QUÆSTIO LXII.

De statu malorum Angelorum.

Consequenter transeundum est ad statum malorum Angelorum. Et quaeruntur tria, scilicet de casu daemonum, et de ordinibus eorum, et de exercitio tentationum eorum circa homines.

<--- Page Split --->

Circa primum quaeruntur sex.

Quorum primum est, Quis cecidit?

Secundum, Propter quid cecidit?

Tertium, A quo cecidit?

Quartum est, Per quae dejectus est?

Quintum, Quando cecidit?

Sextum, In quid cecidit?

Circa primum horum quaeruntur tria, quorum primum est, Utrum superiores vel inferiores fuerint Angeli cadentes?

Secundum, Utrum unus eorum aliis suam voluntatem persuaserit, vel quilibet eorum propria voluntate ceciderit?

Tertium, Utrum suum casum præscire potuerint?

ARTICULUS I.

De casu dæmonum. An superiores vel inferiores ceciderint1?

Ad primum horum proceditur sic :

  1. Dicit Gregorius in homilia super illud, Accesserunt ad Jesum publicani, etc.2, tractans illud verbum : Tu signaculum similitudinis, plenus sapientia, et perfectus decore : in deliciis paradisi Dei fuisti3, dicit sic : « Notandum, quod Angelus non ad similitudinem Dei factus, sed signaculum similitudinis Dei dicitur : ut quo in eo subtilior est natura, eo in illo imago Dei similius insinuetur expressa. Quo in loco mox subditur : Omnis lapis pretiosus operimentum tuum : sardius, topazius, et jaspis, chrysolithus, et onyx, et berillus, et sapphirus, et carbunculus, et smaragdus.

Ecce novem dixit nomina lapidum : quia profecto novem sunt ordines Angelorum, quibus nimirum ordinibus ille primus Anælus ideo ornatus et opertus exsilit, quia dum cunctis agminibus Angelorum prælatus est, ex eorum comparatione clarior fuit4. »

  1. Item, In Isaia super illud : Quomodo cecidisti de cælo, Lucifer, qui mane oriebaris5? Dicit Glossa Dionysii : « Diabolus in exordio mundi creatus, inter Angelos gloriosior. »

  2. Hoc idem videtur per rationem ; quia in cœlum Trinitatis ascendere et esse similis Deo altissimo concupivit nimis, ut dicit Augustinus, delectatus in propria pulchritudine : in tantam autem altitudinem non extolleret parva pulchritudo : ergo videtur, quod ex superioribus fuerit.

Sed contra :

  1. Damascenus in libro II de Fide orthodoxa : « Ex angelicis virtutibus ea quae præerat terrestri ordinì, et cui terræ custodia commissa a Deo erat, non natura mala facta est, sed bona existens et

<--- Page Split --->

a bono facta, et nequaquam in seipsa a conditore malitia semitam habens, non ferens illuminationem et honorem quem ipsi conditor largitus fuerat, libera voluntatis potestate demutata est ab eo statu qui secundum naturam, in eum qui contra et praeter naturam est'. » Ex hoc accipitur, quod Angelus cadens de inferioribus fuit : secundum ordinem enim hierarchiae superiores Angeli non praesunt terrestri ordini.

  1. Item, Videtur quod quidam fuerint de superioribus, et quidam de inferioribus, et quidam de mediis : quia ita dicit communis sententia, quod non unus chorus ceciderit, sed de quolibet choro ad proportionem unius, secundum quod etiam assumuntur homines.

  2. Item, Apostolus nominat quosdam de media hierarchia, ad Ephesios, vi, 12, dicens : Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum.

descendunt illuminationes ad ordines mediae et infirmae hierarchiae, quae praesunt terrestribus.

An ut autem quod objicitur, quod seAd object. 2. 2. 2. 2. 2. 2. 2.

Solutio. Dicendum, quod Augustinus tangit hanc quaestionem in libro XI super Genesim ad litteram 2, et contemnit eam : eo quod neutra pars sufficienter probari potest. Secundum tamen quosdam sanctos et doctores modernos de quolibet ordine quidam ceciderunt, inter quos fuit unus excelsior, de quo propter pulchritudinem suam in Job dicitur, quod ipse est principium viarum Dei 3, et Lucifer appellatur in Isaia 4, et signaculum similitudinis Dei in Ezechiele 5,

Ad object. 1. QUOD ERGO objicitur de Damasceno, quod terrestri ordini praeerat, dicendum quod non praefuit ut minister immediate ministrans circa terrena, sed ut per quem

ARTICULUS II.

Utrum unus eorum aliis suam voluntattem persuaserit, vel quilibet propria voluntate ceciderit 6 ?

Secundo quaeritur, Utrum unus eorum aliis suam voluntatem persuaserit, vel quilibet eorum propria voluntate ceciderit ?

Et videtur, quod unus aliis omnibus persuaserit. Quia

  1. Sicut dicit Damascenus in libro II de Fide orthodoxa : « Simul autem cum eo evulsa est et consecuta eum est et cecidit multitudo infinita eorum qui sub ipso ordinati erant Angelorum 7. » Si autem consecuti sunt eum, tunc ipse fuit primus, et alii ex sua sione ejus ceciderunt.

1 S. J. DAMASCENUS, Lib. II de Fide orthodoxa, cap. 4. 2 S. AUGUSTINUS, Lib. XI super Genesim ad litteram, cap. 26. 3 Job. XL, 14. 4 Cf. Isa. XIV, 12. 5 Cf. Ezechiel. XXVIII, 12.

6 Cf. Opp. B. Alberti. Comment. in II Sententiarum, Dist. VI, Art. 3. Tom. XXVII hujusce nova editionis. Cf. etiam II*« Part. Summa theologia, Quaest. 20, memb. 2. Tom. XXXII ejusdem editionis.

7 S. J. DAMASCENUS, Lib. II de Fide orthodoxa, cap. 4.

<--- Page Split --->

  1. Hoc idem videtur per illud quod habetur in Apocalypsi, xii, 3 et 4, quod cauda draconis trahebat tertiam partem stellarum cœli. Cauda enim, ut dicit Glossa, est deceptio per quam celatur iniqua voluntas. Et ita videtur, quod stellas, hoc est, Angelos traxerit deceptione sua persuasionis.

  2. Et hoc idem videtur dicere Isidorus sic : « Lucifer ille aliis major non solus cecidit, sed cum eo multi qui ei in malitiam consenserunt. »

  3. Hem ex modo loquendi in Evangelio Matthæi, xxv, 41 : Discédite a me, maledicti, in ignem æternum, qui paratus est diabolo et Angelis ejus. Non enim dicuntur Angeli ejus, nisi quia sua suasioni consenserunt.

Sed contra.

  1. Si aliis suasit, ergo prius ipse in se peccato consensit : ergo inter consensum ejus et casum aliqua media mora fuit, scilicet, in qua suasit aliis, quod est inconveniens.

2, Item, Si alii Angeli suadenti consenserunt, ergo per alium peccaverunt : sed dicit Augustinus, quod « qui peccat per alium, per alium potest redimi : » et sic alii Angeli habere possunt redemptorem, quod est contra fidem.

Quæst.

Sed TUNC quaeritur juxta hoc, Quare statim damnatur peccatum Angeli pœna æterna, et non peccatum hominis?

Videtur enim, quod locum pœnitentiae habere debeat. Uterque enim, Angelus scilicet et homo, liberi arbitrii est, et uterque naturae intellectualis, et uterque ad imaginem Dei creatus.

Quod si concedatur, contra : Dicit Damascenus in libro II de Fide orthodoxa : « Oportet scire, quoniam quod hominibus est mors, hoc Angelis est casus : post casum enim non est illis pœnitentiae locus, quemadmodum nec hominibus post mortem '. »

Solutio. Dicendum salva meliori sententia, quod Angeli non suasione alterius peccaverunt, sed unusquisque propria eligentia et propria voluntate.

Ad hoc autem quod objicitur primo, dicendum quod consecuti sunt eum sicut secundarii principale, non sicut ante suadentem.

Ad aliud dicendum, quod hoc quod Ad 2 et dicitur in Apocalypsi, dicitur de dracone persequente mulierem, hoc est, Ecclesiam, cujus cauda trahit stellas, hoc est, fideles ad infidelitatem et peccatum : et ita exponit Glossa ibidem.

Si autem dicatur, quod stelle intelliguntur Angeli, sicut videtur exponere Magister in Sententiis, tunc cauda nihil aliud est, nisi subjectio potestatis : sicut enim in bonis Angelis illuminatio descendit a superioribus in inferiores, ita etiam voluntas iniqua resultabat in principe malorum, cui iniquae voluntati inferiores non persuasione aliqua, sed propria electione consenserunt : quia conveniens eis videbatur, ut ille in montem testamenti ascenderet et similis Altissimo efficeretur.

Sic etiam intelligitur quod de Isidoro objicitur.

Ad 10 quod objicitur de Evangelio, dicendum quod inferiores daemones dicuntur Angeli Luciferi propter subjectionem et obedientiam : quia ei obsequuntur ad expletionem sua iniqua voluntatis.

Ad 10 quod juxta hoc quaeritur, dicendum, quod multae sunt rationes quare Angelus statim damnatur, et non homo : ex quibus tres ad praesens sufficiant. Quare prima est, quod Angelus in intellectu deiformi creatus non progreditur ad beatitudinem per cognitionem speculi et aenigmatis, sed juxta Deum creatus, ut dicit Augustinus in libro Confessionum, ad beatitudinem non indiguit nisi confirmatione et conversione ad Deum.

<--- Page Split --->

Et ideo cum omnis præsentia sit de ratione via, aversio ejus non potuit habere præsentiam, sed extremam damnationem. Homo autem factus est in via ut per speculum et ænigma proficeret in cognitionem beatitudinis : et ideo peccato ejus congruit præsentia. Secunda ratio est quam tangit Augustinus : quia tota natura humana in principio sui per casum deperierat, non autem tota natura Angeli : et ideo ne homo frustra creatus fuisset ad imaginem Dei, cum beatitudinem ad quam creatus erat non perciperet, per potentiam revocatur. Tertia est : quia quanto excusabilius est peccatum, tanto venia dignius. Excusabilius autem est, quanto peccans est infirmior : infirmior autem est homo, quam Angelus : et ideo homo susceptivus est pœnitentia, Angelus autem non. Quædam autem alia rationes ponuntur in quæstione de Incarnatione.

ARTICULUS III.

Utrum mali Angeli casum suum præscire potuerint1 ?

Tertio quæritur, Utrum casum suum præscire potuerint?

Et ponantur rationes Anselmi in libro de Casu diaboli2.

Si scientia accipiatur pro illa qua non nisi cum certa ratione aliquid intelligitur, constat, quod non potuit præscire casum qui potuit non esse. Et hæc ratio fundatur super hoc quod habetur in fine primi Perihermenias, ubi dicitur : « In his quæ sunt et quæ facta sunt, necesse est affirmationem vel negationem veram vel

falsam esse : in singularibus vero et futuris non. » Similiter et super hoc quod dicitur in primo Posteriorum 3, quod scire opinamur unumquodque simpliciter, non sophistico modo, quod est secundum accidens, cum causam arbitramur cognoscere propter quam res est, et quoniam illius est causa, et non est contingere hoc aliter se habere.

Sed tunc quæritur, Utrum æstimationem vel opinionem de casu potuerint habere? Et disputat Anselmus, quod non in prædicto libro sic per deductionem ad impossibile : « Si adhuc in bona voluntate stans præsciebat se casurum, aut volebat quod ita fieret, aut non volebat. Sed si cum præscientia voluntatem habebat aliquando cadendi, jam ipsa mala voluntate ceciderat : non ergo volendo cadere prius scivit se casurum quam caderet. At si præsciebat se casurum et nolebat, tantum miser erat dolendo, quantum magis stare volebat : et quo erat justior, eo debebat esse felicior. » Ergo si nolendo præsciebat se casurum, tanto erat miserior, quanto debuit esse felicior, quod non convenit.

  1. Item, Ibidem, « Est et aliud quod mihi ostendit nullo modo eum suam ante præscivisse prævaricationem. Nempe aut coactam putavisset, aut spontaneam. Sed nec ullatenus erat unde se aliquando cogi suspicaretur : nec quamdiu voluit in veritate perseverare, ullo modo putare potuit se sola voluntate illam deserturum. Cum enim rectam voluntatem habuerit, in hac ipsa recta voluntate perseverare voluit : quia aliter recta non fuisset. Quapropter volendo tenere perseveranter quod tenebat, nullo modo video unde potuisset vel suspicari, nulla alia accedente causa, sola se illam deserturum voluntate. Non nego illum scivisse, quia posset mutare voluntatem quam tenebat, sed dico non po-

<--- Page Split --->

tuisse illum putare, quia aliquando omni alia cessante causa, sponte mutaret voluntatem, quam perseveranter tenere volebat. »

Tertia ratio Anselmi est hæc 1 : Si scivisset, aut peccasset, aut non. Si prævisa tanta pœna nulla indigentia et nulla re cogente peccasset, tanto magis pœnituisset : non ergo hæc præscientia illi expediebat. Quod si non peccasset, aut sola bona voluntate non peccasset, aut timore pœnæ. Sed quoniam peccatum non cavisset solo amore, justitiæ, ipso opere mostravit. Si vero timore cavisset, non esset justus, quod est contra suppositum ab Anselmo : quia ipse supponit, quod Angeli ante confirmationem justi et in gratia fuerunt.

Sed contra. SED CONTRA hoc videtur esse: quia præscientia Dei de malo est, et ex præscientia potest esse revelatio : ergo cum Deus potuerit revelare primo Angelo casum suum, primus Angelus ipsum potuit præscire.

Quæst. 1. PRAETEREA quæritur, Utrum malus Angelus ante lapsum sciverit se non debere deflecti a bono in quo erat ?

Et videtur, quod sic : intellectualis enim fuit naturae cum intellectu deformi : ergo scivit quid agendum et quid non agendum erat : et ita scivit non debere deflecti a bono in quo erat.

Quæst. 2. SED TUNC ulterius quæritur, Utrum sciverit tantam poenam sequi debere ad talem culpam si fieret ?

Et videtur, quod sic: scivit enim Deum esse justum : et sic unicuique pro meritis retributuram : et per consequens tantam pœnam talem culpam secuturam.

Quæst. 3. PRAETEREA quæritur ulterius, Utrum Angelus bonus confirmandus potuerit præscire casum mali Angeli ?

Et videtur, quod sic :

  1. Omne enim expediens ad perma-

nendum in bono, utile est præscire : sed aliena pericula præscita magis cautum faciunt : ergo et utile est ea præscire : et Deus nihil abstraxit utilium ad standum in bono : ergo videtur, quod talem præscientiam dedit eis Deus. Et hæc eadem ratio probat, quod malus Angelus debuit præscire casum suum.

  1. Præterea, Non videtur inconveniens quod Anselmus supponit pro inconvenienti, scilicet quod si nolendo stare præsciret casum, tunc jam miser esset dolendo se casurum : et sic pœna miseria et doloris præcederet culpam : et sic puniret Deus ante peccatum. Hoc, inquam, non videtur inconveniens : quia dicitur in Job : Non peccavi, et in amaritudinibus moratur oculus meus ». Et Dominus Jesus Christus pœnam sustinuit, qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus 3.

SOLUTIO. Consentiendum est Anselmo, Soluti quod Angelus malus nec potuit nec debuit præscire casum suum.

Ad PRIMUM ergo quod contra objicitur, Ad obj. dicendum quod talis revelatio esset secundum prophetiam, præscientiæ, quæ numquam sine nostro impletur arbitrio, ut dicit Glossa super Matthæum, 1, 20 et seq. Præscientia enim non tollit mobilitatem sive flexibilitatem a libero arbitrio, sicut Jeremiæ, XVIII, 7 et seq. : Repente loquar adversum gentem et adversum regnum, ut eradicem, et destruam, et disperdam illud : si pœnitentiam egerit gens illa a malo suo, quod locutus sum adversus eam, agam et ego pœnitentiam super malo quod cogitavi ut facerem ei. Et subito loquar de gente et de regno, ut ædificem et plantem illud : si fecerit malum in oculis meis, ut non audiat vocem meam, pœnitentiam agam super bono quod locutus sum ut facerem ei.

Ad ID quod consequenter quæritur, Ad quæt

<--- Page Split --->

consentiendum est, quod propter vigorem intellectus scivit se debere permanere in bono in quo fuit.

unest . Adudquodulteriusquæritur , respon - detAnselmus , quodexrationejustitiæquamnonignorabat , scivitpænamde - beresequiculpam : sedtameneamdempænamforesecuturamnonpræscivit . Ethocpatetpluribusrationibus , quastangitAnselmushisverbis : « Sicutcerlumestquiasedeberepunirisipeccaretignorarenonpotuit , itaquiapuniretur , sipecca - r e t , scirenondebuit . Quiaenimrationa - liserat , potuitintelligere , quiajuste , sipeccaret , puniretur . Sedquoniamjudi - ciaDeiabyssusmulta ' , etinvestigabilesviæejus 2 , nequivitcomprehendere , anDeusfaceretquodjustefacereposset 3 . » « Sedetsiquisdicat , quianullatenuscrederepotuitDeumcreaturamsuampropterejusculpamdamnaturum , quamtantasuabonitatefecerat : præserimcumnulumexemplumjustitiæulciscen - tisinjustitiampræcessisset , etcertusessetnumerum , inquoillifuturierant , quiDeofruideberent , tantasapientiacessepræstitutum , utsicutnihilhabebatsuper - fluum , itasiminuereturimperfectuses - s e t , nectampræclarumopusDeiexali - quapartepermansurumimperfectum : necullarationescireposset , sihomojamfactuserat , Deumhumanamnatu - ramproangelica , autangelicamprohu - m a n a , sicaderet , substituturum : sedpo - tiusunumquamqueidadquodfactaerat , prose , nonproaliarestitutam : autsiactusnondumhomoerat , multominusputarepossetadsubstitionemalteriusnaturæillumessefaciendum . S i , inquamaliquishocdicat , quæinconvenientiainest 4 ? » Quasidicat : Nulla .

quæst . Adilludquodulteriusquæritur , UtrumbonusAngeluspotueritvelde -

bueritpræscirecasummaliAngeli ?

RespondetAnselmus , q u o d ' n o n , sicdicens , quodnonpossetnecdeberetcon - temnerepænamquampræscivisset . Sicutergosolusamorjustitiæ , itasolumodiumpænæsufficeretadnonpeccan - d u m . Duasigiturhabuissetcausasnonpeccandi : unamhonestametutilem , a l - teraminhonestametinutilem , scilicetamoremjustitiæ , , etodiumpænæ . Namnonsatisesthonestumsoloodiopænænonpeccare , etadnonpeccanduminuti - leestodiumpænæ , ubisolusamorju - stitiæsufficit . Etlaudabiliorestjustitiaservataexsoloamorejustitiæ , quamsipermixtimservaretureliamexodiopæ - n æ . Etitapatet , q u o d ' neuterpotuitautdebuitpræscirecasumetpænam : licetenimpericulumprævisumquandoqueredditcautum , tamenjustitiamservatamfacitservilemetminuslaudabilem .

AdultimumrespondetAnselmumsicdicens : « Nonesteademratioinbomi - nibusetinAngeloillo . Hominumenimnaturapropterpeccatumprimiparentisinnumerabiliumincommodorumfactaestpassibilis , exeapassibilatatemultismo - disgratianobisoperaturincorruptibilita - t e m . Illevero ( scilicetAngelus ) adhucnullopeccatopræcedentealicujusmalinoninveneratpassionem 5 . » Aliiquidamdicunt , quodduplexestpænæ , promo - v e n s , etsuffocans . Promovensest , quævaletadmeritum : ethancquandoqueDeusinfligitsineculpa . Dolorautiemdecasucumsitpænæsuffocans , inAnge - lumantepeccatumcaderenonpotuit . Meliustamenpotestdici , quodpænæsempersequiturculpamvelnaturævelpersonæ : quicumqueenimhomopatitur , sequiturexprimaculpanaturæquidquidpatitur , etnonpersonæ , quampassibili - tatemChristushabuitassumptamnoncontractam . Undenihilprohibetaliquemhominemsustinerepænamsineculpa

<--- Page Split --->

personæ, sed non sine culpa naturae. Sic enim non est in Angelis : quia Angeli principium naturae habent, non unum Angelum, sicut supra determinatum est : et ideo cum pœna sit effectus culpae, et non possit esse effectus culpae secundum

naturam, oporteret quod sit effectus culpæ personalis : et ideo culpam ejusdem Angeli oportuit præcedere pœnam ipsius. Et hoc expressius in quæstione de passione Christi invenitur.