QUÆSTIO XXXII.

De statu Angelorum in confirmatione, et primo de theophania.

Consequenter quæritur de statu Angelorum in confirmatione.

Et quæruntur duo, scilicet de statu bonorum Angelorum, et de statu malorum.

Circa primum quæruntur quinque.

Quorum primum est de theophanis et illuminationibus quibus distinguuntur Angeli.

Secundum, De actibus communibus Angelorum secundum theophanias illas.

Tertium, De hierarchiis Angelorum.

Quartum, De custodiiis, et virtute ministrativa et assistrice.

Quintum, De corporalibus symbolis Angelorum.

Circa primum quæruntur duo, scilicet quid sit theophania?

Et secundo, Unde descendit in Angelos?

ARTICULUS I.

De theophania quid sit 1 ?

Primo quæritur, Quid sit theophania ?

Et accipiatur diffinitio Dionysii in libro

de Cælestis Hierarchia, ubi dicit sic : « Sapientissima theologia visionem illam quae in ipsa est descripta, revelavit divinam, quasi in forma informium similitudinem ex videntium in divinum reductione pulchre vocari theophaniam ». » Sensus est, quod scientia theologiae quae sapientissima est, quia est de Deo, pulchre revelavit theophaniam vocari illam visionem quae descripta est in ipsa, quasi divinam similitudinem in forma

1 Cf. Opp. B. Alberti. Comment. in II Sententiarum, Dist. IV, Art. 1. Tom. XXVII novæ editionis nostrae. Cf. etiam II™ Part. Summae theologie, Quæst. 40, membr. 1, art. 1. Tom.

XXXII ejusdem editionis.

2 S. DIONYSIUS, Lib. de Cælestis hierarchia, cap. 4.

<--- Page Split --->

informium, hoc est, in forma symbolorum quae informia sunt ad spiritualia. Similitudinem dico factam vel creatam ex reductione videntium in divinum, hoc est, in divinas res. Unde consequenter dicitur : « Quasi per ipsam videntibus divina facta illuminatione, et quidem divinis ipsis sancte perficientibus. »

CONTRA hoc sic objìcitur : quia

  1. Secundum hoc non erit theophania nisi sit in symbolis informium : et cum Angeli non accipiunt illuminationes in symbolis, non habere videntur theophanias.

  2. Item, Hoc videtur esse contra Commentatorem, qui dicit : « Habent namque et ipsi spiritus signa sua, demonstrationes scilicet per quas de invisibilibus Dei et valde occultis et secretis absconditis intus mentaliter et invisibiliter et simpliciter erudiuntur : quae quidem signa quantum ad nos, et ea quae apud nos sunt visibilia, omnino invisibilia aestimantur : quantum vero ad illam multum invisibilem et inaccessibilem et incomprehensibilem deitatis lucem, quasi foris sunt, et procedunt ab intus demonstrationem. Propter quod et ipsa signa quae superveniunt mentibus sive animis divinitus illuminatis, theophaniae, id est, divinae apparitiones dicuntur : quia in eis ad manifestationem alicujus occulti venientibus, id quod omnino occultum Dei est, demonstratur. » Ex his accipitur, quod theophania est illuminatio procedens ab intus ad manifestationem alicujus occulti de Deo.

Quæst. 1. SED TUNC quæritur, Utrum in illa illuminatione sunt duo, sicut sunt duo in illuminatione scientiae ? In scientia enim est lumen ipsius scientiae convincens intellectum de veritate scitorum : et hoc est ad habitudinem compositionis et divisionis terminorum. Et est ibi significatum terminorum distinguens intelle-

ctum et faciens intelligere hoc et illud Similiter etiam in oculo est lumina quo emittitur radius super visibile sucundum perspectivos, et lumen similiti exterius manifestans visibile, et juvam radium emissum ab oculo : et est species ibi visibilis distinguens visum ad hoc vel illud visibile. Similiter etiam in fide est lumen elevans intellectum nu strum ad ea quae non videntur per ra tionem : et est ibi creditum sive articulus distinguens fidem per hoc credibile vel illud.

Quæratur igitur, Utrum similiter sit in theophaniiis ? scilicet lumen elevans intellectum, et species aliqua distinguens.

Et videtur, quod sic : quia

  1. Dicit Beatus Dionysius in prima epistola ad Gaium monachum, quod « Deus est super mentem et super substantiam : et superposita ipsius tenebrae, et cooperiuntur omni lumini, et absconduntur omni cognitioni. Et si aliquis videns Deum intellexerit quod vidit, non ipsum vidit, sed aliquid eorum quae sunt ejus, quae existunt et cognoscuntur. » Ergo intellectus angelicus accipit aliquid a Deo quo distinguitur, quod non est ipse Deus.

  2. Item, Joannes Chrysostomus in homilia 14 super Joannem : « Ipsum quod est Deus, non solum Prophetae, sed neque Angeli viderunt, neque Archangeli. »

  3. Item, Ibidem, « Si interrogaveris Angelos quid viderint, audies de substantia quidem nihil respondentes, Gloria vero in excelsis Deo solum decantantes '. Et si a Cherubim et Seraphim concupieris aliquid discere, mysticam sanctimonii melodiam audies, Sanctus, sanctus, sanctus, et quoniam plenum est coelum et terra gloria ejus 2. Si autem superiores investigaveris virtutes, nihil adinvenies, quam quoniam unum opus est eis laudare Deum. Laudate enim cum (ait), omnes virtutes ejus 3. »

<--- Page Split --->

geli secundum ea quae cognoscit in ipsa, facit Angelos agalmata divina in eo quod intelligentem assimilat intellecto.

ARTICULUS II.

Unde theophania descendat in Angelos1?

Secundo quaeritur, Unde theophania descendat in Angelos, scilicet utrum a Deo tantum, vel a Deo et homine Christo?

Et, si ab homine, utrum etiam a beata Virgine?

Et, Utrum Angelus unus ab alio recipiat illuminationes, et ab Ecclesia militante?

Et ad primum proceditur sic :

  1. Dicit beatus Dionysius in libro de Divinis nominibus, quod sanctissimae et provectissimae virtutes existentes sicut in vestibulis supersubstantialis Trinitatis collocate, ab ipsa et in ipsa et esse et deiformiter esse habent 2. Et deiformiter esse est per theophanias esse. Ergo illuminationem habent a Trinitate, et non ab aliis.

  2. Præterea, Per theophanias est beate esse in Angelis. Causa autem beatitudinis non est nisi solus Deus. Ergo theophanie non sunt nisi a Deo solo.

Sed contra.

SED CONTRA hoc est :

  1. Quod dicit beatus Dionysius, quod ab homine Christo recipiant illuminationes, in libro de Caelesti hierarchia 3 sic dicens : « Quasdam quaesliones apud ipsum Jesum quaerentes, et per eas nobis suae divinae actionis scientiam discentes, et eas ipsum Jesum immediate docentem, et prælargiens eis manifestantem

suam humanam benignitatem. Ego enim inquit, disputo justitiam et judicium salutaris. Sensus est, quod supremi Angelu illuminationes adspiciunt a Jesu, in quibus discunt scientiam et rationem ipsius divinae actionis quam fecit pro nobis in redemptionem. Et ipse Jesus immediatper seipsum docet et prælarmitur eis rationem manifestantem humanam benignitatem, hoc est, benignitatem humanitatis suae. Sed tunc est quaestio de modo quaerendi: dicunt enim: Quis est iste, qui venit de Edom 4 ? et non dicunt, Quis es tu, qui venisti de Edom ? tamquam immediate quaerentes à Christo. Unde dicit Glossa in Isaia super illud verbum : « Quidam Angeli non plene cognoscentes mysterium incarnationis, passionis et resurrectionis, videntes ad cœlum ascendere Dominum cum multitudine Angelorum et sanctorum hominum propria virtute, non auxilio Angolorum, admirantur incarnationis, passionis, resurrectionis, et ascensionis mysterium, et quo modo et sibi et aliis aperiat regnum cœlorum. Unde et Angelis Dominum concomitantibus dicunt: Quis est iste, qui venit de Edom? Et in Psalmo : Quis est iste rex gloriae 5 ? »

  1. Item, Hieronymus, ibidem : « Quidam Angeli donec perficeretur mysterium incarnationis, ad plenum non cognoverunt. »

  2. Hoc etiam videtur per rationem : quia supra Angelos Christus secundum humanitatem exaltatus est : a superiori autem descendant illuminationes : tunc ab ipso Christo debent descendere illumiinationes in Angelos.

4 Item, In Apocalypsi, xxi, 23: Et civitas non eget sole, neque luna, ut luceant in ea: nam claritas Dei illuminavit eam, et lucerna ejus est Agnus. Ibi Glossa, id est, humanitas ad aliorum illu-

<--- Page Split --->

minationem : ergo ab humanitate Christi sunt illuminationes in patria.

Item, In I canonica Petri, 1, 12, super illud : In quem desiderant Angeli prospicere, dicit Glossa : Tanta est ejus qui passus est pro nobis hominibus gloria poterior, ut etiam angelice in cœelo virtutes cum sint aeterna felicitate perfectae, non solum immortalis divinitatis magnificentiam, sed assumptae humanitatis ejus claritatem semper adspicere gaudeant.

SED CONTRA hoc videtur esse quod dicit Augustinus super Genesim ad litteram, quod « Angeli in Verbo Dei omnia farienda praenoverunt et creata facta cognoverunt, non per intervallorum temporalium vices, sed prius et posterius habentes in connexione creaturarum, in efficacia vero creatoris omnia simul 4. »

Item, In libro V : « Nec Angelos latuit mysterium regni cœelorum, quod opportuno tempore revelatum est pro salute nostra, quo ex hac peregrinatione liberati eorum cœelui conjungamur. Nec hoc ignoraverunt, quandoquidem ipsum semen, quod opportuno tempore advenit, per ipsos dispositum est in manu mediatoris 2.

Item, Ibidem, « Sanctis Angelis mysterium incarnationis a saeculis innotuit. »

Ex istis sic proceditur :

  1. A saeculis non fuit humanitas Christi in cœelo : et Angeli a saeculis habebant illuminationes de mysterio incarnationis : igitur non habent istas illuminationes ab humanitate Christi.

  2. Item, Secundum quod Christus minor est Angelis, secundum hoc non videtur eis dare illuminationes : sed secundum humanitatem passibilem minor est Angelis, ut dicitur in Psalmo viii, 7, et ad Hebræos, ii, 7, in Glossa et in textu : igitur secundum hoc non dat illuminationes.

ULTERIUS quaeritur de beata Virgine: Quæst. 1.

  1. Cum enim ipsa legatur exaltata super choros Angelorum, videtur quod ab ipsa illuminationes debeant descendere in Angelos.

  2. Item, Videtur ex quaestionibus quae leguntur in Canticis, sicut ista : Quæ est ista quæ ascendit de deserto, deliciis affluens, innixa super dilectum suum 3 ? Hæc enim est quaestio sodalium sponsi, ut dicunt Glossæ. Sodales autem sponsi sunt Angeli. Si ergo propter quaestiones quas faciunt de Christo, dicantur illuminationes recipere a Christo, tunc etiam propter similes quaestiones quas faciunt de beata Virgine, debent dici recipere illuminationes ab ipsa.

SED CONTRA :

Illuminatio quæ fulget a beata Virgine, creata est sicut ipsa : creatum autem non potest esse causa illuminationis æternæ gloriæ.

QUÆRITUR iterum ulterius, Utrum unus Quæst. 2. ab alio recipiat illuminationes ?

Et videtur, quod sic : quia dicit Dionysius in libro de Coelesti hierarchia : « Non ideo solum in suppositis et subjectis animis sed in æque potenti bus ipsa lex diffinitur ex superessentiali omnium ordinationis principio, hoc est, per unamquamque hierarchiam : primas et medias et ultimas esse et ordinationes et virtutes et minorum esse diviniores doctores et manuductores in divinam adductionem et illuminationem et communicationem 4. » Ex hoc accipitur, quod non tantum isti de prima hierarchia illuminant illos qui sunt de inferiori hierarchia, sed etiam qui sunt in una et eadem hierarchia qui dicuntur æque potentes, unus reducit alterum et illuminat.

Er quia de hoc sunt multæ auctoritaSed contra. tes a Dionysio, objiciatur in contrarium :

<--- Page Split --->

secundum hoc enim quidam Angelorum non vident Deum immediate, quod condemnatur pro haeresi.

quam divino legali ordine illud legalitat ponente, hoc est, per prima secundia in divinum reduci. »

Quest. 3. ITEM quaeritur ultimo, Utrum illuminationem recipiant ab Ecclesia militante?

Et videtur, quod sic : quia super illud Apostoli, ad Ephes. iii, 9 : Quæ sit dispensatio sacramenti absconditi, dicit Glossa : « Aliquid accrevit Angelis per prædicationem Apostolorum, qui multa secreta didicerunt prædicatione per Gentes dilatata. »

Sed contra. SED CONTRA :

  1. Dicit beatus Dionysius in libro de Cælesti hierarchia : « Video quia et divinum Christi humanitatis mysterium Angeli primo sunt edocti et docuere. Deinde per ipsos in nos scientiæ gratia descendit t. » Et inducit Gabrielem missum ad beatam Virginem, et Angelum instrumentem Joseph quomodo vere implerentur divinitus promissa progenitori David. Et alius instruit pastores. Similiter et ipse Jesus puer obediens subditur Patri et Dei per Angelos dispositionibus et per medios ipsos annuntiatur Joseph a Patre disposita Filii ad Ægyptum recessio, et iterum ad Judæam ex Ægypto inductio. Et in passione apparuit Angelus confortans eum : et hoc totum fecit, ut dicit Dionysius, non propter indigentiam, sed ut ostenderet se verum hominem, cujus est disponi et ordinari per Angelos.

Similiter ibidem dicit, quod sancti patres visiones quas viderunt sive propheticas sive alias, gloriosi patres nostri perfecerunt per medias cœlestes virtutes. Et subinfert de lege dicens sic : « Aut non et sacram legislationem eloquiorum traditio velut per se quidem dicit ex Deo Moysi donatam, ut etiam vere nos doceat divinos eam esse et sacros characteres. Docet autem sapienter et hoc Theologia per Angelos eam ad nos provenire, tam-

  1. Item, Augustinus in libro III de 17 r nitate : « Illa omnia quae a patribus vis sunt cum Deus illis secundum suam dipositionem temporibus præsentaretur, per creaturam facta esse manifestum est Et si nos latet quomodo ea ministris An gelis fecerit, tamen per Angelos facta credimus 2. »

  2. Hoc idem videtur per diffinitionem animæ datam in libro de Motu cordis, ubi dicitur, quod anima est substantia incorporea, intellectiva, illuminationum quae sunt a primo, ultima relatione perceptiva : est enim relatio prima primurum, quia immediate accipiunt. Secunda est ultimorum qui accipiunt per alios.

SOLUTIO, Concedimus breviter, quod quilibet inferior a quolibet superiori, sive Angelo, sive homine, sive Deo potest accipere illuminationem. Unde dicimus, quod tres primæ essentiae, scilicet Seraphim et Cherubim et Throni, a tribus accipiunt illuminationem, scilicet a Deo, et homine Christo, et a beata Virgine.

Ad hoc autem quob objicitur in contrarium de modo quaerendi, dicendum secundum beatum Dionysium, quod Angeli quaestiones non faciunt Christo, sed inter se quaestionem proponunt : et non propter hoc quod a se invicem exspectant illuminationes, sed ut reponant reverentiam Christo tamquam reverentes discipuli, qui altitudini scientiae et benignitatis Magistri sui non praesumunt facere quaestionem, sed coram ipso eam proponunt inter se, exspectantes ut a propria benignitate eos illuminet ad solutionem. Et hoc est quod dicit Dionysius in libro de Cælesti hierarchia : « Apud seipsos deliberant ante interrogare, ostendentes quidem quia discunt, et divinam scientiam appetunt : non autem præsilientes

<--- Page Split --->

per divinam processionem inditam illuminationem 1. » Et dicit, quod hoc fariunt quasi reverenter. Secundum alios autem sanctos, prima quaestio est minorum Angelorum, et quaerunt ab altioribus, et hoc non est inconveniens. Secunda autem quaestio illa est superiorum : quia illa immediate a Christo, scilicet haec : Quare igitur rubrum est indumentum tuum 2 ? Et rationem illius quaestionis tangit Glossa super Isaiam, dicens: «Tamquam dicant Angeli, didicimus quod loquoris justitiam, et salus omnium in tuo est arbitrio, scire volumus quare vestimenta tua sunt velut musto tincta, et tunica quae desuper contexta est, et scindi non potest, et ab utero virginali tantum candorem habuit, quantum non potest facere fullo super terram, quare sanguine cruentetur : magis enim tibi convenit clementia quam crudelitas. » Serundum autem beatum Dionysium utraque quaestio est superiorum immediate assistentium Christo et Deo : sed primam inter se faciunt propter reverentiam : secundam autem faciunt Christo, benignitati suae ex solutione primea quaesitionis facti proniores.

Ad m quod in contrarium est per auctoriates Augustini, dicendum, quod prima auctoritas intelligitur de operibus creationis tantum quae prius cognovit in Verbo Dei facienda,et postea facta in natura propria. Secunda autem auctoritas intelligitur de mysterio incarnationis quae quoad hoc innotuit Angelis a saeculis, qui viderunt unam creaturam iniendam et associandam in una persona Filii divinitati. Unde beatus Bernardus dicit in sermone 17 super Cantica : « Potuit contingere (si tamen incredibile non putetur) plenum sapientia, et perfectum decore, homines praesire potuisse fuluros etiam et profecturos in parem gloriam. Sed si praescivit, in Dei Verbo absque dubio vidit, et in livore suo invidit,

et molitus est habere subjectos, socios dedignatus. » Non tamen oportuit, quod cognoverunt mysterium incarnationis quoad omnes speciales rationes et revelationes quae possunt esse de illo.

Ad uoc quod objicitur de minoratione Christi, dicendum quod illa minoratio non est nisi secundum quid, scilicet in quantum est passibilis et mortalis, quod non sunt Angeli. Hoc autem non est impedimentum dignitatis quae est ex ipsa unione humanae naturae ad divinitatem. Unde adhuc relinquitur, quod possunt illuminari ab ipso.

Ad m quod quaeritur de beata Virgine, Ad 1. dicendum quod illuminationem accipiunt ab ipsa.

Et ad id quod contra objicitur, dicendum quod illuminationi quae fulget ab ea, non est creata, sed est Deus in ipsa : et quomodo sit hoc, dicit Magister Hugo de sancto Victore per exemplum sic dicens : « Sicut duo sunt, lumen scilicet, et quod suscipit lumen corpus, et ex his duobus unum efficitur lucens, et ipsum lucens imago quodammodo est et similitudo luminis : ita Deus noster lumen est, et verum lumen, et ipsum lumen rationales animi mundi et puri concipiunt, et ex hoc lucentes fiunt, et non sunt ipsi imago luminis in eo quod sunt, sed in eo quod lucent ex lumine, sicut ipsum lumen lucent, et sunt ipsa lucentia theophaniae luminis in quibus lumen videtur. » Et illud expressius habetur in quaestione de visione Dei : quia sicut in ferro ignito nihil aliud videtur nisi lumen ignis, sic in sanctis glorificatis videtur Deus. Unde dicit beatus Bernardus in libro de Amore Dei : « Obеаtа visio, videre Deum in se, videre Deum et in sanctis.»

Ad m quod quaeritur, Utrum unus reAd 2. cipiat illuminationem ab alio ? Dicendum quod sic.

<--- Page Split --->

Ad id autem quod contra objicitur, dicendum etiam per quamdam Glossam super epistolam ad Ephesios, n1, 9, quae dicit, quod in mundo absconditae sunt causae rationales omnium rerum quae naturaliter fiunt, in Deo vero causae eorum quae per gratiam fiunt, sive eorum quae ad hoc signanda mirabiliter non naturaliter fiunt, quae ministrantibus Angelis facta sunt: unde mysterium hoc a saeculis in Deo dicitur esse absconditum, sic tamen ut innotescat principibus et potestatibus et coelestibus. Dicendum igitur, quod Deus in ratione duplicis objecti præsentat se Angelis aut beatis, scilicet ut objectum fruitionis, et ut in ipso sunt rationes absconditae omnium mysteriorum pertinentium ad gubernationem Ecclesiæ. Et primo modo omnes vident Deum immediate. Secundo autem modo

accipiunt illuminationes, sed superioris accipiunt eas immediate a Deo, inferioris autem a superioribus per ordinem : et hoc plenius habebitur inferius.

Ad in quod quæritur, Utrum accipiant A illuminationes ab Ecclesia militante ?

Dicendum, quod duplex est acceptio illuminationum, scilicet a causa, et ab effectu. Et a causa quidem gratiarum proprie accipiuntur illuminationes: ab effectu autem per modum experimenti, et sic quasdam illuminationes accipiunt Angeli ab Ecclesia, quando scilicet vident mysteria gratiarum a saeculis, et ideo abscondita, per effectum in sancta Ecclesia compleri.

Per hoc patet solutio ad omnia quaesita.