnis accidentis esse non est nisi quando est in aliquo ut in materia et ut in subjecto : species visibiles sunt accidentia : ergo non sunt in oculo et in medio nisi ut in materia et in subjecto.

  2. Item, Omne accidens quod immutat aliquid, est in illo ut in subjecto : co-

<--- Page Split --->

lores immutant medium et oculum : ergo sunt in illis ut in subjecto.

  1. Item, Omnis substantia agens actu accidentis, accidens illud habet in se ut in subjecto : aer et oculus agunt actu colorum : ergo colores sunt in ipsis ut in subjecto. PRIMA probatur ex hoc quod substantia non agit actu accidens per se, sed per accidens quod inest ei. SECUNDA patet per suppositionem praebaturiorm : quia medium immutat oculum, et oculus est organum sensus communis et phantasie.

  2. Item contra hoc est, quod nullum accidens cum contrario sibi potest esse in eodem subjecto : unus color cum suo contrario simul potest esse in medio aere : ergo colores non sunt in medio aere sicut in subjecto. PRIMA probatur per rationem contrariorum. Contraria enim sunt, quae nata sunt inesse eidem, sed numquam simul actu uno. SECUNDA probatur sic per demonstrationem. Sit enim a oculus versus Orientem posilus, sed adspiciens ad Occidentem : b autem oculus positus versus Occidentem, sed adspiciens ad Orientem, et sit distantia media decem cubitorum. Ex parte autem Orientis sit c, album corpus vehementis albedinis immutans aerem usque ad oculum positum in opposito ex parte Occidentis. Ex parte autem Occidentis sit d, nigrum corpus vehementis nigredinis immutans aerem usque ad oculum positum versus Orientem. Et distent ista corpora, et isti oculi diametraliter, et in eodem tempore immulentur unus ab albo, alter a nigro. Ergo istos duos colores necesse est ibi occurrere in medio, et tunc simul esse in actu illo, quod impossibile est si contrarietatem habent et insunt aeri sicut accidens in subjecto.

cundum partem. Et sic possumus dicere, quod aer et oculus vel secundum totum vel secundum partem sunt alba vel nigra, quod falsum est. PRIMA probatur ex hoc quod licet difficile sit convertere eam quae est ab accidente denominationem, sicut habetur in II Topicorum : quia non sequitur, albedo inest huic, ergo est albus : nihilominus tamen bene convertitur sub distinctione, scilicet secundum quid, vel simpliciter, hoc est, secundum totum, vel secundum partem. Sicut enim bene sequitur, hoc est album, ergo albedo inest huic : ita bene sequitur, albedo inest huic, ergo hoc est album vel secundum totum vel secundum partem.

Ad PRÆDICTA volunt solvere quidam secundum sententiam Averrois in libro de Anima 1, dicentes, quod colores non sunt in medio et in oculo secundum suum esse proprium et naturale, secundum quod sunt in aliquo ut in materia et in subjecto, sed secundum esse spirituale, quod est separatum a materia et subjecto, in quo esse non habet oppositionem et contrarietatem, sicut nec rationes intentionum earum quae sunt apud animam.

SED CONTRA hoc est multiplex ratio.

  1. Quarum prima est, quod omne quod recipitur in aliquo, recipitur in illo secundum potestatem recipientis et non recepti : sed colores recipiuntur in medio et in oculo : ergo secundum potestatem recipientis et non recepti : sed recipientia sunt corpora : ergo recipiuntur secundum esse corporale et non spirituale. PRIMA palet ex auctoritate Boetii. SECUNDA per se nota est.

  2. Item, Omne arcidens quod est in aliquo sicut in subjecto, denominat ipsum vel secundum totum vel secundum partem : colores sunt in aere sicut in subjecto et etiam in oculo : ergo denominant ipsa vel secundum totum, vel se-

<--- Page Split --->

sunt in illo. PRIMA probatur per oppositum : quia species denudatae omnino a materia et appendicis materiae quantumcumque sunt excellentes, non destruunt, ut habetur in III de Anima 1 : quia haec est differentia inter sensum et intellectum, quod ab excellenter intelligibilibus non corrumpitur intellectus, quo pejus intelligat minus intelligibilia, sed potius confortatur ut melius intelligat ea : sensus autem ab excellenter sensibilibus corrumpitur, quo pejus apprehendat minus sensibilia, vel etiam ex toto, ut patet per experimentum. Si enim vitrum purum et clarum accipiatur, et infundatur argentum vivum, et supponatur sub sole, fiet magna reflexio ad superficiem vitri, et motus fiet illius reflexionis ex motu argenti vivi. Et si quis diu cogatur adspicere ad illud, excaecatur ex toto. Similiter hi qui diu fuerunt in ergastulo, et postea emittuntur, etiam res valde albas non possunt adspicere nisi cum magna piena. In omnibus autem confunditur visus ex adspectu ad rotam solis.

Propter hoc quidam voluerunt dicere, quod quando dicit Averroes, quod species visibiles sunt in medio ut in esse spirituali, quod non dicitur ibi spiritus secundum quod spiritus est non corpus, secundum quem modum vocamus animam spiritum, sed dicitur ibi spiritus lucidum corpus et subtile, quod est instrumentum ad perfectionem virtutum animalium, secundum quod spiritus diffinitur ab Algazele in sua Physica, ubi sic dicitur : « Spiritus est corpus subtile compositum ex vaporibus humorum, cujus sedes est cor, et ipse vehiculum virtutum vitalium et animalium, per quem virtutes sensibiles et motiva transeunt in sua instrumenta. » Dicunt ergo, quod quia spiritus ille cum naturalis est aeri, ideo aer secundum potestatem etiam illius spiritus recipit species sensibiles. Sed contra hoc est, quod non tantum

medium visus est aer, sed etiam aqua quae non habet a materia generalitatem cum spiritu illo.

Propter hoc alii volebant dicere, quod in veritate species visibiles non sunt in medio secundum esse spirituale sic vel illo modo, sed sunt in eo sicut in potentia, sicut forma ad quam est motus in motu ipso. Cum enim motus sit endelechia existentis in potentia secundum quod est in potentia, erit forma ad quam est motus secundum quod est in motu, non in actu puro, nec in potentia pura, sed in potentia quae est exitus continuus ad actum : et in tali esse forma bene potest esse permixta suo contrario. Et propter hoc contraria simul esse possunt in medio, eo quod non sunt actu in eo, sed potentia. Contraria vero bene simul sunt potentia. Sed quod hoc nihil sit, probatur. Ostensum enim est in V Physicorum 2, quod nihil idem simul et semel et secundum eamdem partem movetur ad contrarios terminos motus.

Resumatur igitur supra habita demonstratio. Per illam enim patet, quod

  1. Idem aer numero est qui immutatur ab albo et nigro secundum diversos situs. Ergo necesse est illos colores convenire in medio æque distante ab utroque : et illud medium de necessitate movetur contrariis motibus, quod est impossibile.

  2. Item, Ejusdem subjecfi est esse in motu et in termino motus, si motus ille habet terminum : et si non habet terminum, tunc est perpetuus. Si igitur medium est in motu alterationis secundum species visibiles, de necessitate aut erit in motu perpetuo, quod est falsum : aut aliquando erit in termino motus illius. Si autem sit in termino, tunc de necessitate denominabitur a termino illo, et tunc erit aer, vel albus, vel niger, vel alterius coloris, quod falsum est.

St FORTE dicatur, quod in veritate aer

<--- Page Split --->

non movetur motu illo, sed motus est per ipsum visibilium specierum, ita quod ipse sit quasi spatium deferens motum et mobile. Contra hoc est, quod

  1. Nihil est mobile aliquo motu nisi corpus. Si ergo hoc est motus, oportet aliquod corpus esse mobile illo motu. Hoc autem non est aer, ut dicunt : nec corpus coloratum : quia hoc non transit per aera. Ergo erit ibi aliquod corpus praeter coloratum et aerem et oculum, quod est contra sensum.

  2. Item, Probatum estin VIII Physicorum 1, quod licet motus circuli qui est in circulo, non habeat contrarium motus, tamen super circulum potest habere, contrarium. Dividatur enim circulus per diametrum, et sint puncta contactus diametri A et B et D : et sit mobile motum A in B per unum semicirculum, et transeat per B, et vadat in A per alium semicirculum : c autem sit mobile ex A per alium semicirculum, et transeundo per B, veniat in A : ista duo mota occurrerent sibi in B : et unum sistit motum alterius, eo quod sunt ad situs opposita circulnerentia : ergo similiter erit in motu recto. Si ergo album immutat versus Orientem oculum aliquem, et nigrum versus Occidentem alium oculum, et album et nigrum sunt in medio sicut in motu, ut dicunt illi, de necessitate motus unus sistit alterum : et sic neuter oculus immutabitur : quia unus non permittit alterum transire ad oculum.

Si forte dicatur, quod unus declinat ab alio in occursu, ex hoc sequitur illud inconveniens, quod color unius eorum non videbitur diametraliter contra coloratum, sed potius ex transverso. Sit enim album corpus A : et oculus oppositus illi diametraliter sit c D E : nigrum autem corpus oppositum albo per diametrum sit F : et oculus videns ipsum oppositus oculo videnti album per diametrum sit G. Si ergo nigrum declinat ab albo, tunc declinabit extra mensuram diameter c D

E : et ille fuit diameter, qui fuit inter oculum videntem nigrum et corpus nigrum : et hoc est impossibile et contra sensum. Similiter est contra Euclidem, qui demonstrat, quod omne quod visu deprehenditur, super illud percutit diametrum trianguli ambligoni, sub quo perficitur visus.

  1. Præterea, Quidquid agit actu, est actu : species visibilis in medio agit actu immutando oculum : ergo est actu in medio.

PRATEREAquæritur , Secundumquemmodumdifferentemspeciesvisibilessuntinoculoetinmedio ?

Solutio . Dicendum , quodtriaatten - dendasuntadsciendumqualiterspeciesvisibilessuntinmedioetinoculo . Q u o - rumunumestnaturaagentiscoloresetabstrahentiseos , ethæcestnaturaagen - t i s , quodestqualitas , utsupraprobatumest , nonhabenscontrarium , cujustrans - ituspermediumestsubitoetnonintempore : etideocumcoloresnonaguntinmediumetoculum , nisiperactumluminis , secundumquodaguntinactio - nesuanonhabentcontrarium . Secun - dumestnaturacolorisabstracti : illeenimnonabstrahiturcumcausisgene - rantibusipsuminsubjecto , quæsuntcalidum , frigidum , humidum , etsiccum , utsupradictumest . Sedabstractiofitinpropriaspeciecoloristantumsineomnipartemateriæetsineomnicausamateriali . EthocestquodvocatAver - roessuperlibrumdeAnimaspiritualeesse . Cumautemsuprahabitumest , quodcoloresnonaguntnecqualitatesactivæpersenecpassivæ , sedpotiusperactumcalidietfrigidi , e t c . , ibinonaguntetpatiunturaseinvicem : ergonontransmutabuntseinvicem : quiaomnistransmutatiofitperactionemetpassionem . Cumigitursicfitinmedioetoculo , patetquodnontransmutabunt

<--- Page Split --->

se invicem, et unus non obstat alteri. Tertium est natura medii : quia, ut supra habitum est, aer et aqua non sunt media secundum quod aer et aqua, sed secundum convenientiam quam habent cum superius perpetuo corpore. Hæc autem est transparentia, quæ est aptitudo ubique recipiendi speciem visibilem, ubi opponitur res colorata secundum actum lucidi. Dico autem aptitudinem recipiendi ut deferens recipit, et non ut recipit tenens. Et hoc est quod volunt quidam dicere, quod visibilia sunt in medio ut in potentia motus, et non ut in termino et actu. Et propter hoc nec ex parte illa visibilia habent contrarietatem. Et sic patet qualiter ambæ opiniones aliquo modo sunt veræ.

    1. Ad PRIMUM igitur dicendum, quod du- 5. plex est subjectum, scilicet tenens et colligens, et subjectum deferens. Subjectum autem tenens denominatur ab accidente quod tenet, vel secundum quid, vel simpliciter. Sed subjectum deferens non denominatur ab accidente quod est in ipso : quia non est in ipso nisi in potenlia, et non in actu : et taliter visibilia sunt in medio. Qualiter autem sunt in oculo, dicetur in fine.

Ex his patet solutio ad quinque prima.

Ad hoc vero quod objicitur contra sententiam Commentatoris, dicendum quod non vocat esse spirituale a spiritu qui est anima, sed a spiritu qui est corpus, cui communicat natura diaphani in medio existens, et attendit esse coloris quod est sine parte materiae et sine causis generantibus ipsum in materia secundum naturam colorati corporis. Quod autem excellens visibile destruit visum, non est ex natura coloris secundum quod color, sed secundum naturam lucis, per cujus actum movet color oculum. Hoc enim quandoque superat spiritum visibilem, et confundit visum, et per consequens hebetat visum : quia ad multitu-

dinem luminis sequitur multiplicatio coloris et lumen egrediens nimium in oculum, non intendit humidum crystallinum, sed removet ipsum a temperamento suæ complexionis, et resolvit partem ejus subtilem et infimam, qua resoluta incipient constare et inspissari partes magis grossæ, sicut habetur in IV Meteororum de coagulatis a calido et impinguatis 1. Cum autem sic inspissatur humidium crystallinum, non erit susceptilbile spiritus visibilis, qui venit a cerebro per nervos opticos : et sic accidit perfecta cæcitas etiam quando oculi pulchri apparent exterius. Et propter hoc apparet, quod corruptio oculi a luce et a colore per accidens est.

Similiter dicimus de his qui diu fuerunt in tenebris, et postea cum pœna inspiciunt valde alba : hæc enim non per se accidunt a colore, sed per accidens. Calor enim naturalis et spiritus diffunduntur in organis sensuum, et multiplicantur in eis duabus de causis. Quarum una est exercitium in operibus sensuum. Exercitium enim multiplicat calorem, multiplicatus attrahit spiritum : et inde lit, quod spiritus magis multificatur in uno sensu, quam in alio, propter majus exercitium illius sensus. Alia est intentio animæ in opere sensus unius : ex hoc ipso enim extrahitur ab altero, et dirigit spiritum et calorem ad sensum illum in cujus opere est intentio, et cum calor sit aperitivus pororum, facit facilem discursum spirituum ad sensum illum. Et per oppositum diu manentes in tenebris non habent exercitium visus, nec anima est intenta operibus visus. Et propter hoc subtrahitur spiritus visibilis ab oculis, et exsiccantur, et contrahitur nervus opticus in tantum quod etiam quando veniunt ad lucem, spiritus non possunt subintrare nisi parum et paulatim. Et ideo vincuntur et laeduntur ab albo excellenti.

Et per hoc patet solutio omnium eo-

<--- Page Split --->

rum quae objecta sunt contra Comnentatoris sententiam.

Adilludvero quod objicitur de alia opinione, dicendum quod etiam illa secundum aliquid est vera, sed non simpliciter vera. Non enim absolute alteratio est immutatio medi i a spiritibus visibilibus : quia in alteratione absolute sunt contraria agentia et patientia in eo quod alteratur. Sed hoc est unum agens in omnibus visibilibus contrariis et mediis, et hoc est lumen. Similiter colores sunt in medio separati ab omnibus causis a quibus accipiunt contrarietatem. Et propter hoc alteratio dicitur æquivocæ de alteratione physica, et de alteratione sensuum et medi i. Quod patet ex hoc quod alteratio physica est de contrario in contrarium : alteratio vero sensuum et mediorum est de privatione in habitum.

Et per hoc patet solutio ad omnes alias demonstrationes inductas : quia illae inducuntur ac si alteratio medi i sit alteratio simpliciter.

Ad i d vero quod objicitur, quod quidquid agit actu, est actu, dicendum quod verum est hoc secundum actum illius

quo agit, sed color in medio non agit in visum nisi actu lucidi : et propter hoc per actum illius est ibi, sed non per actum materiae rei colorata. Et ideo etiam aer proprie nec est albus, nec niger, Ad sed proprie lucidus.

Ad ultimum dicendum, quod tres sunt differentiae speciei visibilis in medio et in oculo. Quarum una est, quia oculus ex eo quod consistit in substantia aquæ quæ nigra est, et circumposita servat speciem et colligit eam ita quod apparet in seipso: sed hoc non facit aer. Secunda est, quia oculus habet speciem visibilem ut habitum vel dispositionem, quæ est principium cognoscendi rem visivam: et propter hoc etiam color in oculo non est ut colorans ipsum, sed ut habitus qui est forma totius colorati et principium cognoscendi ipsum : et sic iterum non est in aere. Tertia est, quia est in oculo sicut in termino, sed in medio sicut in via: et propter hoc etiam in oculo est aliquo modo ut in actu, sed in medio sicut in potentia, etc.