QUÆSTIO LIX.

De motibus Angelorum.

Deinde quaeritur de motibus Angelorum. Et quaeruntur tria, scilicet an moveantur? Secundo, Si moventur, per quem modum motus moventur? Et tertio, Utrum motus eorum sit in tempore, vel non?

ARTICULUS I.

cœelo, non sunt in terra : et cum ad terram a Deo mittuntur, non remanent in cœelo 3. » Ex hoc patet, quod moventur de loco ad locum.

Utrum Angeli moveantur 1 ?

Ad primum proceditur sic :

  1. Dicit Gregorius, quod « Angeli currunt intra Deum quocumque mittantur 3 : » et currere est moveri : ergo moventur.

  2. Item, Damascenus in libro II de Fide orthodoxa dicit : « Circumscriptibiles sunt Angeli : cum enim sunt in

  3. Item, Ibidem, « Fortes sunt et prompti ad Dei voluntatis expletionem, et ubique confestim inveniuntur naturae agilitate, ubicumque divinus jusserit nutus. Et custodium partes terrae et gentibus et locis praesidentes, sicut a conditore praeordinati sunt. Et ea quae sunt apud nos, dispensant, et auxiliantur nobis. » Ex hoc iterum accipitur, quod moventur localiter.

Similiter in Zacharia 4 habetur : Et Angelus alius egrediebatur in occursum

1 Cf. Opp. B. Alberti. I. Part. Summae theologiae, Quæst. 74, membr. 1 et 2. Tom. XXXI hujusce nova editionis.

3 S. GREGORIUS, Homil. 34 in Evangelium.

4 S. J. DAMASCENUS, Lib. II de Fide orthodoxa, cap. 3. 4 Zachar. II, 3 et 4.

<--- Page Split --->

ejus : et dixit ad eum : Curre, loquere, etc. Cum igitur currere sit localiter moveri, Angeli moventur lotaliter.

  1. Si forte aliquis dicat, quod moventur virtute, non substantia. CONTRA : Illa virtus aut est substantia Angeli, aut est proprietas ejus sive potentia. Si primo modo, tunc ad motum virtutis sequitur motus substantiae. Si secundo modo, aut illa virtus erit sine subjecto, aut erit in subjecto proprio. Si primo modo, hoc est inconveniens et sine omni intelligentia : quia virtus numquam relinquit proprium subjectum. Cum enim sit de numero accidentium inseparabilium et sit in specie qualitatis, quae est naturalis potentia, si proprium subjectum relinqueret, oporteret quod accidens esset sine subjecto. Si secundo modo, tunc ubicumque est virtus, erit substantia, et ad motum virtutis sequitur motus substantiae.

Si forte dicatur, quod Dionysius dicit in libro de Celesti hierarchia : « Quoniam in tria dividuntur secundum se supermundana ratione omnes divini intellectus, in essentiam, virtutem, et operationem. Et secundum essentiam et virtutem immobiles sunt : secundum operationem autem moventur 1. » Si, inquam, sic dicatur, hoc non potest esse, nisi altero duorum modorum, scilicet ut per imperium suum fiant operationes praeter hoc quod habeant proportionem ad materiam super quam operantur. Aut, sicut dicunt Philosophi, quod motor primus movet in tota natura superiorum absque hoc quod conjungatur materiae generabilium et corruptibilium.

Et si dicatur primo modo. CONTRA : Omnis operatio exiens ab aliquo per imperium, exit ab alio immediate cui imperatur ab imperante primo : si ergo operatio Angeli exit ab imperante Angelo, ubi non est per substantiam et virtutem, oportebit ponere alias substan-

tias circa nos, quibus imperetur ab Angelis ad perfectionem illarum operationum. Non enim potest dici, quod perficiantur illa opera operatione naturae : quia opera custodiae et revelationis et miraculorum non sunt operationes naturae.

Praeterea, Hoc dicere est contra Damascenum, qui dicit in primo libro de Fide orthodoxa *, quod Angelus dicitur esse in loco, quia adest et intelligibiliter circumscribitur ubi et operatur.

Si secundo modo dicatur. CONTRA : Motor primus movet inferiora generabilia et corruptibilia per motum primi mobilis, qui ut causa proportionatus est omni motui contingenti materiae generabilium et corruptibilium : ergo oporteret, quod Angeli moverent corpus aliquod superius, et motus ille descenderet per medios alios motus ad inferiora, quae mota ulterius perficerent operationes illas Angelorum, quae sunt circa nos : quod non est verum : quia locutiones et revelationes et hujusmodi non habent ordinem ad motum cœli sicut ordinatur causatum ad causam : ergo relinquitur, quod moveantur essentia, virtute, et operatione, sicut expresse dicunt Sancti.

  1. Si aliquis dicat, quod secundum Anselmum in Monologio, Dei proprium est esse ubique: creaturae autem corporeae esse in uno loco tantum simul et semel: creaturae autem spiritualis, quae quasi media est, proprium est esse in pluribus locis simul et semel. Et ita Angeli sine motu substantiae sua possunt esse apud nos, et in cœlo, sicut Anselmus explicat de anima quae est in manu et in pede et in oculo. Et sicut Anselmus videtur dicere de anguilla divisa, in cujus utraque. parte est anima sensibilis per sensum et motum. Si, inquam, sic dicatur:

<--- Page Split --->

CONTRA :

Dictum est in auctoritate Damasceni, quod cum in cœlo sunt, non sunt in terra, etc.

Item, Si ita esset, ut illi dicunt, hoc non posset esse nisi altero duorum modorum, scilicet sicut forma substantialis adest cuilibet parti suae materiae quam perficit, aut sicut causa universalis et prima, sine cujus praesentia nihil causatorum potest in esse subsistere. Et si primo modo diceretur, oporteret quod Angeli essent substantiales formae totius materiae quae est ab inferioribus in superiora, quod falsum est. Si secundo modo, tunc Angeli essent Deus, quod iterum falsum est : Deus enim solus ita est causa, quod sine praesentia sui nihil causatorum manet in esse.

Præterea, Quæ esset ratio, quod magis possent esse in tribus vel in quatuor locis quam ubique ? Si dicatur, quod per aliquid determinatur ad hunc et illum locum, et non ad omnem, hoc non potest esse nisi materia : constat autem quod Angeli non sunt in aliqua materia per quam determinentur.

Si propter hoc dicatur, quod possunt esse ubique si volunt, resumatur prima divisio, scilicet quod aut ut forma totius materiae sunt ubique, aut ut causa universalis, sine cujus praesentia non possunt esse causata, quorum utrumque est inconveniens, ut supra patuit.

Præterea, Hoc est contra Damascenum expresse, qui dicit in libro I de Fide orthodoxa : « Non potest Angelus secundum idem in diversis locis operari : solius enim Dei est ubique secundum idem operari : nam Angelus quidem agilitate naturae, et quia prompte et cito pertransit, operatur in diversis locis 1. » Et sic patet, quod oportet Angelum moveri ad hoc ut operetur circa nos.

movetur localiter. CONTRA hoc videtur esse tota Philosophia de motu :

  1. Dicitur enim in VI Physicorum multoties 2, et in multis aliis locis, quod motus divisibilis est dupliciter. Uno quidem modo tempore. Alio modo divisione partium ejus quod movetur. Et ita patet, quod omne quod movetur, est divisibile secundum qualitatem. Angelus autem est indivisibilis secundum quantitatem. Ergo non movetur localiter.

  2. Item, Circa finem sexti Physicorum 3 : Amplius autem ex his manifestum, quod neque punctum, neque aliquod indivisibile ullum contingit moveri. Omne enim quod movetur, impossibile est prius ipsum per majus moveri, quam per aequale aut minus. Si ergo hoc est, manifestum est, quod punctum per minus aut aequale movebitur primum. Quoniam autem indivisibile est, impossibile est moveri per minus prius : per aequale ergo ipsi, supple, movebitur prius : quare erit linea ex punctis : semper enim per aequalem motum omnem lineam punctum mensurabit. Si autem hoc impossibile est, et moveri indivisibile impossibile est. Et intendit hanc rationem ponere : nihil transit in spatio prius majus se, quam transeat minus se, vel aequale : punctum movetur in spatio : ergo non transibit prius majus se, quam minus, vel aequale in spatio per quod transit : sed nihil est minus indivisibili : ergo non transit minus se : ergo aequale : sed aequale in spatio quod est linea, est punctum : ergo transibit lineam punctum : ergo linea constabit ex punctis : quia spatium constat ex his quae transibit mobile in motu per ipsum : sed hoc est impossibile : ergo impossibile est moveri indivisibile. Cum igitur Angeli indivisibiles sint, impossibile est eos moveri localiter.

  3. Item, In fine sexti Physicorum 4 :

<--- Page Split --->

Ejusdem rationis est in ipso nunc moveri et individuum aliquod moveri : sed impossibile est in ipso nunc esse motum : ergo impossibile est ipsum indivisibile moveri. Detur enim, quod in ipso nunc movetur. CONTRA : In quocumque aliquid movetur per spatium aliquod, velocius illo movebitur per idem in minori : quia velox semper dividit tempus : ergo aliquid velocius motum transibit spatium in parte ipsius nunc : ergo nunc dividitur : ergo indivisibile dividetur, et erit aliquid minus indivisibili, quae omnia absurda sunt : ergo non movetur in nunc.

Si forte dicatur, quod dictum Philosophi non est verum, scilicet quod non ejusdem rationis est in ipso nunc moveri, et individuum sive indivisibile aliquod moveri. CONTRA : Supra in quaestione de tempore probatum est, quod prius et posterius in tempore causantur a priori et posteriori in motu : et prius et posterius in motu causantur a primo et ultimo in spatio, sive a termino a quo et ad quem, in quibus est mobile in motu semper, scilicet partim in termino ad quem, et partim in termino a quo : sed indivisibile non est partim sic et sic, quia non habet partem : ergo non est nisi hic : et illi respondet nunc : ergo non movetur nisi in nunc si movetur : ergo verificatur dictum Philosophi : et sic relinquitur, quod Angelus non movetur.

  1. Item, In primo de Cælo et mundo 1 : Omnis motus localis est a medio, vel ad medium, vel circa medium : nullus talis est motus Angelorum : ergo non moventur localiter.

Si dicatur, quod habent motum motum processivum. CONTRA : Dicit Philosophus in II de Cælo et Mundo 1, quod natura nihil eorum quae habent motum processivum, neglexit in organis pro-

cessivis : ergo oporteret, quod Angeli haberent organa processivi motus. Et si dicatur, quod habent alas, hoc est puerile.

  1. Item, In libro Ducis neutrorum dicitur, quod omne quod movetur, est corpus : et in alia propositione, quod omne quod movetur, est compositum : et in tertia, quod omne quod movetur, est quantum. Ex quibus sequitur, quod Angeli non moventur.

  2. Item, Quidquid movetur de loco ad locum per se, per se est in loco, et per se in loco circumscribitur : quod probatur in libro quarto de Cælo et Mundo 3. Angelus per se in nullo loco est. Ergo non movetur de loco ad locum. PROBATIO SECUNDÆ accipitur in Damasceno : « Angeli non circumterminantur parietibus et januis et claustris 4. »

  3. Item, Infra, in eodem : « Intellectuales essentiae in intellectualibus locis sunt non corporaliter circumscripti : non enim corporaliter secundum naturam figurantur, neque tres habent dimensiones : sed quia intellectualiter adsunt et operantur ubicumque missi fuerint. »

  4. Item, Quidquid movetur localiter, movetur per se, vel per accidens. Si ergo Angeli moventur, altero istorum duorum modorum moventur. Et constat, quod non per se per omnes dictas rationes. Si autem moventur per accidens motu locali, hoc erit altero duorum modorum, quod moveantur motu alterius, vel violentia. Si autem moventur motu alterius, tunc moventur sicut anima in corpore et clavus in navi : et si sic, tunc numquam moverentur inferius nisi assumpto corpore gravi, et numquam superius nisi assumpto corpore levi, et generaliter sine corpore non moverentur. Si autem violentia moventur, sequitur duplex inconveniens, scili-

<--- Page Split --->

cet, quod sit alia natura fortior eis quæ extrudat eos ad superius et inferius, et quod sint corpus : quia probat Philosophus in primo de Cælo et Mundo 1, quod nihil movetur violenter, nisi moveatur etiam per se ad alium locum.

sito. Solutio. Dicimus cum sanctis, quod Angeli moventur localiter, et transeunt de loco ad locum : et quando sunt in uno loco, non sunt in alio, sicut dicit Damascenus in libro II de Fide orthodoxa : « Non possunt secundum idem hic et illic esse et operari 2. »

Unde omnes rationes quæ sunt contra opiniones prædictas, concedimus.

  1. et3. Ad objecta autem quæ ostendunt, quod non moventur localiter, dicimus quod Philosophus naturalis probat, quod indivisibile quod est in genere quantitatis, impossibile est moveri : quia illud habet situm in continuo, et per consequens comparationem ad quantitatem spatii. Et quia non potest transire majus se, nisi prius transeat æquale, cum in quocumque parvo spatio sint infinita æqualia sibi, non contingeret ipsum transire in quantocumque tempore quantumcumque parvum spatium. Sed nos dicimus, quod Angelus non est sic indivisibile, et de ratione indivisibilitatis sive simplicitatis suæ dictum est in quæstione, Utrum sit substantia simplex vel composita ? et propter hoc transit ipse Angelus per spatium non numerando partes spatii : numerans enim cum numerato debet esse ejusdem naturae, et eamdem comparationem habet Angelus ad locum remotum et ad propinquum, ut dicetur infra.

Et per hoc patet soiutio ad omnes inductas de physicis.

Ad 4. Ad in autem quod objicitur de libro I Cæli et Mundi, quod triplex est motus, dicimus quod Philosophus loquitur ibi de motibus corporalium substantiarum

simplicium : et propter hoc motus Angeli non cadit sub illa divisione. Nec tamen dicimus, quod sit motus processitus, sed est motus voluntarius substantiae spiritualis simplicis.

Ad illas auctoritates quæ adducuntur de libro Duciis neutrorum, capitulo de uno Deo. Dicendum quod loquitur ibi Philosophus de motu naturali, et intendit ibi probare primum motorem immobilem secundum motum illum qui divisibilitatem habet secundum materiam et spatium et tempus : sed talem non dicimus esse motum Angelorum : et propter hoc illæ improbationes non faciunt ad propositum.

Ad in quod postea objicitur, quod Ad 6 et 7. quidquid movetur de loco ad locum per se, per se est in loco. Dicimus quod moveri per se dicitur dupliciter, secundum quod per se potest determinare ly movetur in comparatione ad id quod movetur, vel in comparatione ad spatium in quo est motus. Et si primo modo, tunc omne id movetur per se, quod non movetur motu alterius, sed proprio : et sic Angeli moventur per se. Si vero secundo modo accipiatur, tunc non movetur per se, nisi quod per se est in loco circumscriptive, ita scilicet quod ei primum et medium et ultimum secundum locum assignetur.

Et per hanc distinctionem patet solutio etiam ad sequens.

Er nota, quod circa determinationem hujus questionis oberratum est quatuor modis, quorum unus est, quod dicunt, quod Angeli numquam moventur : sed ideo quod sunt motores sphærarum ad universum esse, movent voluntates et corda hominum et etiam sensus ad ea quæ volunt. Et hic error est Rabbi Moysi, et Averrois, et aliorum Philosophorum quorumdam.

Alius est error eorum qui propter de-

1 I de Cælo et Mundo, tex. com. 14. 2 S. J. Damascenus, Lib. II de Fide ortho-

<--- Page Split --->

bilitatem rationis supra positæ dicunt Angelum posse esse in pluribus locis, et etiam ubique si voluerit.

Tertius est eorum qui dicunt Angelum sic venire de fine spatii uno ad alium finem, quod non transit media, sed transilit.

Quartus est eorum qui dicunt, quod s'c transit medium, quod est in termino a quo et ad quem secundum suum motum aliquo modo sicut aliud mobile.

Prima autem harum opinionum et secunda sunt haereticae : aliae vero duae sunt fatua.

Jesu Christi, ex quo omnis paternitas in cœelis et in terra nominatur 4. Paternitas enim quae ex Deo in cœelo nominatur, non est nisi inter Angelos, secundum quod etiam dicit Dionysius in libro de Divinis nominibus : « Usque ad hoc omnis nostra intellectualis operationis virtus est, quod omnis divina paternitas et filiatio data est et nobis et supercelestibus virtutibus, ex patriarchia ab omnibus segregata, et filiarchia ex qua dii et deorum filii et deorum patres deiformes fiunt et nominantur mentes, spiritualiter videlicet tali paternitate et filiatione perfecta, hoc est, incorporaliter et immaterialiter intelligitur 4. »

ARTICULUS II.

Per quem modum motus moventur Angeli ?

Secundo quaeritur, Per quem modum motus moveantur ?

Et videtur, quod circulariter.

  1. Per Dionysium in libro de Caelesti hierarchia 1, ubi dicit, quod sunt in circuitu Dei chorum facientes.

  2. Item, In libro de Divinis nominibus 2 dicit, quod moventur circulariter, et in directum, et obliquum : et hi omnes sunt motus secundum locum.

  3. Damascenus autem in diffinitione superius inducta dicit, quod Angelus est substantia semper mobilis : et intelligit de motu alterationis secundum quod ipse dicit, quod quidquid creatum est, vertibile est.

  4. Similiter, Videtur quod moventur motu substantiae, scilicet generationis : quia ita dicit Apostolus : Flecto genua mea ad Deum Patrem Domini nostri

SOLUTIO. Ad hoc dicendum, quod Ansoluti geli moventur secundum locum tantum, et modus motus illius est secundum loca opportuna ad custodiam, ut prius dictum est.

QUOD AUTEM dicit Dionysius, intelligiAd 1 e tur de motibus intelligentiae per comparationem ad intelligibilia, ut supra habitum est.

Et quod dicit Damascenus, intelligitur Ad 3 de motu alterationis in voluntate secundum comparationem ad naturam, et non ad statum confirmationis, ut supra diximus.

Ultima vero auctoritas Dionysii intelliAd 4 gitur de generatione secundum quid, secundum quod dicimus, quod musicalis per generationem fit musicus, non tamen musicalis generatur simpliciter. Similiter homo vel Angelus per infusionem illuminationum fit Deus, sicut dicit Psalmista : Ego dixi : Dii estis, et filii Excelsi omnes 4. Et Apostolus : In Christo Jesu per Evangelium ego vos genui 5. Et iterum alibi : Filioli mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis 7.

4 S. DIONYSIUS, Lib. de Caelesti hierarchia, cap. 7. 2 IDEM, Lib. de Divinis nominibus, cap. 4. 3 Ad Ephes. III, 14 et 15. 4 S. DIONYSIUS, Lib. de Divinis nominibus,

<--- Page Split --->

ARTICULUS III.

Utrum motus Angelorum sit in tempore, vel non 1 ?

Tertio quaeritur, Utrum motus eorum sit in tempore, vel non ?

Et videtur in tempore : quia

  1. Dicit Augustinus in libro VIII super Genesim ad litteram 2, quod « Deus corporalem naturam movet per tempus et locum, spiritualem autem per tempus et non locum. » Et ex hoc etiam videtur relinqui, quod Angeli non moventur localiter.

  2. Item, Omnis motus localis est in tempore : Angeli moventur localiter : ergo moventur in tempore.

  3. Item, Nullum idem unum mobile in eodem potest esse in motum et moveri : sed probat Philosophus in VI Physicorum 3, quod id quod fertur, in quolibet nunc est in motum esse : ergo in nullo nunc est in moveri. Cum igitur Angelus movetur localiter, in nullo nunc movebitur, sed erit in motum esse.

  4. Item, Philosophus in VI Physicorum : Omnis motus in tempore est : tempus autem omne divisibile, etsi in minori minor motus, necesse est omnem motum dividi secundum tempus 4. Ex hoc accipitur, quod Angeli si moventur localiter, moventur in tempore.

  5. Item, Ibidem 5, Quod nihil in ipso nunc movetur, ex his manifestum est. Si namque est, contingit et velocius et tar-

dius in ipso moveri. Sit igitur ipsum nunc in quo est n : moveatur autem in ipso velocius per a : B ergo tardius in ipso per minorem longitudinem movebitur, ut per a, G velocius in minori quam hoc movebitur. Quare dividetur ipsum nunc : sed erat indivisibile : ergo non est moveri in ipso nunc. Et ratio Philosophi est ista, quod si detur motus esse in nunc, tunc velox aliquid transibit spatium in nunc, et tardum in eodem nunc transibit minus spatium : et illud minus spatium quod in toto nunc transibit tardum, velox transibit in minori quam in nunc : quia velox dividit tempus : tardum autem magnitudinem spatii : ergo sequitur, quod nunc sit divisibile. Et ponit Philosophus n pro nota ipsius nunc : a B autem pro longitudine spatii : a G vero pro aliquali parte ejusdem longitudinis, ut a tertia, vel quarta, vel dimidia.

  1. Item, Detur moveri Angelum in nunc. Cum igitur Angelus sit per motum in diversis locis, tunc in eodem nunc erit in cœlo et in terra, quod est contra Damascenum 6, qui dicit, quod quando sunt in cœlo, non sunt in terra, ut supra habitum est. Item, Damascenus : « Non possunt secundum idem hic et illic operari. »

  2. Item, Angelus in motu aut est in termino a quo primo est motus ejus, aut in eo ad quem ultimo est motus ejus, aut in medio : non enim sunt plura in spatio per quod movetur. Si est in termino a quo primo est motus. Contra : In illo termino toto quiescit : ergo in illo non est in motu.

PROBATIO , quod quiescit in illo. Dicit enim Philosophus, quod in quocumque mobile se nunc habet ut prius, quod in

<--- Page Split --->

illo toto quiescit : sed in termino a quo primo est motus mobile se nunc habet ut prius, quia etiam prius fuit in illo : ergo in illo toto quiescit.

Si dicatur, quod inest termino ad quem ultimo est motus. CONTRA : In illo termino non est plus de motu : ergo in illo est in motum esse : non ergo in motu.

Si propter hoc dicatur, quod in motu est in medio sicut et omne quod movetur. CONTRA : Medium in duplici est ratione, scilicet partim in ratione termini a quo, et partim in ratione termini ad quem : ergo Angelus existens ibi partim est sic, et partim sic : ergo ipse est divisibilis : et motus ejus est id quod mensurat ipsum : ab ante enim et post causatur quod mobile est secundum aliquid ante et secundum aliquid post : et sic est divisibile. Causatur etiam ab eodem prius et posterius in motu, et in eo quod mensurat ipsum : ergo movetur in tempore, et non in nunc. Et haec est etiam ratio Philosophi in VI Physicorum 1, per quam probat, quod indivisibile non movetur.

SED CONTRA :

  1. Damascenus in libro II de Fide orthodoxa : « Confestim inveniuntur naturae agilitate ubicumque divinus jusserit nutus 2 : » sed nihil-confestim invenitur in loco ad quem est motus, nisi moveatur in nunc : ergo Angeli moventur in nunc.

  2. Item, Nihil indivisibile secundum quantitatem dividit spatium secundum partes divisibiles. Cum igitur motus, ut dicit Philosophus in IV Physicorum 3, dividatur secundum id in quo est motus, motus etiam ejus non habebit partes divisibiles. Cum autem mora sequatur motum, mora ipsa iterum non habebit partes divisibiles. Cum igitur Angelus sit indivisibilis secundum quantitatem,

motus ejus erit secundum hoc et hoc indivisibilia et nunc et nunc indivisibilia.

  1. Item, Quidquid secundum idem et uniformem motum in velocitate et tarditate transit totum spatium et partem, motus illius non est in tempore : Angelus facit sic : ergo motus ejus non est in tempore. PROBATIO MINORIS. Dicit Philosophus in IV Physicorum 4, quod si motus esset in vacuo, motus esset in nunc. Et hujus tangit duas causas, quarum una est, quod motus retardatur per spissitudinem majorem vel minorem medii per quod est motus, sicut citius movetur aliquid per aerem quam per aquam. Alia causa est figura mobilis : quia citius per idem medium movetur acutum quam latum. Cum enim velocissimum per plenum 'aliquod transeat in aliquo tempore, verbi gratia trium horarum vel qualior, illud idem transibit per vacuum eadem comparatione ad tempus quam habet vacuum ad plenum : sed nulla est talis comparatio in vacuo et pleno : ergo nulla est illic in tempore mensurante : ergo transibit in nunc, quod nullam habet comparationem ad tempus. Similiter igitur Angelus, quia nec per figuram nec per spissitudinem medii habet comparationem ad spatium per quod transit, motus ejus erit in nunc et non in tempore.

SOLUTIO. Sine præjudicio dicimus, quod duplex est tempus. Unum scilicet quod est mensura motus continuorum, et illud est continuum, et de ipso tractant Philosophi. Aliud autem est, quod est mensura motus indivisibilium, et illud non est continuum, sed est collectio ipsorum nunc, inter quæ nunc non est tempus medium : et de illo nunc dicit Augustinus, quod Deus spiritualem creaturam movet per tempus tantum. Et hanc distinctio-

<--- Page Split --->

nem determinavimus supra in quaestione de secundo coæquævo. Dico igitur, quod motus Angeli localis est in nunc, inter quæ non est medium tempus, hoc est, per tempus secundo modo dictum.

substantiam. Unde multo melius est ut dicatur, quod motus Angeli est in tempore secundo modo dicto, in quo succedunt sibi ipsa nunc : quia ipsum tempus non continuatur ex nunc, sed est collectio ipsorum.

AD PRIMUM autem dicendum, quod Angelus movetur per tempus quod dicimus, quod collectio est ipsorum nunc. Quod autem videtur supponere, quod spiritualis creatura non movetur per locum, hoc ideo dicit : quia non transit locum commensurando se loco et numerando ipsum per motum suum sicut mobile corpus physicum numerat ipsum.

Sunt tamen qui dicunt, quod motus Angeli est in tempore continuo proprie sumpto : et dicunt, quod sicut triplex est alteratio, ita triplex est motus secundum locum. Alteratur enim aliquid cum interceptione medii et mutatione causarum, sicut quando est alteratio in formis habentibus medium causatis a qualitatibus primis, sicut album et nigram. Cum enim alteratur aliquid de albo in nigrum, intercipitur aliquid de nigro, et immutantur causæ, scilicet calidum et frigidum. Alteratur etiam aliquid cum mutatione causarum tantum, et non cum interceptione medii, sicut sanum et ægrum, quæ non habent medium : mutantur tamen causæ quæ sunt calidum et frigidum, humidum et siccum, licet Philosophus probet1, quod in hujusmodi habitibus qui sunt sanum et ægrum, non sit alteratio nisi per accidens : et ideo illud exemplum non est competens. Tertio modo alteratur aliquid secundum qualitates non habentes causas nec medium, sicut sint qualitates primæ, calidum et frigidum, humidum et siccum : et in illis est alteratio per recessum ab uno et accessum ad alterum.

Et similiter dicunt esse triplicem motum localiter : quoddam enim movetur localiter ita quod ultima pars ejus est in termino a quo, et prima in termino ad quem : et sic partim est in termino a quo, et partim in termino ad quem : et sic movetur habens magnitudinem et proprie : et iste modus motus respondet primo modo alterationis. Item, Quoddam movetur localiter, ita quod non est partim in termino a quo, et partim in termino ad quem, sed id in quo est, sicut se habet punctum quando movetur in linea

Ad ALIUD dicendum, quod generaliter intellecta propositio est falsa, nisi tempus accipiatur in communi ad duos modos determinatos.

Ad ALIUD dicendum, quod illa ratio tenet de nunc, cujus substantia est una in toto tempore, et per esse suum constituit tempus : tale autem non est nunc secundo modo dicti temporis : et propter hoc non est necesse, quod mobile in illo nunc sit in motum esse et non in moveri.

1 1 et 5. Ad ALIUD dicendum, quod Philosophi ratio tenet in mobilibus capientibus diversitatem in motu per velox et tardum : quæ cuncta sunt a gravitate et levitate majori vel minori : talia autem mobilia non sunt Angeli.

Per hoc etiam patet solutio ad sequens.

Ad PENULTIMUM dicunt quidam, quod nihil prohibet in uno nunc secundum substantiam Angelum esse in diversis locis, sed non secundum idem : habet enim nunc rationem finis et principii. Unde secundum rationem principii est in loco a quo, secundum rationem autem finis in loco ad quem. Sed hoc nihil est : quia ista divisio non est nisi secundum rationem ipsius nunc, et non secundum partes : sed terminus a quo est primo motus, et ad quem est ultimo motus differunt secundum naturam et secundum

<--- Page Split --->

mota : et iste modus respondet secundo modo. Tertio, Movetur aliquid localiter tantum per recessum a termino a quo, et per accessum ad terminum ad quem, absque eo quod sit partim hic et partim ibi per se vel in alio : et sic dicunt moveri Angelos, et dicunt, quod iste modus respondet tertio modo aterationis.

Sed hæc distinctio multipliciter fundatur super falsum. Primo, quia ponit, quod aliqua alteratio non sit per medium, cum hoc sit contra philosophiam naturalem : medium enim dicitur duobus modis secundum Philosophum 4 : dicitur enim medium in quod prius movetur mobile quam in extremum : et sic in omni motu physico est medium, ut dicit Philosophus : et cum illud medium habeat rationem finis et principii, per rationem ejus semper mobile intercipit aliquid de extremo. Dicitur etiam medium quod ad utrumque extremorum est extremum, ut dicit Philosophus in V Physicorum 5 : et hoc modo non omnis qualitas habet medium.

Secundo, fundatur super falsum : quia ponit alterationem proprie esse in habitu et dispositione, ut sanum et ægrum : cum hoc reprobet Philosophus in VII Physicorum 6, volens quod alteratio non est nisi in specie qualitatis, quæ est passio vel passibilis qualitas : in aliis autem speciebus qualitatis est alteratio quædam et secundum quid.

Tertio, quia secundum hanc distincionem ultimus modus alterationis est maxime improprius : cum e converso sit secundum philosophiam naturalem, secundum quam alteratio primo et per se est in qualitatibus primis, ut habetur in principio libri secundi de Generatione et Corruptione 7, et ex principio quarti Meteororum 8.

Quarto, quia ponit hic distinctionem,

quod mobile in loco dicatur partim esse in termino a quo, et partim in termino ad quem : ideo quod ultima pars ejus sit in termino a quo, et prima in termino ad quem, tamquam ei conveniat partim esse hic et partim ibi secundum diversitatem partium, quæ sint in diversis spatii partibus. Cum hoc sit falsum secundum scientiam naturalem 9 : quia mobili non gratia partium attribuitur motus : quia sic moveretur per accidens, nec ipsum dicitur esse partim hic partim ibi, quod sit in diversis partibus spatii, cum ipsum secundum se non possit esse nisi in una parte quæ est medium, quod tamen medium habet rationem finis et principii secundum quod est motus per ipsum. Et sic propter duas rationes medii dicitur mobile partim esse in termino a quo, et partim in termino ad quem.

Quinto, quia punctum in linea non movetur nisi per accidens, scilicet motu lineæ : et ista distinctio ponit, quod moveatur per se : quia aliter secundus modus non esset magis proprius quam tertius.

Sexto, quia tertius modus in motu locali debet demonstrari in exemplis philosophiæ, cum tamen ibi ille modus expresse reprobetur.

Dicimus ergo, quod omne quod transit spatium, non quiescens vel habens contrarietatem in illo, sed habens semper in ipso disponere ut recipiatur, transit ipsum subito, et eadem velocitate ad extremum se habet et ad medium, sicut patet in lumine quod non habet contrarietatem in transparenti, et dispositionem habet in ipso semper manentem, scilicet diaphaneitatem. Et ideo dicit Philosophus in libro de Sensu et sensato, quod immutatio illa non est in tempore, sed æque velociter ad extremum et ad medium. Et similiter dicimus de Angelis, quod

<--- Page Split --->

distantia et contrarietas spatii non obsistunt motibus eorum : et ideo moventur subito, et non in tempore.

ante dictum : quia Angelus non sic comparatur ad spatium ut indivisibile quantitatis.

  1. AD ULTIMUM autem patet solutio per