QUÆSTIO XXXVII.
De singulis hierarchiis, et primum de Seraphim.
Deinde quæritur de singulis hierarchiis.
Et quæruntur tria, scilicet de prima, secunda, et tertia.
De prima quæruntur duo, scilicet de ordinibus in ea positis, et de proprietatibus hierarchiæ ordinum illorum.
De ordinibus quæruntur duo, scilicet de singulis ordinibus, et de omnibus in communi.
De singulis ordinibus quæruntur tria, scilicet de Seraphim, de Cherubim, et de Thronis.
De Seraphim quæruntur duo, scilicet de ipso ordine, et de proprietatibus ipsius ordinis.
<--- Page Split --->
ARTICULUS I.
Quid sit Seraphim 1 ?
Deinde de Seraphim quæritur, Quid sit?
Et sumatur ratio Dionysii qui dicit sic in libro de Cælesti hierarchia 2, quod « sancta Seraphim nominatio dicit incendentes aut calefacientes. » Sed cum Seraphim prima conversio sit in Deum secundum accipere, videtur quod potius dici debent incensi vel calefacti, quam incendentes vel calefacientes.
Item, Cum sit conversio in Deum secundum acceptionem illuminationum, magis deberent denominari a lumine, quam ab ardore.
Item, Cum duæ sint proprietates ignis, scilicet illuminativa, et ustiva, et unam illarum communem habeat cum cœlo, scilicet illuminativam, illa videtur esse nobilior : igitur ab illa nobilior ordo potius deberet denominari.
Item, Cum quædam proprietas ignis sit secundum siccitatem quæ sequitur caliditatem, quæritur, Utrum aliquid simile secundum spiritualia insit Seraphim?
Præterea quæritur, Quæ sit diversitas inter incendere et calefacere? quæ duo dicuntur manifestari per nomen.
Seraphim igitur ab ardore charitatis Suraphim sunt appellata : quia, sicut dixit beatus Bernardus in sermone 19 super Cantica : « Seraphim ipsa charitas Deus in se adeo traxit et absorbuit, atque in eumdem rapuit sanctæ affectionis ardorem, ut unus cum Deo spiritus esse videantur : instar profecto ignis qui aerem quem inflammat, dum suum ei totum calorem imprimit, induitque colorem, non ignitum sed ignem fecisse cernitur. Amant itaque præcipue contemplari in Deo Cherubim quidem scientiam cujus non est numerus, Seraphim vero charitatem quæ numquam excidit. »
Ad PRIMUM ergo dicendum, quod incensivum et calefactivum dicunt plenitudinem sufficientiae charitatis, sed non plenitudinem copie quam habent non ignitam, sed ignis. Unde ut notetur, quod ex abundantia charitatis copiose etiam aliis possunt infundere, potius dicuntur calefacientes, quam calcacti aut incensi.
Ad ALIUD dicendum, quod duobus Ad modis considerantur ista duæ proprietaetes, luminosum, et calidum, scilicet in se, et in ordine ad vitam quam faciunt. Et in se luminosum dignius est quam calidum proximum est vitæ : lumen enim per calorem operatur vitam in naturalibus, et similiter in spiritualibus. Vita igitur gloriæ et vita gratiae secundum complementum gratiae sunt in calore affectionis secundum charitatem, et secundum minus perfectum in luce intelligeniæ.
Et per hoc patet solutio ad sequens.
Ad ALIUD dicendum, quod calor vitalis est secundum igneum cœlum, et ille calor secundum Philosophos sic mirificus potius est in humido quam in sicco : et sic dicimus de ardore Seraphim, quod pascitur et nutritur humido pietatis et devotionis.
Solutio. Dicendum, quod unusquisque ordo (ut dicit beatus Gregorius 3) illius doni censetur nomine, quod plenius acceperit in munere : ila tamen, quod superiores omnia dona inferiorum habeant eminenter, et inferiores superiorum non eminenter : et hoc infra explanabitur.
<--- Page Split --->
Ad aliud dicendum, quod non est idem calefacere et incendere : omnia enim qua incenduntur, calefiunt, et non convertitur : et sic Seraphim superiores quidem spiritus inferiores tamen se totos incendunt tamquam ardori charitatis maçis aptos : inferiores autem ad differentiam istorum dicuntur calefacientes, ad modum ignis qui vicina sibi incendit et ignit, remota autem calefacit tantum.
ARTICULUS II.
De proprietatibus Seraphim i.
Secundo, Quæritur de proprietatibus Seraphim, quæ assignantur a beato Dionysio in libro de Celesti hierarchia sic dicente : « Seraphim nominatio aut manifestatio docet mobile semper eorum circa divina, et incessabile, et calidum, et acutum, et superfervidum, attente et forsitan intime et inflexibilis semper motionis,et suppositorum reductive et active exemplativum, tamquam recalificans illa et resuscitans in similem caliditatem, et igneum cœlitus, et holocauste purgativum, et incircumvelatum, et inextinguibile, habentemque se sic semper luciformem et illuminativam proprietatem, omnis tenebrose obscuritatis persecutricem et manifestatricem 1. »
Videtur autem inconvenienter attribuere eis mobile : sunmorum enim Angelorum magis quiescere est in contemplatione.
Præterea, Cum dicitur, Mobile, videtur superfluere, incessabile.
Item, Cum dicitur, Superfervidum, videtur superfluere, calidum.
Præterea, cum Dionysius ibi non
assignet nisi quæ proprie conveniunt Angelis, non videtur debere assignare proprietates ignis quæ symbolice conveniunt.
Item, Acutum est in angulis et in vocibus et saporibus et ingeniiis, et quæritur, Per quem modum sumatur hic ?
Item quæritur, Qualiter dicat, Forsitam intime ? per hoc enim videtur innuere, quod illa proprietas possit eis inesse et non inesse.
Item, Hoc quod dicit, Inflexibilis semper motionis, videtur supponi in incessabili et mobili.
Item, Cum dicit, Suppositorum reductive, videtur superfluence quod sequitur, et active.
Præterea, Cum dicit, quod resuscitat in similem caliditatem inferiores, videtur innuere, quod inferiores æquantur superioribus calore amoris, et ita efficiuntur de eodem ordine, quod falsum est.
Præterea, Cum dicit, Holocauste purgativum, videtur innuere, quod aliquid comburunt in inferioribus : et hujus contrarium videtur dicere inferius in eodem capite, ubi dicit, quod illi de prima hierarchia in subditis omnino sunt contumeliam nescientes.
Item, Objicitur de hoc quod dicit, Incircumvelatum. Hoc enim non videtur proprium Seraphim, sed omnium Angelorum commune : quia omnes vident facie ad faciem.
Item, Hoc quod dicit, Inexstinguibile, videtur supponi per igneum cœlitus : quia ignis cœli inextinguibilis est et incorruptibilis.
Item, Habere semper luciformem et illuminativam proprietatem, magis proprium videtur esse Cherubim quam Seraphim : quia Cherubim est plenitudo scientiae, cui convenit lucere et illuminare.
1 Cf. Opp. B. Alberti. II» Part. Summa theologia, Quæst. 39, membr. 1, art. 1, partic. 1, quæstiuincula 2. Tom. XXXII novæ editionis
nostre.
2 S. DIONTSIUS, Lib. de Coelesti hierarchia, cap. 7.
<--- Page Split --->
Præterea quæritur, Quæ sit illa tenebrosa obscuritas quam persequitur hæc illuminatio, cum infra in eodem capite dicat, quod illas essentias de summa hierarchia puras esse æstimandum est, non ut immundis maculis et inquinationibus liberatas, neque ut materialium receptivas phantasiarum, sed ut omni diminutione mundas et altiores, et omni superfirmato templo secundum excellentissimam castitatem omnibus deiformissimis virtutibus supercollocatas.
Præterea, Quæ differentia est inter persequi tenebras et manifestare eas ?
Solutio. Solutio. Dicendum, quod istae proprietates sumuntur ad modum proprietattum ignis. Et quaedam sumuntur secundum proprietatem ignis in se, quaedam autem secundum quod agit in cremabilia. Ignis autem in se habet proprietatem levis, et proprietatem subtilis in partibus, et proprietatem calidi, et proprietatem lucentis. Et per hoc quod est subtilis in partibus, est ipse penetrativus et divisivus cremabilium, sicut dicit Philosophus in Topicis 1, quod ignis est subtilissimum corpus in specie. Unde etiam corpora quæ multum stricta sunt in poris, non de facili recipiunt actionem ignis, sicut hebanus, et quoddam genus lanae. Etsicut crystallus non resolvitur, eo quod per frigus omnino constricti sunt pori, remoto ab aqua universaliter calido, sicut dicit Philosophus in Posterioribus 2. Ignis enim agens per caliditatem aperit poros cremabilis, et per subtilitatem ingreditur in ipsum, dividens partem a parte, et superfervendo quamlibet partem convertit ipsum cremabile totum in ignem.
Et ad modum hunc loquitur ibi Dionysius de proprietatibus Seraphim,quae sunt in numero sedecim : quarum octo sunt secundum accipere illuminationem, et octo secundum communicare eamdem
inferioribus. Et illæ quidem quæ sunt sccundum accipere, multiplicantur secundum proprietates ardoris in rationabcreatura secundum comparationem ad proprietatem ignis. Unde quædam sunt amoris in se, quædam autem amoris sccundum comparationem ad subjectum in quo est. Illæ autem quæ sunt amoris in se, aut accipiuntur in comparatione ad leve ignis, aut ad subtile, aut ad calidum. Si ad leve, illius erit moveri sursum, et hoc erit secundum tres potestates in igne, scilicet secundum completam potentiam ad actum, et secundum potentiam illam in actu, et secundum confortationem illius ne ab actu possit impediri per agens contrarium. Ad hoc enim quol ignis ascendat, oportet ipsum haber complementum et actum levis qui est ascendere, et incendi naturam levis in ipso ne de facili per alterationes contrariorum efficiatur grave et minus leve. Et secundum istum modum est in igne charitatis. Primo enim elevat affectum sicut elevatur leve, et consequenter ascendit affectus in superiora per desiderium incensum, et tertio confortatur in superioribus ne delectetur in ima. Et penes ista tria sunt proprietates tres, scilicet prima, secunda, et octava, quæ sunt mobile eorum semper circa divina, et incessabile, et inflexibilis semper motionis. Secundum autem comparationem ad proprietatem ignis, quæ est subtile in partibus et penetrativus, et hoc convenit charitati per hoc quod penetrat amatum per affectum : non enim manet in exterioribus tantum, sed in intimis amati pascitur et reficitur per fruitionem. Et hæc est quarta proprietas supra enumerata a Dionysio, quæ dicit acutum. Per comparationem autem ad calidum ignis sunt duæ proprietates. Primo enim (ut superius diximus) ignis dando calorem aperit poros cremabilis, et consequenter subintrans superfervet et superurit incendendo ipsum cremabile, aliter non converteret
<--- Page Split --->
in ignem. Et penes hæc duo sunt duæ proprietates charitatis. Per calorem enim affectus quasi in aperiendo quosdam poros amati, dum considerat multa specialia dona quare amatum debeat diligi in singulis bonis, superfervet amatum : et sic sumuntur duæ proprietates enumeratæ, scilicet tertia, et quinta, quæ sunt calidum et superfervidum. Secundum autem comparationem amoris ad subjectum in quo est, sunt duæ proprietates. Una secundum comparationem ad intellectum quem trahit amor, secundum quod dicitur: Ubi amor, ibi oculus : et est sexta proprietas quæ dicitur, Attentæ. Altera est secundum comparationem ad voluntatem quæ est proprium subjectum charitatis, quæ voluntas est intimus affectus : et hæc est proprietas septima enumerata supra quæ dicitur, Intimæ. Et istæ duæ proprietates non inveniuntur in igne : quia istas (ut dictum est) non habet amor, sed in comparatione ad naturam intellectualem in qua est.
Aliae autem octo accipiuntur secundum reductionem ad actionem in inferiores, et secundum duas proprietates ignis quæ sunt lucere, et ignire. Unde secundum comparationem ad proprietatem quæ est ignire, accipitur duobus modis, scilicet prout est destructivum contrarii in subjecto, et prout efficit ea quæ sunt nunc in ipso proprie. Et si hoc modo accipitur, sumitur adhuc in duplici comparatione, scilicet absoluta, et respectiva. Ignis enim ipsum cremabile primo facit ignem, et per consequens combustibile assimilat combustivo, et facit ipsum exemplum comburentis. Secundum autem quod ipsum combustibile efficitur ignis, sic adhuc duæ sunt operationes ignis in eo, scilicet impressio speciei ignis, et impressio dispositionis ad speciem. Et hæc dispositio est duplex, scilicet prima quæ est impressio caloris in fervore, et ultima quæ dicitur necessitas, quæ est impressio caloris in fervore summo, ad quem de necessitate sequitur species ignis immediate. Et secundum istas comparationes
accipiuntur quinque proprietates supra enumerata, scilicet nona quæ est exemplativum : hoc enim accipitur secundum quod ignis amoris in perfecta specie charitatis inferiorem incensum superiori incendenti assimilat. Et decima quæ est secundum impressionem prime dispositionis, et hæc dicitur recalificans. Et undecima quæ est secundum impressionem ultimatae dispositionis, et hæc dicitur resuscitans in similem caliditatem. Et duodecima quæ est secundum impressionem speciei, et hæc dicitur igneum coelitus. Et decima tertia quæ est secundum destructionem contrariae dispositionis in subjecto, et hæc dicitur holocauste purgativum, et dicitur ab 6ov quod est totum, et xavμa quod est incendium : quia totum incendendo purgant ad similitudinem ignei coelitus. Secundum comparationem autem ad illam proprietatem quæ est lucere, est duplex, comparatio, scilicet in se, et ad effectum. Et in se est duplex, scilicet secundum proprietatem, et naturam. Proprium enim est quod uni soli convenit : immediate autem circa Deum esse, et illuminationes ejus immediate habere, propriissime non convenit nisi Cherubim,ut patebit inferius. Quoad hoc est proprietas decima quarta quæ dicitur incircumvelatum, eo quod radium divinum non recipiunt nisi a Deo, non velatum per involutionem alicujus creature. Natura etiam luminis celi est, quod non exstinguitur propter incorruptibilitatem celi, et sic est lumen inextinguibile in Deo, in creatura autem exstinguibile : et ex hoc accipitur proprietas decima quinta quæ dicitur inexstinguibile. Secundum comparationem vero ad effectum quem consequitur illuminans in illuminato, est ultima proprietas, quæ est habere semper luciformem et illuminativam proprietatem, omnis tenebrosæ obscuritatis persecutricem et manifestatricem : et dicitur semper luciformis secundum comparationem ad lucem primam, illuminativa autem secundum comparationem ad inferiorem illuminatum.
<--- Page Split --->
Si vero dicatur, quod istae proprietates successive sunt in combustivo et combustibili, quod non convenit Angelis. Dicendum secundum Augustinum in libro IV super Genesim ad litteram, quod licet omnia facta simul sunt in cognitione Angelorum secundum tempus, nihilominus tamen distinctio rerum est in natura quae pertinet ad distinctionem dierum. Et ita quamvis haec omnia simul sint, nihilominus tamen est distinclio effectuum secundum quos est distinctio proprietatum.
Ad objecta autem dicendum.
Ad PRIMUM dicitur, quod moveri circa amatum est quiescere : et quiescere amorem à motu circa amatum est languere amorem vel fastidire.
ctivumetactivumdifferunt : quiaunumestperalterum : actioenimestperpur - g a r e , illuminare , etperficere : sedru - ductioestperexemplificareadpri - m u m .
Ad NOVUM dicendum, quod similitudm est duplex, scilicet in modo recipiendi illuminationem, et in habendo eam : et in modo recipiendi inferiores non aequantur superioribus, quia penes modum recipiendi distinguuntur hierarchiae. Sed in habendo illuminationem nihil prohibet assimilari : quia superiores per communicationem hoc quod habent, refundunt in inferiores : et sicut unaquaeque hierarchia (ut supra dictum est) proportionaliter in Dei similitudinem ascendit.
Ad 2 et 3. Ad SECUNDUM et tertium patet solutio per distinctionem.
Ad QUARTUM dicendum, quod (sicut dicit Philosophus in III de Anima 1) non contingit intelligere sine phantasmate : et ideo cum Dionysius loquitur ad intellectum nostrum, oportuit quod proprietates spirituales quae phantasmata non faciunt in nobis, exprimeret per proprietates corporum phantasias facientium.
Ad QUINTUM dicendum, quod acutum sumitur hic per effectum pro penetrativo. Sicut enim ingenium dicitur acutum, quia subtiliter penetrat rationes intelligibiles, ita amor Dei dicitur acutus, quando pertingit subtiliter ad omnes partes boni quod est in amato.
Ad SEXTUM dicendum, quod hic forsitan non notat dubietatem, sed quia uno modo est intime, scilicet secundum profundationem et possibilitatem effectus proprie, et alio modo non intime, scilicet secundum rationem amati : quia hoc est infinitum et immensum, et non potest profundari ad plenum ab aliquo creato.
Ad SEPTIMUM patet solutio per distinctionem.
Ad OCTAVUM dicendum, quod redu-
Ad DECIMUM dicendum, quod licet inferiores habeant aliquam dissimilitudinem illuminationis, tamen haec dissimilitudo non est in contumelia : quia contumelia est in vitio. Nihilominus tamen est haec argumentatio ex prava intelligentia litterae : quia subjectis non supponit ibi inferiores Angelos, sed potius ea quae subjecti sunt sub materia et passione. Et intendit dicere, quod superiores Angeli sunt nescientes, id est, non experientes contumeliam transmutationis et materialitatis in subjectis, id est, in numero subjectorum materia et passionum.
Ad UNDECIMUM dicendum, quod incircumvelatum dicitur duobus modis, scilicet per privationem veli quod est speculum et ænigma : et sic omnes Angeli habent incircumvelatum radium, et Ecclesia militans habet circumvelatum. Et dicitur etiam incircumvelatum per privationem ad participationem causati in quo lucet : et sic incircumvelatum tantum est in Deo, circumvelatum in omnibus beatis, in quibus lucet lux divina et participata : et sic summi qui sunt de Seraphim, habent radium incircumvelatum, inferiores autem non ita : et hoc
<--- Page Split --->
intelligendum est eo modo quo supra distinctum est in quaestione de theophanis.
AD DUDECIMUM patet solutio per distinctionem.
AD DECIMUM TERTIUM dicendum, quod omnia quae sunt inferiorum, excellenter sunt superiorum in his quae distinguuntur secundum naturam totius potestativi : nihilominus tamen est lucidum quod est materiale ad calidum, sicut est lucidum charitatis : et est lucidum per se existens quod pertinet ad Cherubim, ut infra dicetur.
AD DECIMUM QUARTUM dicendum, quod obscuritas tenebrosa est absentia illuminationis desuper venientis, ut supra dicta est ignorantia sive dissimilitudo illuminationis. Unde patet, quod non supponit aliquam immundam maculam, nec etiam phantasiam.
AD ULTIMUM dicendum, quod prosequi ad 15. est depellere privationem ignorantiae : manifestare autem est ponere subjectum ignorantiae in lucem scibilis manifesti.