QUÆSTIO XXIV.

De intelligentis Angelorum.

ARTICULUS I. Utrum in Angelis sit possibilis intellectus, et agens 1 ?

Quaeritur ergo primo, Utrum in Angelis sit possibilis intellectus, et agens?

Et videtur, quod sic : quia 1. Dicit Philosophus in III de Anima :

« Quoniam autem in omni natura aliud quidem est materia in unoquoque genere, hoc autem est potentia omnia illa : alterum autem est causa et efficiens, et omnia facit ut ars ad materiam se habet : necesse est et in anima has esse differentias : et hujusmodi quidem differentia qua omnia fiunt, est intellectus possibilis : illa vero qua est omnia facere, est intellectus agens 2 : » ergo similiter et in Angelo necesse est has esse differentias.

  1. Item, Omne cognoscens cognoscibilia, fit unumquodque illorum secun-

1 Cf. Opp. B. Alberti. II« Part. Summa theologia, Quest. 14, memb. 3, art. 1. Tom.

<--- Page Split --->

dum actum. Cum ergo Angelus cognoscit omnia cognoscibilia per naturam, Angelus secundum aliquam potentiam intellectivam fiet unumquodque intelligibilium secundum actum, licet non secundum esse : nihil autem fit unumquodque intelligibilium secundum actum et non secundum esse, nisi intellectus possibilis : ergo in Angelis est intellectus possibilis : possibilis autem non est sine agente, quia nihil faceret : ergo etiam est in eis agens.

  1. Item, Sicut se habet materia in natura, sic intellectus possibilis in spiritualibus. Illa propositio patet in III de Anima 1. Sed materia una numero est sub forma et sub privatione. Ergo intellectus possibilis unus est numero in potentia et sub specie quam speculatur. Et ex hoc habetur, quod intellectus speculativus et possibilis unus est numero et subjecto : sed non est unus secundum esse et rationem : Angeli autem habent intellectum speculativum : aliter enim distincte nihil specularentur. Cum igitur ille in substantia sit idem cum possibili, labebunt possibilem secundum substantiam : et possibilis non est sine agente : ergo habent et agentem.

Si forte dicatur, quod non habent possibilem, quia intellectus eorum numquam fuit in potentia, et non exit de potentia in actum, quemadmodum intellectus humanus. Contra : Agens secundum quod agens non potest esse subjectum : ratio enim subjecfi est ratio materiae et materialis potentiae : ergo forme quibus intelligentiae plenae sunt, ut Philosophus dicit, non sunt in agente ut subjecto : ergo oportet, quod sit possibilis secundum substantiam qui sit subjectus eis.

Praeterea, Licet materia in cœelo numquam fuerit in potentia ad formam, tamen in cœelo est substantia materiae in qua sunt formae substantiales et acciden-

tales : ergo a simili in Angelis quamvis non sit exitus de potentia in actum secundum intellectum possibilem, oportet tamen, quod intellectus possibilis sit in eis qui substet formis intelligibilibus.

SED CONTRA :

Dicit Philosophus in V Metaphysica 2, quod potentia passiva est principium transmutationis in aliud secundum quod est aliud : si ergo Angeli habent intellectum possibilem, oportet quod in illo intellectu sit principium transmutationis talis : cum igitur ipsi secundum intellectum sint intransmutabiles, non habent intellectum possibilem.

Ad hoc dicunt quidam, quod Angeli habent intellectum agentem formas, et dicunt, quod multiplex est operatio intellectus agentis : quaedam enim est abstrahere species a phantasmatibus et conjungere intellectui possibili, et hanc habet secundum conversionem ad inferiora sensibilia : aliam habet in habendo species universales rerum, in quibus dicunt, quod summam retinet, se1 singula perdit : et in hoc differt intellectus agens in Angelis ab intellectu agente in homine : quia in Angelis retinet singula cum summa. SED CONTRA hoc est, quod oportet, quod sit subjectum illarum formarum, et illud subjectum nullo modo potest esse agens : quia agens et subjectum nullo modo sunt idem secundum Philosophum 3.

Propter hoc dicunt alii, quod in Angelis non est nisi intellectus agens : sed differt ab intellectu humano : quia in hominibus lumen intellectus agentis est indistinctum : et propter hoc dicitur, quod in hominibus est intellectus agens sicut lux : quia sicut lux habet lumen indistinctum, et distinguitur ad colores quos abstrahit, ita intellectus agens in homine habet lumen indistinctum, et distinguitur secundum species quas abstrahit a phantasmatibus : in Angelis

<--- Page Split --->

autem est distinctus sine speciebus. Sed hoc nihil est : quia idem eodem modo se habens non facit nisi idem 1. Si igitur intellectus in Angelis est eodem modo se habens, cum nihil adveniat ei, non facit intelligere nisi unum, scilicet seipsum.

Præterea, Nihil intelligitur nisi per assimilationem intelligentis et intellecti 2 : hic autem nulla fieret assimilatio, et non intelligeretur res.

Præterea, Secundum hoc esset falsum quod dicit Philosophus, quod intelligens et intellectus sunt idem secundum actum et non secundum esse.

  1. SOLUTIO. Propter hoc dicimus nos, quod in Angelis est intellectus possibilis secundum substantiam et subjectum, ut probant primæ objectiones : sed intellectus possibilis in eis numquam est sub privatione.

Et ad hoc quod objicitur de V Metaphysicae de potentia passiva, dicendum est, quod Philosophus loquitur ibi de potentia passiva, quae est in materia generabili et corruptibili : intellectus vero agens est illustrans super species illas, et illustrans intellectum possibilem.

ARTICULUS II.

Utrum Angeli intelligant per species, et si intelligant per eas, quae sunt illae 3 ?

Secundo quaeritur, Utrum per aliquas species intelligant, et si intelligant per eas, quae sunt illae?

Et videtur, quod per nullas species intelligant.

  1. Si enim habent species, aut illae sunt acquisitæ per abstractionem, aut sunt datæ cis per creationem et concreatæ ipsis, aut sunt de naturalibus Angelorum, sicut intelligentia est naturalis. Si sunt acquisitæ per abstractionem : tunc oportet, quod habeant potentias proportionatas abstractioni illi, sicut sensus, et imaginationem, et hujusmodi quod absurdum est dicere de Angelis. Si autem dicantur esse concreatæ. Coxtra : Omnis forma quæ educitur de potentia ad actum, videtur non esse concreata subjecto : sed omnis forma quæ est in subjecto per actionem moventis, est educta de potentia ad actum : ergo nulla talium formarum erit concreata. Si autem dicitur, quod est ex naturalibus, tunc debuit assignari inter attributa, sicut simplicitas essentiae, et alia attributa quæ assignat Augustinus.

Ad hoc dicunt quidam, quod in Deo est ratio cognoscendi omnia et operandi, et hanc duplicem potestatem communicavit creaturis, dans creaturæ spirituali potestatem cognoscendi, et naturæ potestatem operandi : et ideo Angelis a principio dedit rationes sive similitudines sive ideas universalis ordinis, in qua creatus est mundus : et ideo sub illa similitudine ordinis cognoscunt ea quæ fiunt cursu ordinato in mundo. Sed contra hoc est, quod species illa sive idea sive ratio qua cognoscit Deus, est una et secundum esse et substantiam ad omnia cognoscibilia. Si ergo Angelus per illam similitudinem cognoscit vel similitudinem cognoscit vel similem illi, tunc cognoscit per similitudinem unam. Contra hoc autem est, quod una similitudo creata et finita secundum esse et potentiam non potest esse infinitorum

<--- Page Split --->

secundum numerum et naturam : et ita Angeli non cognoscunt omnia naturalia.

Si forte dicatur, quod idea sive similitudo est secundum potestatem primae causae in cognoscendo. CONTRA : Cum prima causa sit omnium naturalium et voluntariorum, Angeli per eam cognoscent naturalia voluntaria, quod est contra omnes : ab omnibus enim dicitur, quod Angeli non cognoscunt voluntaria, secundum quod libero arbitrio subjacent.

  1. Præterea, Dicit Augustinus in libro de LXXXIII Quæstionibus1, quod in Deo sunt rationes omnium. Et videtur tangere rationes plures. Ergo videtur, quod idea quae in Deo est, licet una sit secundum substantiam, tamen secundum relationem et rationem ad opera est ipsa plures. Cujus exemplum dicit Dionysius in libro de Divinis nominibus2 duplex. Primum est de unitate de qua sic dicit : « In unitate omnis numerus uniformiter præexistit, et habet omnem numerum unitas in seipsa singulariter, et omnis numerus unitur quidem in unitate. In quantum autem ab unitate procedit, tantum discernitur, et in multitudinem agitur. » Aliud exemplum est de centro de quo sic dicit : « In centro omnes circuli lineæ secundum unam unitionem existunt, et omnes habent signum in seipso lineas uniformiter unitas, et ad se invicem, et ad unum principium a quo processerunt. Et in ipso quidem centro perfecte uniuntur : parum autem ab ipso distantes, parum et discernuntur : magis autem distantes, magis et discernuntur. » Cum igitur in Angelis istud exemplar sive idea non sit in unitate prima, videtur quod ipsum non remaneat unum, sed multa : et tunc multiplicabitur secundum numerum omnium entium.

Et ex hoc sequitur, quod exemplaria

illa sint infinita, quod est inconveniens : quia infinitorum non est scientia, neque per infinita. Aut multiplicabuntur secundum universalia tantum : et ex hoc sequitur, quod particularia non scientur nisi in potentia : quia particularia in suis universalibus non sunt nisi in potentia.

Si dicatur, quod a Deo habent cognitionem naturalium et non potestatem operandi, quia Angeli non sunt crealores. Et est simile sicut si aliquis a sciente et operante retineret scientiam et non operationem, et haberet hanc cognitionem per similitudinem sive formas rerum naturae, sibi tamen datas a principio : tunc quæratur, Utrum illæ similitudines sint causarum vel effectuum ? tunc enim cum effectus naturae continue renoventur, oporteret renovationes continue fieri in similitudinibus illis.

  1. Præterea, Cum effectus naturae sint infiniti secundum potentiam, oporteret similitudines illas esse infinitas secundum actum, aut contingeret ipsos aliqua naturalia cognoscibilia non cognoscere.

  2. Præterea, Scientia per effectum est scientia quia, et est indignior quam scientia per causam propriam, quæ est scientia propter quid : Angeli autem habent optimam scientiam : ergo non sciunt hoc modo.

Si propter hoc dicatur, quod similitudines illæ sunt causarum similitudines naturalium : tunc quæritur, Cum causæ naturales non semper agant, quid reducit similitudines illas ad actum cognoscendi hunc effectum vel illum quem natura modo causat et non ante ?

  1. Præterea, Videtur scientia eorum secundum hoc incerta : quia dicit Philosophus 3, quod futurus incedere quis non incedit. Similiter etiam ordinatis causis generationis ad generationem ali-

<--- Page Split --->

rujus, contingit impediri generationem propter corruptionem alicujus principiorum naturalium: et ita videtur, quod de naturalibus non habeant nisi opinionem conjecturalem et non scientiam.

  1. Praeterea, Nos cognoscimus ea quae sunt a libero arbitrio per elocutionem mutuam. Cum igitur scientia eorum non sit deficientior nostra scientia, ipsi cognoscunt illa aliquo modo. Quæratur ergo, Quis sit ille modus, cum talium non habeant similitudines apud se, ut dicitur?

  2. Praeterea, Cum quaedam fiant semper, ut necessaria : quaedam ut frequenter, ut naturalia : quaedam raro, ut casulia et fortuita : quaeritur, Per quem modum differenter habent cognitionem horum ?

Solutioistiusquæstionisaduabusauctoritatibussumendaest , quarumunaestbeatiDionysiiinlibrodeDivinisnominibus : « Angelossciredicuntelo - q u i a , eaquæsuntinterra , nonsecun - dumsensusipsacognoscentes : sensi - biliaquidemexistentia , sedsecundumpropriamdeiformismentisvirtutemetnaturam 1 . » Quodsicintelligitur : V i r - tuspropriaestvirtusnaturalisintelli - gendi . Ethæcvirtusdiciturdeiformispropterduo , quorumunumestinspecieperquamintelligitAngelus , etalteruminactu . Inspeciequidem : quiaspeciesillaestexemplarcausarumnaturaliumsecundumordinemsuumsecundumquodcausæsunt . Etuthocintelligatur , scien - dumest , quodsecundumAugustinuminlibrisIVetIXsuperGenesimadlit - teram , Deusaprincipioindiditcausasseminalesutcausasrationales , exqui - busproducereturopusomnenaturæ , etexquibusproducereturetiamhocquodfieripotestexmateriapermi - raculum . Illæautemcausæquantumadnaturametnaturaliasuntduplices : quædamenimsuntperse , quædam

per accidens. Sicut enim ens per accidens reducitur ad ens per se ut ad causam et ad subjectum: et ideo casus qui est causa per accidens reducitur ad aliquam causam per se in qua est, et ex qua principiatur: sicut verbi gratia ponamus, quod equus fugiens salvetur qui non fugiens periclitaretur, tunc casu salvatur, per se autem fugit, et tamen salus equi et in fuga et ex fuga est. Similiter dico, quod fortuitum reducitur ad intentionem vel propositum per se. Causa tamen per se in natura est duplex, scilicet virtus corporis, et virtus spiritualis movens materiam. Et virtus quidem corporis quæ dicitur natura a Philosophis, illa est duplex : est enim quaedam movens et agens materiam ad motum et transmutationem secundum substantiam et secundum accidens, et illa est quæ est in qualitatibus elementorum et elementatorum contrariis agentibus et patientibus : alia est movens tantum, et illa est quæ est in stellis et corporibus superioribus quæ secundum diversam renovationem situs ex motu suo movent et transmutant inferiora.

Virtus autem spiritualis duplex est : quaedam enim est in motoribus, qui movent sphæras ad operationem naturae, et quaedam est virtus animalium et vegetabilium, et hæc est triplex: Vegetabilis enim movet et transmutat materiam secundum nutrimentum, augmentum, et generativum. Sensibilis autem movet secundum mutationem sensuum, et in mutatione organi et phantasie : et movet etiam secundum motum processivum in loco : motus enim processivus non est nisi propter delectabilia sensuum, et propter ea quæ ordinantur ad materiam. Et hoc patet ex hoc quod in locis diversis ad quæ est motus processivus, non sunt nisi particularia : rationes enim universales de quibus est intellectus, non sunt cum hic et nunc, sed ubique et semper. Rationalis autem anima in

<--- Page Split --->

quibus actibus non utitur organo corporis, et in illis nullo modo habet se ad materiam ut transmutans eam : in quibus etiam utitur non in se, sed in potenliis inferioribus quibus imperat : et hoc maxime secundum actum illum qui est interpretari, et secundum illum qui est movere concupiscibilem vel irascibilcm ad desiderium vel iram : et in illis actibus oportet esse quaedam transmutantia materiam, sicut extensio spirituum corporalium ad desideratum, vel id cui irascitur, ad quorum extensionem sequitur directio caloris ad illud idem, et per consequens multiplicatio et cbulliti o sanguinis ad idem : et hoc est quod dicit Philosophus in libro I de Anima : « Videtur autem pluribus nihil sine corpore pati, neque facere, neque irasci, neque confid. re, neque desiderare, neque omnino sentire 4 . » Et ibidem dicit idem Philosophus in alio loco 5 : « Videntur autem et animae passiones omnes esse communes in corpore, ut desiderium, mansuetudo, timor, confidentia, adhuc gaudium, et amare, et odire : simul enim compatitur illi quoque corpus. » Indicat autem hoc aliquando a duris quidem et manifestis passionibus confidentibus nihil provocari, aut timere : aliquando autem a parvis et infirmis moveri, si irascitur corpus et sic se habeat, hoc est, si sit talis complexionis. Adhuc autem magis manifestum est hoc : nullo enim timore imminentc in passionibus fiunt timentes. Dico igitur, quod omnes causse iste quoquo modo sint transmutantes et moventes materiam, indite sunt materie et nature in ipsa creatione sex dierum : et has vocat Augustinus seminales. Causse autem alie sunt ad opera miraculorum, quae non sunt in natura et materia secundum Augustinum, ut ex ipsis aliquid possit fieri, sicut de costa Adae facta et Heva, ut dicit Augustinus 6 . Et quia haec sunt

in disputationibus de Angelorum miraculis, dicetur de his latius, quando de ipsis disputabitur.

Exemplar igitur causarum transmutantium et moventium materiam secundum quod causse sunt, datum est Angelis in prima creatione eorum, et per illud cognoscunt omnia quae fiunt in materia transmutata. Dicitur ergo intellectus eorum deiformis propter duo, quorum unum est, quia est per formas quae sunt ad res faciendas, sicut est species ideae prime : sed in duobus est differentia, quorum unum est, quod species ideae prime est secundum naturam et proprietatem causae prime exemplar illorum quae fiunt, scilicet quod est idem cum causa prima in substantia, et quod ipsa una existens in numero et essentia, est causa et exemplar omnium cognoscibilium : sed in Angelis est secundum proprietatem et rationem causarum naturalium moventium et transmutantium materiam. Aliud propter quod intellectus Angeli deiformis est, in actu intelligentiae ipsius est : statim enim sine deceptione et inquisitione conspicit quidditates et veritates rerum : et hoc est ideo, quia non obstant intellectui suo phantasie apparentes in exterioribus quae sunt causae deceptionis in intellectu humano : propter quae etiam intellectus humanus indiget inquisitione et collatione et discussione fallaciarum ex apparentiis, ut per illa deveniat ad acceptionem causarum verarum : et hoc vocat Dionysius virtutem deiformis mentis. Quod autem addit Dionysius et naturam, vult tangere rationem virtulis intellectivae, quae non est susceptibilis formarum abstractarum ab ente creato, quam addit intellectus humanus : et ideo Angelorum intellectus ponitur perfectus a Philosophis, et non ut tabula rasa.

Cujus probatio est per aliam auctoritatem quam adducere intendimus : et

<--- Page Split --->

ntnonapropositioinlibrodeCausis , ubisicdicit : Omnisintelligentiaplenantformis : verumexintelligentiissuntquacontinentformasminusuniversa - l u c , etexeissuntquacontinentformasplusuniversales : quodsicintelligitur : Intelligentiaanzelcadiciturplenafor - mispropterduo , quorumunumest , quodnonhabentformascognoscibiliumnaturaliumnaturaliterinpartesicutintellectushumanus , quinonhabetfor - mascognoscibiliumnisiperstudium , sednonhabetformaseorumquaeffu - giuntstudiumsuum , sicutdiciturinlibrodeMotucordis :

Fixitinaternumcausasqueiscunctacobae - [ r e n t ,

Hanc nos omnifariam mobiles in omnifariam immobili omnifariam nescimus, effluentem materia in habilitate non percipimus, derivatam in res sensibiles pauci admodum et laboriose, non tamen integre assequuntur : delata opinionem parit et multis scientiam : et cum extra nos fiat, pro magna parte conjecturam assequimur, pro maxima sentimus, pro tota nescimus. Aliud est, quia forma Angeli plenum et perfectum efficiunt cognoscere, cum sit per exemplaria causarum : hominibus autem de quibusdam non est nisi opinio vel phantasia.

Quodautemdicitur , quodinquibus - damsuntmagisuniversales , etinqui - busdamminusuniversales , sicintelligi - t u r , quodformaeillaesuntsimplicesmagisetminussecundummajoremvelminoremsimplicitatemessentiaeinAn - gelissuperioribusetinferioribus : quantoenimformaestsimplicir , tantouni - versalior . Ethocestquoddicitcommen - tuminexpositioneejusdempropositio - n i s , quodresnonrecipiuntformasnisisecundummodumpossibilem : etnondiciturmagisuniversalisvelminus , eoquodsitdepaucioribusvelpluribus .

Hisvisis , procedendumestadsolutio - nemobjectorum .

Abidergoquodquæritur , Utrumfor - mæillæsintacquisitæveldatævelsintdenaturalibus ? Dicimus , quodnonsintacquisitæperabstractionem , sicutprobatobjectio : næcsuntdenaturalibus , quiasicdeberentessedeattributis . Sednonsequiturhocquodobjiciuntquidam , quodsiessentdenaturalibus , quodtuncdeberentomnesæqualiterhabereeas : næcenimAngelisuntejusdemspeciei : næceliamhocverumest , quodresejus - demspecieinaturaliahabeantæqualiter , sedhabeanteanobilioraetminusno - bilia , sicutpatetiningeniishominumetmemoriis : tamendicimus , quodsuntdatæformæcumnatura .

Adhocautemquodcontraobjicitur , dicendumquodquantumadgeneratio - nemformarumsecundumrationeminintellectupossibili , quieduciturdepo - tentiaadactum , formæeducunturexipoperoperalionemagentis : sedinillointellectucujuspossenonpræceditessesecundumactum , oportetutpercreationemsiturumque , etitaformæsuntinAngelis .

Siautemquæritur , Quidoperaturineisintellectusagens , exquononabstra - hiteteducitformas ? Dicendumest , quodilluminatadcontemplandumresinformis : sicutenimluxsolisnontantumabstrahitspeciemcoloris , sedetiamilluminatvisumadvidendumreminspecie : itaestetiamdeintellectuagen - t e , quisecundumPhilosophuminIIIdeAnima 1 estsicutlux .

Abidoquodquæriturdesimilitudineordinis , dicendumquodnonhabetsimi - litudinemordinis , nisiexemplariacau - sarumnaturaliumsecundumquodcausæsuntmoventesetmutantesmateriam , dicantursimilitudoordinis . Etbenecon - cedimus , quodillaexemplarianonc ö n - sistuntinunitate , sedinmultitudine : necinsuntsecundumpotestatemprimæ

<--- Page Split --->

causæ, sed secundum rationem paradigmatis sive exemplaris causarum naturalium.

Ad 3. Et ad hoc quod quæritur, Utrum sint finita vel infinita ? Dicendum, quod sicut causæ naturales finita sunt numero, potestate autem infinita : sic exemplaria causarum finita sunt in Angelis numero, potestate autem cognoscitiva sunt infinita.

Ad m autem quod quæritur, Utrum sint particularium vel universalium ? Dicendum, quod sunt causarum operantium, quæ in natura quidem operantes sunt, et immobili lege, ut dicit Boetius, cohaerent sibi : in intelligentiis autem sunt rationes et paradigmata causarum illarum. Et si quis proprie vellet dicere, diceret, quod nec sunt universales, nec particulares. Intelligendum enim est, quod duplex est forma rationis, quarum una est abstracta a re, dirigens iterum in ipsam : et hæc dividitur per universale et particulare secundum quod est in sensu vel in intellectu. Alia autem ratio est et causa ipsius, sicut est forma artis ad formam existentem in materia artificiati : et hæc est per applicationem ad materiam causa rei, sicut est forma arce in intellectu arcarii, et sicut est forma sanitatis in anima medici. Et hoc est quod dicit Philosophus in VII Metaphysicae 1 : Accidit modo quodam ut sanitas fiat ex sanitate, domus ex domo, quæ sine materia materiam habet : ars enim medicinæ et ars ædificatoria sunt forma sanitatis et forma domus. Dico igitur, quod illa forma magis est ad rem, et nec universalis, nec particularis : quia non est causata a re ad quam est : et sicut artifex arce una utitur forma ad omnes arcas quas facit, et una forma idoli ad omnia idola, ita etiam forma in Angelo sufficit ad omnia quæ sunt ejusdem formæ cognoscenda. Et propter hoc ipsa scientia Angeli est similitudo causæ entis, et non causata ab ente. Et ideo, sicut

dicit Commentator super XI Metaphysicae : Ipsa nec est universalis, nec paticularis, nec univoca nostra scientia. quæ ab ente causatur, sicut nec scientia Dei 2.

Si autem objicitur, quod supponitur in auctoritate Philosophi supra ex libri de Causis, quod illæ formæ sunt universales. Dicendum, quod sunt universales propter simplicitatem, et quia ad omnia naturalia cognoscenda sufficiunt : sed non sunt universales sicut scientia dicitur universalis quæ est abstracta a sensibili particulari.

Ad hoc quod quæritur, Utrum sit scientia Angelorum per causam vel effoctum, jam patet solutio : quia est per causam.

Ad hoc autem quod objicitur, quod respectu quorumdam est conjecturalis. Dicendum, quod hoc non sequitur : demonstratio enim non tantum est eorum quæ de necessitate fiunt semper, sed etiam eorum quæ fiunt causa existente. Nec propter hoc sequitur deceptio si causa mutatur : quia etiam res quæ numquam generantur secundum actum, tamen de necessitate generantur supposita necessitate suæ causæ, sciuntur : sicut etiamsi numquam fiat eclipsis lunæ, tamen de necessitate eclipsatur luna, terra diametraliter interposita soli et lunæ. Similiter etiam Angelus cognoscit impedimentum generationis ejus quod non generatur, cognoscendo corruptionem principii generationis suæ : et ideo non decipitur, sed habet scientiam naturalem de rebus.

Ad m autem quod quæritur, Quid reducat in actum scientiam Angeli ut cognoscat hanc rem vel illam, quæ de novo generatur in natura ? Dicendum, quod nihil nisi voluntas cognoscendi hoc vel illud : sicut enim supra diximus, formæ rerum quædam sunt extractæ a rebus sensibilibus : et ideo quando illæ diriguntur iterum ad res, indigent circum-

<--- Page Split --->

positione sensibilium, qua determinentur ad hoc cognoscibile vel illud. Cujus signum est quod dicitur in Posterioribus, quod destructo uno sensu per naturam, destruitur demonstratio sensibilum illius sensus : rationes enim talium formarum obligatae sunt sensibilibus a quibus abstractae sunt : sed rationes formarum quae non sunt a rebus, sed ad res, sicut sunt forma exemplares et paradigmata, non indigent nisi conversione super rem ex voluntate speculantis : et sicut forma operati in artifice obedit materia in quam debet inducì, ita formae eidem obedit opus factum ad speculandum in ipso formam inductam absque hoc quod aliquid recipiat ab opere per quod speculetur ipsum opus : et quantum ad hunc modum sunt forma angelice ad opera naturae : et propter hunc modum posuit Plato ideas separatas, quas dixit formas incorruptibiles facientes formas generabilium et corruptibilium, et existentes principium eorum cognitionis : et utrum hoc verum sit vel non, alterius est negotii.

tellectus vel liberum arbitrium : habent etiam causam proximam non primam quae est movens mota, et illa est virtus affixa membris quae pro instrumentis habent spiritus et calorem naturalem et sanguinem et hujusmodi : et illae sunt causae in materia et natura universi, ut prius dictum est : et per exemplaria illarum cognoscunt Angeli talia opera : et hoc est quod dicunt Sancti, quod nemo novit cor hominis nisi Deus qui creavit ipsum, nisi ita sit, quod affirmatio cordis fluctuationem carnis accipiat.

Ad m quod ultimo quaeritur, Qualiter cognoscunt quae fiant semper, et quae frequenter, et quae raro? Patet solutio ex dictis : quia casualia et fortuita reducuntur ad ea quae fiunt per se et frequenter ut causam et subjectum, sicut dictum est prius : et ideo per exemplaria illorum cognoscuntur.

ARTICULUS III.

Ad m quod quaeritur, Quomodo cognoscunt ea quae sunt liberi arbitrii ? Dicendum secundum prædicta, quod liberum arbitrium in quibusdam non utitur corpore, sicut nec intellectus : et causæ illorum operum non sunt in materia et natura universi : quia, sicut dicit Philosophus in lib. XVIII de Animalibus ' intellectus sive anima rationalis non educitur de materia, sed causatur ab extrinseco, scilicet Deo : et ideo Anaxagoras omnia ponit esse mixta præter intellectum : et ideo talia non cognoscunt Angeli per naturam, sed si cognoscunt, hoc erit per revelationem, de quo modo cognitionis sermo erit in sequentibus. In quibusdam autem operibus utitur liberum arbitrium corpore, sicut et intellectus : et illa talia opera habent duplicem causam, scilicet primam quae movet et non movetur, et hæc est in-

De distinctione visionis matutinae et vespertinae.

Tertio, Quæritur de distinctione visionis matutinae et vespertinae, de qua loquitur Augustinus in lib. super Genesim additæram in pluribus locis.

Et quaeruntur tria, quorum primum est de visione matutina.

Secundum, De visione vespertina.

Tertium, De comparatione unius ad alteram.

<--- Page Split --->

laudaverunt eum de visione matutina, etiam quando nihil futurum in eo aut picbant.

ARTICULI TERTII

PARTICULA 1.

De visione matutina 1.

Ad primum proceditur sic :

Dicitur enim sic matutina visio in prima luce, sive in Verbo.

Sed tunc quaeritur, Utrum quaelibet visio in Verbo vel in prima luce dicatur visio matutina?

  1. Si enim sic, tunc Prophetae etiam viderent visione matutina, et rapti et beati in patria.

  2. Secundum hoc etiam, cum secundum Augustinum in prima die creationis viderunt in Verbo Angeli, prima dies haberet visionem matutinam, et prima dies haberet mane, quod est contra Genesim et Augustinum.

  3. Praeterea, Cum dicitur in Genesis, Fiat 2, secundum Augustinum importatur visio matutina. Ergo videtur, quod visio matutina non dicatur qualibet visio Verbi vel Dei, sed illa quae ponit aliquid futurum quod statim erit in opere : quia hoc importatur per hoc verbum, Fiat : et sic videtur, quod quotiescumque aliquis Angelus cognosecret aliquid futurorum in Deo, videret visione matutina : et hoc est falsum, cum dicatur in Job de primis creatis. Ubi eras..., cum me laudarent simul astra matutina, et jubilarent omnes filii Dei 3 ? Videtur, quod astra matutina

  4. Praeterea, Dicit Augustinus in li bro II super Genesim ad litteram « Non sicut nos ad percipiendam sa pientiam proficiebant Angeli, ut invis bilia Dei per ea quae facta sunt, intelli cta, conspicerent, qui ex quo creati sunt ipsa Verbi aeternitate sancta et pia con templatione perfruuntur : atque inde isla despicientes secundum id quod intus vi dent, vel recte facta approbant, vel per cata improbant 4. » Ex hoc videtur, quod videre visione matutina, est per frui contemplatione, et in inferioribus discernere bona a malis : et sic rapti el Prophetae videntur videre visione matu tina, sicut supra objectum est.

  5. Item, Augustinus in libro III ejusdem : « In caeteris creaturis praeter Angelos dicitur, et sic factum est, ubi significatur in illa luce, hoc est, intellectuali creatura, prius facti Verbi cognitio : ac deinde cum dicitur, Feci! Deus 5, ipsius creatura genus demonstratur, quod Verbo Dei d:ctum erat ut fieret 6. » Ex hoc videtur, quod non sit visio matutina videre aliquid in Verbo.

  6. Item, Augustinus in libro IV ejusdem : « Mane est, cum a cognitione creaturae in laudem creatoris assurgitur 7. » Ex hoc videtur, quod visio matutina est visio rei factae, et ex illa laudare creatorem.

SOLUTIO. Secundum Augustinum visio matutina importat duo, scilicet conversionem in creatorem ex creatura facta per contemplationem laudum et jubilationum, et perceptionem in ipso creature faciendae. Et quoad primum dicit

<--- Page Split --->

Augustinus , quodvisionematutinain - formaturcreaturaintellectualisexhocquodadformantemDeumconvertilur : etideoetiamprimadiesnonlegiturhaberemane : quiainprimadiefactumestcelum , quodbeatusAugustinusan - gelicamnaturaminterprelatur : quæniamnoncognovitsepriusfiendam , utpusteaexsefactaadlaudemcreatorisronverteretur , sedtantumcognovitsefactam , etexsefactaconversainDeum , cognilionemaccepitaleriuscreaturæfaciendæ : ethocestmanesequentisdiei : sicuteniminlucecorporeamaneestprimaillustratioeorumquæsuntapudnos , itainoriginemundiprimamanifestatiocreaturæinluceintelle - tualidiciturmane : primaautemmani - lestatiocreaturæestmanifestatioejusinrationeprimaantequamsit : ethæcratioinVerboest , inquosecundumAugusti - numsuntrationesomnium .

tendit per hoc distinguere visionem matutinam a vespertina.

ADALIUDdicendum , quodVerbumcontemplaturduobusmodis , scilicetse - cundumsubstantiam , etsecundumquodinsecontinetrationesoperumcreatio - n i s : ethocultimoaccipiturinauctori - tateAugustini . EtiamsicDionysiusinlibrodeDivinisnominibus 1 dicit , quodratiovelverbumDeuslaudaturasanctiseloquiis , nontantumquoniametratio - nisetmentisetsapientiæestlargitor , sedetiamquoniamomniumcausasinseipsouniformiterpræaccepit .

ADULTIMUMpatetsolutiopereaquæinprincipiosolutionisdictasunt .

ARTICULI TERTII

a 7. Adinergoquodprimoobjicitur , d i - cendumquodnonquælibetvisioinVerbodiciturmatutinavisio , sedillaquæhabetduoquæprædictasunt .

Exhocetiampatetsolutioadsecun - d u m , quareprimadiesnonhabetmane .

ADTERTIUMdicendum , quodillaestvisiomatutinaquæponitaliquidfutu - rumadinstitutionemnaturæperopuscreationisetdispositionisetornatus : illaenimoperasoliusDeisunt , ettan - tumadprimamperfectionemmundipertinentia .

ADQUARTUMdicendum , quodAugusti - nusintenditprobare , quodAngeliaprincipiocreationisvideruntDeum , etvisioeorumincipitaDeo , etdescenditincreaturas , econtrariovisioninostræquæincipitacreaturisetascenditinDeum . Etexhocvultinferre , quodne - cessesitAngeloshaberevisionemma - tutinamdeprimiscreatis : sednonin -

PARTICULA II.

De visione vespertina

Secundo , Quæriturdevisionevesper -

  1. Et dicit Augustinus in libro IV super Genesis ad litteram : « In spiritualibus ubi melior est et certior lux quam in corporalibus, certior est et verior dies : cur ergo non et verior vespera, et verius mane ? Nam si in istis diebus habet quamdam declinationem suam lux in occasum, quam vespere nomine nuncupamus : et ad ortum iterum reditum, quod mane dicimus : cur et illic vesperam non dicamus, cum a contemplatione creatoris creatura despicitur : et mane, cum a cognitione creaturae in laudern creatoris assurgitur 1 ? » Ex hoc

4 S. DIONYSIUS , L i b . deDivinisnominibus , c a p . 7 . 2 C f . O p p . B . Alberti . IIaPart . Summætheo - logiæ , Quæst . 1 4 , membr . 3 , a r t . 2 , p a r t . 2 .

Tom. XXXII hujusce novæ editionis. 3 S. AUGUSTINUS, Lib. IV super Genesisi ad litteram, cap. 28.

<--- Page Split --->

habetur, quod vespertina visio est cognoscere creaturam in se a cognitione creatoris. Sed a quocumque aliquid cognoscitur, per lucem illius cognoscitur. Si ergo creatura cognoscitur a cognitione creatoris, cognoscetur per lucem creatoris : sed quidquid cognoscitur a luce creatoris, hoc cognoscitur in luce et non in vespera : ergo visio vespertina non erit vespertina, eo quod non habet umbram vespertinam admixtam.

  1. Item, Augustinus in eodem dicit : « Istam terrenam conditionem lucisque corporeae temporalem localemque circuitum illi patriae spirituali coaequare non debemus, ubi semper est dies in contemplatione immutabilis veritatis, semper vespera in cognitione creaturae in seipsa, semper mane ex assurrectione ex hac cognitione in laudem creatoris1. » Ex hoc videtur, quod cognitio creaturae in seipsa, est visio vespertina. Sed hoc non videtur esse verum : quia cognitio rei in seipsa est cognitio causae propria, quae est proportionata rei. Et lucidius cognoscitur res per causam proportionatam, quam per non proportionatam. Et ita videtur, quod non cognoscitur in vespera quando cognoscitur in seipsa, sed potius in luce meridiei.

determinat in libro IV super Genesim : « In his quae simul facla sunt, nemo videt quid prius posteriusve fieri debuerit, nisi in illa sapientia per quam facta sunt omnia per ordinem simul. Dies ergo illiquem Deus primitus fecit si spiritualis rationalisque creatura est, id est, Angclorum supercelestium atque virtutum, praesentatus est omnibus operibus Dei hoc ordine praescientiae quo ordine scientiae qua in Verbo Dei facienda praenosecret, et in creatura facta cognoscerel, non per intervallorum temporalium moras, sed prius et posterius habens in connexione creaturarum, in efficacia vero creatoris omnia simul2. » Ex hoc patet, quod creaturas, quae connexionem ordinis habent secundum propriam naturam, Angeli cognoscunt simul et non secundum prius et posterius intuentur eas.

SED CONTRA :

  1. Unius actus unus est finis et terminus : ergo unius intuitus intelligentiae est unum objectum : objectum enim est finis et terminus actus ipsius intelligentiae.

  2. Praeterea, Dicitur in Topicis, quod scire plura possumus, intelligere vero minime. Ergo Angeli non intelligunt nisi unum.

Quæst.

JUXTA hoc quaeritur, Utrum Angelus visione vespertina potest videre plura? Et videtur, quod sic : quia.

  1. Dicit Glossa super primum caput Apocalypsis : « Sive simul et uno intuitu visionem viderit Joannes, sive successive : Angelus enim utrumque conferre potuit. Ergo multo magis Angelus in se potest ista facere, scilicet quod uno intuitu multa videat.

  2. Item, Augustinus in libro IV super Genesim ad litteram movet hanc quaestionem, Utrum simul sit cognitio matutina et vespertina? et, Utrum cognitione vcspertina omnia simul videant? Et ita

SOLUTIO accipienda est a beato AuguStoltstino in libro IV Super Genesim ad litteram, ubi sic dicit : « Per omnes sex dies cum ea quae per singulos Deo condere placuit, conderetur angelica natura, primo haec accipiebat in Verbo Dei, ut in ejus notitia primitus fierent cum dicebatur, et sic factum est (quae cognitio mane dicitur) : deinde cum facta essent in sua propria natura qua sunt, Deoque placuissent, quia bona sunt, tunc itidem ea cognoscebat alia quadam inferiore cognitione, quae nomine vesperae significata est : ac deinde facta vespera fiebat mane, cum de suo Deus opere laudaretur, et alterius creaturae quae deinceps facienda

<--- Page Split --->

erat, ex Dei verbo notitia prius quam fieret acceperetur 1. » Ex hoc patet, quod visio vespertina est visio rei in seipsa in rationibus in quibus creata est, et in quibus habet salvari, quæ sunt modus, species sive ordo, et numerus, pondus, et numerus : quia sicut dicitur in libro Sapientiae, xi, 21 : Omnia in mensura, et numero, et pondere disposuisti. Visio autem matutina est conversio in creatorem ex creatura facta, et acceptio cognitionis creaturæ faciendæ. Unde etiam non quælibet cognitio creaturæ in se diritur cognitio vespertina, sed cognitio creaturæ per vestigium quæ demonstrat creatorem : creator enim in rationibus æternis quæ sunt in Verbo, monstratur in plena luce : in rationibus autem vestigii et speculi creaturarum monstratur ut sub umbra vesperæ.

tuitu Angeli plura videant? Dicendum, quod in visione duo sunt, scilicet acceptio formarum rerum cognoscibilium, et quod hoc multorum visio potest esse simul. Est etiam adspectus illarum formarum. Et sic in visione primo modo intelliguntur auctoritates Glossæ super Apocalypsim et Genesim. Secundo modo intelligitur dictum Philosophi.

ARTICULI TERTII

PARTICULA III.

De comparatione unius visionis ad aliam 1.

  1. AD PRIMUM ergo dicendum, quod præpositio, a, cum dicitur, a cognitione creatoris, notat ordinem, non causam per quam fit cognitio.

  2. AD ALIUD dicendum, quod cognitio rei in seipsa est duobus modis, scilicet cognitio rei in se absolute per causam propriam rei, quæ est medium demonstrationis, et hæc non dicitur cognitio vespertina : et est cognitio rei in se quæ iterato mittit in cognitionem creatoris per rationem ejus per quod cognoscitur res, et hæc dicitur cognitio vespertina. Aliter enim vespera non haberet ordinem ad mane : quod est contra Augustinum. Similiter non mitteret cognitio vespertina in conversionem ad creatorem, ut ex illa laudaretur : creatura enim non ducit in creatorem nisi per rationem vestigii et imaginis. Et ex hoc patet, quod errant 'quidam qui dicunt cognitionem vespertinam, quamcumque cognitionem rei in seipsa.

Tertio, Quæritur de comparatione unius visionis ad aliam, et quæritur, Quæ sit melior ?

Et videtur, quod matutina: quia

  1. Illa formantur Angeli, ut dicit Augustinus in lib. super Genesim ad litteram : alia autem non formantur.

  2. Præterea, Visione matutina cognoseuntur res in prima luce quæ clarior est omni luce alia : cum ergo melior sit formans non formante, et quæ est in lumine ea quæ est cum umbra vesperæ, melior erit matutina quam vespertina.

CONTRA est, quod ubi res verius est, Sed contra: ibi verius cognoscitur : sed verius est in se, quia in se est in actu et natura propria : in prima autem causa est secundum quid, scilicet secundum potentiam causæ efficientis tantum : ergo verius cognoscitur in se quam in causa prima : ergo vespertina melior est quam matutina.

<--- Page Split --->

PRÆTEREAquæritur , Quarenonhabea - musvisionemnocturnametdiurnamsic - uthabemusvisionemmatulinametve - spertinam ?

Solutio .Solutio .Dicimus ,quodduplexestvisioAngelorum .Unaquacognoscuntcreaturassecundumnaluraspropriasnonprogredientesulteriusexipsiscreaturis :etdehacdictumestinpræcedentibus .Aliaestquacognoscuntcreaturasrefe - renteseasulteriusadlaudemcreatoris ,ethæcdiciturvespertinapropterratio -nessapientiæcreantis ,sicutumbrosumestvestigiumetimago :nontamendica -mushoc ,quodAngeliindigeantvesti -gioetimagine :sedlicetnonindigeant ,tamencognoscuntcreaturas ,utdicitAugustinus ,etadlaudemreferuntcrea -toris .Quidametiamdistinguunttertiamvisionemdicentes ,quodvidentcreatu -r a s ,necinVerbo ,necinessentiisre -r u m ,sedinspeciebusquashabentapudsenonreferendoillasadres .Sedhocnonvidetur :quiaspeciesestadrem :etideononvideturnisiadremcomparata ,sicutnecidoluminoculovideturnisiinquantumperipsumvideturvisible :visioautemdivisacontravespertinamestvisiomatutina .

proutestmedium , tuncmultoobscuriusestcausacreataquamincreata . Adhumtamenmeliuspotestdici , quodlintquoadnosveriusetmeliuscognoscaturesinnoturapropria , tamenquantumadintellectumdeiformemquipropriusAngelorumest , veriusetmeliuscognusciturinprimacausa : resenimsimpli -ciuscognoscibilisestinprimacausaquamincausanaturali : ethujusmodicausamtangitPhilosophusinIIMetu - physicæ , ubidicit : Sicutnoctuarumlu -minaadlumenquodestsuperdiem , siranimænostriintellectusadmanifestissi -manaturæ 1 .

Adultimumdicendum , quodnullaestAmtnocturnavisio : quiapostcognitionemreiinse , etantecognitionemreiinVer -b o , nonestignorantiaquænoxdicipos -s i t . Visioautemdivinaestplenælucis ,inquavideturDeussicutest , quænullavesperaclauditur , sedinipsaquiesci -turtamquaminsabbatoinquofeciteamquiescereDeusinseipso . Ethocaccipi -turexverbisAugustiniinlibroIVsu - perGenesimadlitteram , ubidicitsic : « Semperestdiesincomtemplationeim -mutabilisveritatis , sempervesperaincognitionecreaturæinseipsa , sempermaneexconversioneinlaudemcreato -r i s . Quianonibiabscessulucissuperio -r i s , sedinferioriscognitionisdistinctionefitvespera : necmanetamquamnoctiignorantiæscientiamatutinasuccedat ,secundumquodvespertinametiamco -gnitionemingloriamconditorisattollat . Deniqueetillenoctenonnominata , V e s - p e r e , inquit , etmane , etmeridie , narra -boetammuntiabo : etexaudietvocemmeam 2 . Hicfortassepertemporumvices ,sedtamenquantumputosignificansquidsinetemporumvicibusperagereturinpatria , cuiejusperegrinatiosuspirabat 3 . »

<--- Page Split --->