QUÆSTIO V.

De tempore.

Deinde quæritur de tempore. Primo, An sit a natura, an in anima tantum ? Secundo, Quid sit ?

<--- Page Split --->

Tertio, De substantia ipsius, quae est nunc.

Quarto, Utrum ipsum sit causatum a motu, vel non sit sine motu ?

Quinto, Quare ipsum dicatur per se quantitas continua et non motus ?

Sexto, Qualiter unum sit de coequaevis ?

Septimo, Quare ipsum dicatur magis causa corruptionis quam generationis ?

Octavo, Qualiter ipsum exivit in esse ?

Nono, Quid sit esse in tempore ?

Decimo, Utrum sit unum tempus, vel plura ?

Undecimo, De quando temporis.

ARTICULUS I.

An tempus sit a natura, an in anima tantum 1 ?

Deinde quaeritur de tempore, An sit a natura, etc.

Et proceditur sic :

  1. Dicit Aristoteles 2, quod hoc temporis factum est et non est, illud vero futurum, et nondum est : sed ex his componitur tempus, et compositum ex his quae non sunt, non est : ergo tempus non est, nisi forte in ratione.

  2. Adhuc, Omnis partibilis, si sit, necesse est aut omnes aut quasdam partes esse : sed tempus est divisibile : ergo si est, necesse aliquam partium ejus esse : sed haec pars quae est futurum, non est : similiter pars quae est praeterita, non est : ergo si aliqua est, hoc erit praesens nunc. Aut ergo hoc est divisibile, aut indivisibile. Si est divisibile, redit eadem quaestio : quia tunc non erit divisibile nisi in praeteritum et futurum : quia

aliam divisionem non admittit successivum. Si autem est indivisibile, tunc ipsum non est pars continui temporis, et ita tempus non est : quia nihil indivisibile est pars continui.

  1. Item, Deducendo ad impossibile probat Avicenna tempus non esse actu : quia si est in actu, aut manet, aut destruitur. Si manet, et non manet sine partibus, quia natura totius non est extra naturam partium : ergo erit partes accipere, scilicet praeteritum, et futurum esse actu : et hoc est redargutio eorum qui ponunt partes temporis : quia ipsi dicunt, quod nihil est de tempore accipere nisi nunc. Si autem destruitur, aut destruitur in seipso, aut in tempore consequenti, aut in instanti consequenti. Non in seipso : quia est in seipso. Similiter nec in tempore sequenti : quia nihil destruitur in illo in quo non est : sed tempus non est in tempore consequenti, ut probat per praecedentem rationem : quia nihil est de tempore accipere nisi nunc, et hoc non est tempus : ergo non destructur in tempore consequenti. Si vero destruitur in nunc consequenti, est duplex inconveniens. Unum quod nunc non erit consequens tempus, vel nihil, quorum utrumque inconve-

<--- Page Split --->

niens, ut probatur in libro VI Physicorum 1, quod consequentia sunt, inter quæ non est medium ejusdem generis : et inter quælibet duo nunc sunt infinita nunc. Similiter inter tempus quod destruitur et nunc quod sequitur, non est eadem natura, et ita non erunt consequentia. Item, aliud inconveniens est, quod si destruitur in nunc consequenti, oportebit quod habeat esse in toto tempore præcedenti illud nunc : et hoc jam destructum est : quia tempus non habet esse in toto tempore, quia successivum est.

  1. Item, Si tempus ponitur esse, est de numero continuorum : ergo terminabitur ad duos terminos, scilicet ad instans quod est præteritum, et ad instans quod respectu illius est futurum : sed instans præteritum non est, quare nihil terminat : ergo instans præteritum non terminat tempus : et si aliquis terminus non terminat, nihil terminatur ad ipsum : ergo cum instans præteritum non terminet, tempus non terminatur ad ipsum.

Item, Si forte dicatur, quod sint duo termini, scilicet instans in præterito, et instans in futuro, et sint simul. CONTRA : Quæcumque se habent sicut prius et posterius, repugnant simultati : sed instans in præterito et instans in futuro se habent sicut prius et posterius : ergo non erunt simul.

Præterea, Si essent simul, cum non sint simul in loco, oporteret quod essent simul in instanti uno, quod est inconveniens.

Si forte dicatur, quod præsens quod est, est sicut continuans ad quod copulantur, id est, continuantur partes temporis. CONTRA : Non entis non est continuatio ad aliquid vel in aliquo, vel aliquid continuatur ad ipsum : sed præteritum et futurum sunt non ens : ergo non continuantur ad aliquid vel aliquid ad ipsum : ergo tempus non est.

  1. Item, Supponatur quod tempus po-

nat motum esse (et ita dicunt Philosophi) etiam tempus proprium motum ponit, et non loquamur de tempore in communi quod omnium est, sed de tempore proprio.

Item, Supponatur quod ad positionem unius motus non sequitur positio alterius : quia non sequitur, si a movetur, quod propter hoc b moveatur. Unde sic : motus a et motus b sunt simul : et hoc supponatur, quia possibile est : ergo tempore eorum sunt simul. Aut ergo simul natura, dignitate, loco, causa, ordine, subjecto, aut tempore. Et constat, quod nullo horum, nisi tempore, aut subjecto. Patet autem, quod non subjecto : quia mobilia non sunt unum, et ita motus eorum non est unus in subjecto, et ita nec tempora : quia tempus proprium non sequitur nisi motum proprium : ergo ad positionem duorum temporum sequitur tertium tempus, cum non possit esse simul nisi tempore : sed ad positionem temporis sequitur motus : ergo erit tertius motus, quod negatum est supra.

Item, Isti tres motus aut erunt simul, aut non. Et constat, quod simul et non nisi in tempore : ergo erit quartum tempus : ergo et quartus motus, et sic in infinitum : ergo ad positionem duorum motuum simul ponitur positio infinitorum temporum, et per consequens motuum infinitorum mobilium.

His rationibus consentit Augustinus dicens, quod tempus non nisi in anima est, et tempus est secundum eum distensio animi per imaginationem inter designationem duorum momentorum. Momenta autem duo nihil aliud vocat, quam duas renovationes sitas in mobili quod movetur, sicut duas elevationes in sole, quia sol secundum cursum communes distinguit horas et momenta. Unde collectio horum momentorum per imaginationem tempus est. Hoc autem accipitur ex verbis Augustini in libro XI

<--- Page Split --->

Confessionum, ubi dicit : « Mihi videtur nihil aliud esse tempus quam distensionem, sed cujus rei nescio, et mirum si non ipsius animi. Quid enim metior, obsecro, Deus meus, et dico, aut indiffinite, longius est hoc tempus quam illud, aut etiam diffinite, duplum est hoc ad illud ? Tempus metior, scio. Sed non metior futurum, quia non idem est. Non metior praesens, quia nullo spatio tenditur. Non praeteritum, quia jam non est '. » « Quis igitur negat futura nondum esse ? Sed tamen jam est in animo exspectatio futurorum. Et quis negat praeterita jam non esse ? Sed tamen adhuc est in animo memoria praeteritorum. Et quis negat praesens tempus carere spatio, quia in puncto praeterit ? Sed tamen perdurat attentio per quam peragat abesse quod aderit. Non igitur longum tempus futurum quod non est, sed longum futurum, longa exspectatio futuri est. Nec longum praeteritum tempus quod non est, sed longum praeteritum longa memoria praeteriti est 2. » Item, Augustinus in eodem : « Si quid intelligitur temporis quod in nullas jam vel minutissimas momentorum partes dividi possit illud solum est quod praesens dicitur : quod tamen ita raptim a futuro in praeteritum transvolat, ut nulla morula extendatur. Nam si extenditur, dividitur in praeteritum, et futurum. Praesens autem nullum habet spatium. Quod autem nunc liquet et claret, nec futura sunt, nec praeterita 3 » « Nec proprie dicitur, tempora sunt tria, praeteritum, praesens, et futurum : sed fortasse proprie diceretur, tempora sunt tria, praesens de praesentibus, praesens de praeteritis, praesens de futuris. Sunt enim haec in anima tria quadam, et alibi ea non video. Praesens de praeteritis memoria; praesens de praesentibus contuitus, praesens de futuris exspectatio. Si enim haec permittitur di-

cere, tria tempora video, fateorque tria sunt. Dicatur etiam, tempora sunt tria, praeteritum, praesens, et futurum : sicut abulitur consuetudo, dicatur. Ecce non curo, nec resisto, nec reprehendo, dum tamen intelligatur quod dicitur, neque id quod futurum est esse jam, neque id quod praeteritum est. Pauca sunt enim quae proprie loquimur, plura non proprie loquimur 4. » Huic opinioni consentiunt quidam antiquissimi Philosophi, qui dicunt tempus esse ex formis comparationis, quae comparatio tantum est in anima : et appellant formas comparationis protensionem animi inter momentum et momentum.

CONTRA :

  1. Mobile quod movetur, est partim in termino a quo et partim in termino ad quem. In termino autem ad quem in potentia, et exibit in actum. Aut ergo ille exitus mensurabitur aliquo, aut nullo. Constat, quod aliquo : quia omnis potentia exiens in actum, mensuratur aliquo. Si autem mensuratur aliquo, mensura ejus est : sed mensura potentiae exeuntis in actum, ponitur ab omnibus esse praesens tempus, qui ponunt tempus esse. Cum ergo probatum sit mensuram illam esse, probatum est tempus esse : et ita contradictoria est falsa, scilicet tempus non est.

Si forte dicatur, quod mensura illa in anima est, cujus signum est, quod dolentes et etiam infirmantes prolongant tempus propter attentionem multam motus infirmitatis et doloris : voluptuosi autem et domini breviant tempus propter parvam attentionem motus delectationis : dormientes autem omnino non percipiunt, sed continuant nunc praecedens somnum ad nunc ad quod terminatur somnus, non percipientes tempus medium, sicut legitur de his qui dormiunt apud heroas in Sardo 5, et sicut

<--- Page Split --->

Iugitur de sanctis septem dormientibus. Si, inquam, dicatur sic. CONTRA : Ponamus, quod non sit anima nec intelligentia : aut mensurabitur potentia exiens in actum, aut non. Si non mensurabitur, hoc est inconveniens : quantitas enim ejus determinata est : et oportet eam mensurari.

Præterea, Adhuc erit motus velocior motu. Quæ non possunt esse nisi in comparatione ad mensuras. Si ergo mensuratur motus non existente anima, esse temporis non dependebit ab anima.

  1. Præterea, in libro de Generatione et Corruptione, in fine primi1, probat Aristoteles quod mixtio non est compositio ex minimis salvatis : quia idem huic mixtum esse videbitur solum, qui non videt quidem acute : lynceo autem, id est, acute videnti non mixtum esse videbitur. Sed a simili si tempus non esset nisi in anima, secundum unum esset tempus, scilicet attendentem motum : secundum alium non esset, scilicet non attendentem motum : ergo esse temporis non dependet ab anima, sed temporis perceptio.

• • • litio .

SOLUTIO. Concedimus ultimas rationes.

Et ad solutionem rationum præmissarun supponimus tria quæ inferius probabuntur. Primum est, quod nunc et tempus non differunt in substantia, sed in esse tantum : eo quod nunc est substantia temporis, ut dicit Philosophus. Secundum est, quod quantitas non habens positionem in suis partibus, habet esse debile : quantitas autem habens positionem in partibus, habet esse forte. Dico autem debile secundum substantiam manere vel poni, et non poni secundum esse : et dico forte secundum substantiam et esse et terminum. Linea autem secundum substantiam suam et suarum partium et secundum suum esse

habet positionem. Similiter et secundum suum terminum qui est punctum : quia sicut dicit Philosophus in Posterioribus 2, punctum habet positionem in continuo. Tertium est, quod præteritum et futurum sunt in defectu secundum esse, et secundum substantiam manent. Unde præteritum in ratione præteriti non est, et futurum in ratione futuri nondum est, sed tantum substantia ulriusque est.

His SUPPOSITIS, respondemus ad objectum primum, quod partes temporis non tendunt omnino in non esse : et idcirco illa objectio non concludit nisi quod de esse temporis nihil est accipere manens, et hoc est verum.

Eodem modo respondendum est ad secundum, quod presens quod accipitur si ponatur in actu manens, indivisibile est, et non erit tempus secundum esse, sed secundum substantiam, et fluxus ejus faciet esse temporis. Esse dico tale quale potest habere successivum : illa enim, ut dicit Avicenna, humiliora sunt in esse quam permanentia.

Ad ALIUD dicendum, quod ista divisio nihil valet : si tempus desinet esse, aut desinet esse in se, aut in tempore consequenti, aut in nunc. Tempus enim non est in se, nec tempus habet esse in tempore nec in instanti : et ideo objectio illa non procedit.

Ad hoc autem quod objicitur, quod aut manet, aut destruitur secundum esse, dicimus quod destruitur : sed nec in se, nec in consequentie tempore, nec in instanti, sed ex natura successionis. Et si quaeritur causa hujus, dicendum quod causa hujus est continuatio in mobili renovationis, quod est in motu quod accipitur hic et ibi : et cum hic est, non est ibi.

Ad ALIUD dicimus, quod natura temporis consideratur absolute et respective ad motum. Si consideratur absolute, tunc non est signare duo instantia ad

<--- Page Split --->

quæ terminetur tempus. Si autem consideratur in comparatione ad motum, tunc est signare duo instantia secundum terminos motus.

Si autem quæritur, Utrum ad illa continuetur tempus secundum esse? Dicendum, quod sic : quia continuatio ejus est secundum modum esse ipsius, et esse ipsius est in defectu, et sic etiam erit continuatio.

. Ad hoc autem quod objicit, quod nihil continuatur ad non ens. Dicendum, quod hoc verum est de non ente simpliciter. Termini autem temporis secundum substantiam sunt, licet non secundum esse, et tales termini sufficiunt continuo successivo.

Ad ultimum dicendum, quod tempus secundum substantiam et esse non dependet nisi ab uno motu, scilicet ab eo motu qui est infinitus secundum naturam : si enim ab alio dependeret, illo finito jam non esset tempus, et oporteret assidue creari multa tempora. Unde tempus proprii motus est pars temporis communis, secundum quod etiam dicit Philosophus, quod hoc esse in tempore, est quadam parte temporis mensurari. Si ergo ponantur duo motus esse simul, ex isto non sequitur positio tertii motus vel tertii temporis : temporalia enim possunt simul esse in tempore uno, sed tempora non possunt simul esse in tempore uno.

Si autem quæritur, quid nocet ipsum simul? Dicimus, quod simultate, quæ exponenda est negative sic, simul, id est, non consequenter.

Si vero quæritur, Unde veniat ratio istius expositionis? Dicendum, quod omnia expositiva non possunt exponi nisi negative : ea autem quæ sunt simul, referuntur ad id in quo simul sunt, sicut ad principium simultatis : et propter hoc si simultas reflectatur super principium

simultatis, non potest exponi affirmative : eo quod primo non sit prius : sed exponetur negative per exclusionem oppositi, ut prædictum est. Hoc tamen sine præjudicio dicimus : quia Augustinus et alii Magistri videntur oppositum dicere.

ARTICULUS II.

Quid sit tempus 1 9

Ad secundum proceditur sic :

Dicit Philosophus in Physicis : Tempus est numerus motus secundum. prius et posterius2.

CONTRA hanc diffinitionem sic objicitur :

  1. De quocumque prædicatur subjecctum, de eodem prædicantur passiones illius subjecti : ergo cum de tempore prædicetur numerus, convenient ei passiones ejus : ergo est par vel impar, et abundans vel perfectum vel diminutum, et sic de aliis : sed hæc non conveniunt tempori : ergo nec subjectum : et sic non est numerus.

  2. Præterea, Species dividentes aliquod genus non diffiniunt se invicem : sed numerus et tempus sunt species dividentes quantitatem, ut patet ex prædictis : ergo numerus non debet poni in diffinitione temporis.

  3. Item, Nihil est in genere, quod non sit in aliqua specierum : ergo si tempus est numerus, erit aliqua species numeri, et ita erit binarius, et sic de aliis, quod falsum est : ergo non est numerus.

  4. Item, Naturalia differunt a mathematicis : quia mathematica secundum intellectum sunt ante motum et abstracta

1 Cf. Opp. B. Alberti. IV Physicorum, Tract. III, cap. 3. Tom. III; hujusce novæ editionis. Cf. etiam Iam Part. Summae theologiae, Quæst. 23,

membr. 3, art. 1. Tom. XXXI ejusdem editionis.

2 IV Physicorum, tex. et com. 101.

<--- Page Split --->

a motu, naturalia vero omnia sunt in motu et per mutationem. Cum igitur numerus sit simplicissimum circa quod est speculatio mathematicae, ipsum nullo modo debet poni in diffinitione rei naturalis.

  1. Praeterea, Ubicumque est numerus, ibi est aggregatio aliquorum : in tempore non est aggregatio aliquorum : ergo tempus non est numerus. PROBATIO MEn. e. Quæcumque aggregantur, aggregantur secundum esse, aut secundum substantiam, aut secundum utrumque : in tempore nullo est istorum modorum aggregatio : ergo, etc. PROBATIO MINORIS est per inductionem : in tempore enim nihil manet : secundum esse ergo non est aggregatio. Secundum substantiam etiam non aggregatur : quia in tempore non est nisi unum nunc : pro substantia autem in uno non est aggregatio. Et ita patet, quod nec secundum utrumque, et ita tempus non est numerus.

  2. Item, Objicitur de hoc quod dicitur tempus mensura motus : non entis enim non est mensura, sed motus non est, quod probabo : ergo non est aliqua mensura motus. PROBATIO MINORIS. Quidquid non est secundum substantiam et esse, illud simpliciter non est : motus secundum substantiam et esse non est : ergo motus non est. Quod autem motus non sit secundum substantiam et esse, patet ex hoc, quod nullum successivum secundum esse suum est in actu. Si autem esset secundum substantiam et non secundum esse : tunc non differret a tempore : quod est contra Aristotelem, qui reprehendit eos qui dicebant motum esse tempus. Quod autem sic non differat a tempore, patet ex natura temporis : quia tempus est successivum manens secundum substantiam, non manens secundum esse : et illud idem est motus.

  3. Praeterea, Tempus mensuratur motu : distinguimus enim esse primam, sextam, nonam, ad transitum solis vel

coeli : et ita videtur motus esse mensura temporis, sicut e converso.

  1. Praeterea, Illa diffinitio videtur esse circularis. Si quis enim diffiniat prius et posterius, per tempus diffiniet, et tempus etiam diffinitur per illa : et ita idem est prius et posterius respectu ejusdem : quod est inconveniens.

  2. Praeterea quaeritur, Quare non ponitur mensura quietis sicut motus ?

Item, Dicit Dionysius in libro de Divinis nominibus, quod tempus est quod in generatione et corruptione metitur 4. Videtur, quod hoc sit falsum : quod probatur, quia generatio et corruptio non sunt in tempore : generatio enim et corruptio simplices sunt secundum formas substantiales : formæ autem substantiales non habent medium : ergo nihil est medium inter privationem unius et acceptionem alterius : et sicut est in mutatione, sic est in mensura mutationis : ergo in mensura generationis non est medium : ergo nec prius nec posterius, quæ semper dicuntur respectu alicujus medi : et ita tempus non est quod in generatione et corruptione metitur.

SOLUTIO. Dicimus, quod tempus multipliciter accipitur. Uno modo secundum Theologos, alio modo secundum physicos.

Secundum Theologos dicitur mensura cujuscumque mutationis, sive divisibilis, sive indivisibilis : sive corporalis, sive spiritualis : et secundum hoc tempus adjacet creationi rei create, et etiam vicissitudini quæ est in affectione vel intelligentia angelica : et hoc tempus non habet prius et posterius. Nec est inconveniens in hoc tempore, quod nunc sit consequens ad nunc, quemadmodum indivisibilis mutatio consequens est ad indivisibilem mutationem : secundum enim hoc tempus nihil aliud est quam aggregatio momentorum, et non est numerus, quia tales mutationes non numerantur,

<--- Page Split --->

cum prius et posterius non habeant : et de hoc tempore datur diffinitio Dionysii. Et vocat generationem et corruptionem quamcumque mutationem, sive divisibililem, sive indivisibilem.

Secundum alium modum dicitur tempus mensura motus vel mutationis continuæ : et sic consideratur a Philosophis tempus, et de hoc tempore datur diffinitio Aristotelis supra dicta : et manifestius intelligitur ex comparatione temporis ad motum localem, cujus primo et per se passio est tempus. Accipiatur ergo ratio Philosophi : motus enim talis est secundum magnitudinem quæ habet partem ante et partem post : et illæ partes dicuntur respectu alicujus mediae partis : mobile autem quod movetur super ipsam, est indivisibile, et est in potentia ad renovationem ubi et loci et situs : et cum ipsa sit divisibilis, et omnis divisibilis sit mensura aliqua, illius potentiae in exitu ad actum est mensura aliqua : ipsum autem quod fertur vel movetur in motu suo, est unum et idem ens, non tamen secundum comparationem ad partes magnitudinis in termino a quo et in termino ad quem continuæ. Cum ergo motus sit medium inter magnitudinem et mensuram ipsius motus, mensura potentiae exeuntis in actum continue in motu habebit tria causata ab ipsa potentia continue in actum procedente, scilicet prius et posterius causata a priori et posteriori in motu, et medium continuans illa, quod respondet ei quod fertur et movetur continue in termino a quo et in quem. Et sic patet, quod motus est continuus, scilicet continuitate spatii super quod est, et in motu est prius, et posterius, et medium : sed illud medium non est manens, sicut etiam in magnitudine vel in ubi et situ non est medium idem semper inter quamcumque partem acceptam ante et acceptam post in tota magnitudine secundum substantiam : nec habet idem esse secundum quod est hic

et ibi, id est, ante et post. Ita idem est nunc secundum substantiam quod adjacet ei quod fertur, et tamen non habet idem esse secundum quod fluit de priori in posterius, quem fluxum habet ex continuo processu mobilis ex parte priori in partem ulteriorem magnitudinis, cum tamen maneat idem in substantia motus continue.

His habitis, respondendum est ad objecta et distinguendum est.

Ad PRIMUM dicendum est secundum Philosophum 1, quod duplex est numerus, scilicet numerus numeratus, et numerus numerans. Numerus numerans est numerus quo multa possunt numerari, ut denarius, vel octonarius, quo numerantur decem canes, decem homines, decem vituli, etc. : numerus autem numeratus est res numeratae, ut vituli, homines, canes, etc.

Numerus autem numeratus iterum dupliciter dicitur, scilicet secundum potentiam, et secundum actum. Secundum potentiam proprie dicitur numerabile numerus numeratus : secundum actum autem res numeratae in actu. Item, numeratus duobus modis numeratur. Uno modo a causa quae facit numerum esse : et sic tempus numeratur a motu : quia prius et posterius in tempore causantur a priori et posteriori in motu. Aliter numeratur numeratus numerus a suis partibus, et a sua substantia si habet eam : et secundum hoc tempus numeratur dupliciter a priori et posteriori in tempore ut a partibus, et a nunc iterato secundum esse, eodem tamen manente secundum substantiam numeratur ut a substantia.

Alio modo consideratur numerus qui est tempus, scilicet ut est mensura reddens quantitatem motus : et sic tempus est numerus numerans motum : certificatur enim primo quantitas temporis ex numero suarum partium et sua substantiae : et haec certificata certificat quantita-

<--- Page Split --->

tem motus : et hoc est quod dicit Aristoteles, quod tempus est numeratus numerus. Numerus autem numeratus est duo. Numerus dico minimus numeri numerati : numerus enim minimus nuneri numerantis est binarius. Unde tempus numerat motum vel mensurat hoc modo quo duo multoties accepta explicant partes alicujus divisi per partem numeri. Unde tempus non multiplicat numerum ultra duo, scilicet prius et posterius : sed illa multoties accipiuntur secundum partes ipsius motus in tota quantitate motus : licet enim tempus sit numerus numeratus, tamen ulterius motum numerare potest : quia numerata in ipso habent rationem mensurae et non numeratorum tantum : dicimus enim, duobus modiis numeratur acervus tritici, et duabus lagenis dolium vini. Ex hoc patet etiam, quod motus non potest esse numerus temporis : quia non est causa intranea, sed est causa efficiens. Praeterea in motu non est idem nunc iteratum manens in substantia, non manens in esse eodem : quia id quod est accipere de motu, non est permanens idem : sed nunc quod est accipere de tempore, est permanens idem in substantia, et est loco unitatis iteratae in numero.

Dicendum ergo est, quod passiones par et impar sequuntur numerum numerantem per se, et numerum numeratum per accidens : et sic dicimus, quod tempus est numerus par : quia dicit Aristoteles, quod tempus est minimus numerus. Numerus autem minimus est par.

Et si objiciatur quod Aristoteles dicit, quod par et impar non sunt passiones temporis, neque velox et tardum. Dicimus, quod hoc verum est : quia ipsa passio sequitur subjectum universaliter, et de necessitate, et per se, et secundum quod ipsum, sicut probatur in Posterioribus. Universaliter : quia ubicumque et semper. De necessitate : quia substantia-

liter. Per se in secundo modo dicendi per se : quia subjectum cadit in diffinitione passionis. Secundum quod ipsum : quia non gratia superioris, vel inferioris, vel accidentis, sed gratia suiipsius. Et secundum hoc dicimus nos, quod par accidit numero temporis in quantum est duo.

Ad aliud dicendum, quod numerus numerans est species quantitatis. Ex praedictis autem habitum est, quod tempus est numeratus numerus.

Ad aliud dicendum, quod tempus non est in genere numeri nisi per accidens, ut dictum est : et ita per accidens est etiam in specie, quia est duo.

Ad aliud dicendum, quod mathematica secundum esse non differunt a naturalibus, ut habetur in II Physicorum 1 : et ita secundum esse possunt poni in diffinitione.

Ad aliud dicimus, quod in tempore est aggregatio quae dicitur iteratio : iteratur autem secundum esse, manens in substantia.

Et ad hoc quod objicitur, quod non entis non est iteratio. Dicendum, quod hoc verum est de pure non ente : sed istud est successivum non habens positionem, cui sufficit iteratio alicujus manentis in substantia, et iterum atque iterum accepti secundum esse.

Ad aliud dicimus, quod motus est, sed est de numero non permanentium in esse, continuorum tamen : et non est accipere aliquod nunc in quo sit esse motus et esse suum est fieri, et factum esse suum est non esse motum : et ideo non procedit objectio, quia non est generaliter verum, quod nihil sit quod non permanet secundum substantiam et esse, vel secundum substantiam et non secundum esse.

Et est instantia in motu, cujus esse est in fieri, in quo nihil permanet secundum substantiam et esse.

Ad aliud dicimus, quod tempus men-

<--- Page Split --->

surat motum simpliciter, quia est ipsius numerus : sed quoad nos motus mensurat tempus.

Ad 8. Ad ALIUD dicendum, quod diffinitio illa non est circularis. Si enim prius et posterius exponatur de priori et posteriori in motu, tunc prius et posterius non dicunt causam secundum quam tempus est numerus : et secundum hunc modum notius ponitur in diffinitione minus noti sicut causa et effectus. Si autem prius et posterius dicantur partes temporis, tunc possunt accipi duobus modis. Si enim accipiantur ut partes continui tantum, tunc diffiniuntur per suum totum : quia non habent esse nisi in suo toto, et diffinitio explicat esse. Si autem accipiuntur ut principia totius, tunc habent difinire suum totum, ut dicit Aristoteles in principio Physicorum 1, quod tunc arbitramur cogno: cere compositum, cum cognoscimus ex quibus et quantis est. Tamen alio modo prius et posterius in tempore dicunt rationem illius differentia secundum quam tempus participat materiam : et sic iterum ponitur in diffinitione temporis secundum quod est numerus : et hoc videtur notare modus loquendi secundum prius et posterius. Cum enim dicitur, tempus est numerus secundum prius et posterius, contrahitur per ultimam differentiam numerus ad duo, qui est minimus numerus, ut habitum est ante.

Ad 9. Ad ALIUD dicendum, quod tempus est mensura motus per se, et mensura quietis per accidens, scilicet in comparatione ad motum : quia non dicuntur quiescere nisi mobilia proprie secundum philosophiam loquendo : et ideo potius diffinitur per motum quam per quietem.

ARTICULUS III.

De substantia ipsius temporis, quae est nunc 2.

Tertio, Quæritur de substantia ipsius temporis, quae est nunc.

Et quæritur primo, Utrum ipsum sit substantia temporis ? et consequenter, Utrum sit unum nunc, vel plura ?

Quod non sit substantia, probatur.

  1. Nunc se habet ad tempus sicut punctum ad lineam : sed punctum non est substantia lineæ : ergo nec nunc est substantia temporis.

  2. Præterea, Omne quantum est divisibile secundum suam substantiam : nunc autem est indivisibile secundum suam substantiam : ergo nunc non est substantia quanti : ergo nec tempus.

  3. Item, Nullus terminus est substantia terminali : omne nunc est terminus temporis : ergo non est substantia temporis.

  4. Præterea, Quid vocatur ibi substantia ? aut forma, aut materia, aut compositum ? quia substantia dividitur in hæc tria in principio secundi libri de Anima 3. Si dicitur, quod materia : sed materia est ex quo fit res : ergo ex nunc fiet tempus, quod est inconveniens : quia dicit Philosophus 4, quod si infinita indivisibilia accipias, nihil majus efficies : sed tempus est quantum : ergo non efficitur ex nunc. Si forma dicitur substantia : sed forma est quæ dat esse rei : ergo ab indivisibili esset esse divisibilis, et ulterius a non divisibili haberet esse divisibile. Ex quo sequitur, quod unum con-

<--- Page Split --->

tradictoriorum esset esse alterius, quod est impossibile. Si autem substantia dicitur compositum, hoc est inconveniens: quia sic nunc esset tota natura temporis, sicut totum compositum ex corpore et anima est tota natura hominis.

est indivisibile ens in successivo quanto quod non permanet in partibus.

Et quaeratur, Utrum nunc quod est, aut manet, aut corrumpitur ?

Si manet, tunc non potest manere nisi gratia temporis in quo manet : et tunc jam esset inconveniens Aristotelis 8, quod simul essent ea quae sunt in millesimum annum, et quae sunt nunc.

JUXTA hoc quaeritur, Utrum sit unum nunc, vel plura ?

Et videtur, quod plura : quia

  1. Nullius divisibilis quanti est unus terminus : tempus autem est divisibile quantum : ergo ipsius non est unus terminus : sed nunc est terminus : ergo nunc non est unum. Quod autem nunc sit terminus, probatur ex hoc quod est indivisibile ens in natura temporis, sicut indivisibile ens in natura lineæ est terminus lineæ, et indivisibile ens in natura quanti cujusque est terminus illius.

  2. Præterea, In linea est punctum terminans, et est punctum continuans : et quaeritur, Utrum similiter sit in tempore? Quod sit ibi nunc terminans in principio et fine, patet per hoc quod notus aliquis terminatur ad nunc et incipit in nunc : sed quod sit ibi nunc continuans, videtur : quia aliter partes temporis non essent continuæ : et ita in tempore sunt tria nunc, unum continuans, et duo terminantia.

  3. Item, In quolibet continuo indivisibilia infinita sunt continuantia : quod non est esse simpliciter infinita : quia continuans in quanto est in potentia : sed tempus est continuum : ergo indivisibilia continua in ipso sunt infinita : et ita non est tantum unum nunc, sed multa.

Præterea, Motus non manet : et tempus est passio motus : ergo tempus non manet : ergo nec illud, cujus substantia non est nisi in tempore, et hoc est nunc. Si autem corrumpitur, aut corrumpitur in se, aut in consequenti quod est post ipsum. Si in se : sed nihil corrumpitur in se, nisi quod est in se : ergo simul est in se, et corrumpitur in se : et ita simul est in se et non est in se, quod est inconveniens. Quod autem sequatur, quod simul sit et non sit, patet per diffinitionem de simul, quod diffinitur vel in comparatione ad unum locum, vel ad unum nunc vel instans, vel tempus. Ergo non corrumpitur in se, ex quo est hoc inconveniens. Si autem corrumpitur in eo quod est post, aut in proximo quod est pqst, aut in non proximo. Si in proximo : ergo est in proximo : aliter enim non corrumperetur in eo : ergo in successivo duo nunc sunt simul : sed hoc est impossibile : quia in successivo numquam est bis idem, ut dicit Avicenna. Si autem corrumpitur in non proximo quod est post nunc, oportet quod cum omnibus intermediis sit : et sic iterum sequitur inconveniens prædictum.

  1. Præterea, Aliter non esset dictum quod dicitur in VI Physicorum 1, et in multis aliis locis, quod inter quælibet duo nunc est tempus medium, sicut inter quælibet puncta est linea, nisi essent plura nunc.

SOLUTIO. Dicimus cum Philosopho, solutio. quod nunc est substantia temporis : quia tempus nihil aliud est quam nunc fluens, fluxu suo suscipiens esse continui. Et qualiter hoc sit, potest videri per motum: motus enim qui dicitur loci mutatio, nihil aliud est quam ubi fluens, cujus substantia est unum ubi secundum esse

<--- Page Split --->

diversificatum : ita tamen, quod illud unum ubi non sit unum numero : quia in hoc differt a tempore. Sed hoc dico ubi quod est accipere de loci mutatione, quod est in mobili, sive in eo quod fertur, et illi respondet nunc quod est substantia temporis.

Ad 1. Ad illud ergo quod objicitur primo, dicimus quod punctum ad lineam et nunc ad tempus in quibusdam similiter se habent, in quibusdam dissimiliter. In terminando enim et continuando quodammodo similiter se habent : sed in essentlando, ut ita dicam, sive substantificando non habent se similiter : quia punctum non facit lineam, nec fluens, neque non fluens : sed nunc fluxu suo facit tempus : et ideo punctum non est substantia lineæ, nisi forte secundum quod differentia indirecte prædicala de specie dicitur substantia, secundum quod dicit Philosophus in Posterioribus, quod punctum substantia posita est : quia cum diffinitur linea, dicitur longitudo sine latitudine terminata ad duo puncta. Dico autem, quod nunc et punctum in terminando et continuando quodammodo similiter se habent : quia in linea est accipere duo puncta terminantia actu. Sed Avicenna probat, quod nunc terminans in tempore non est actu : eo quod non est interruptio temporis secundum suam naturam, sed secundum intellectum tantum, vel secundum comparationem ad motum aliquem terminatum. Similiter punctum continuans est principium et finis : et idcirco qui utitur puncto continuante bis utitur eodem : et ideo quiescere accidit ei, hoc est, si motus sit per lineam, ita quod mobile utatur puncto continuante, utetur eo in ratione finis ad præcedentem magnitudinem : et ita utetur ipso in motum esse : quia moveri sive motus non est in fine alicujus magnitudinis, ut probatur in VI Physicorum 1. Si autem ulitur ipso in ratione principii, tunc utetur ipso ut post quod est motus

in sequenti magnitudine. Sed quicumque utitur puncto, utitur ipso in nunc : sed bis utitur puncto : ergo utitur eo in duobus nunc : et inter quælibet duo nunc est tempus medium : ergo inter nunc in quo utitur puncto eodem ut principio, erit tempus medium, et in illo est quies. Et hoc est quod dicit Philosophus in IV Physicorum 2, quod quando mobile uno puncto utitur in duobus, quiescere accidit. Est ergo dissimilitudo, quod punctum quod est in linea continuans, bene accipitur ut finis et principium, ita quod nihil est medium : sed nunc numquam potest accipi ut finis et principium, nisi cadat tempus medium cui quiescere accidit.

Ad aliud dicimus, quod dupliciter dicitur substantia, scilicet quod quid erat esse, et sic nunc non est substantia temporis, et indivisibile non est substantia divisibilis : et est substantia quæ est id quod est res, et sic bene potest esse aliquod indivisibile substantia divisibilis : sed tamen est divisibilis ab alio, et sic nunc est substantia temporis : ejus esse tamen est ab alio, quod est fluxus ipsius nunc de præterito in futurum.

Ad aliud dicimus, quod terminus in ratione termini non est substantia terminati. Sed nunc duobus modis accipitur, ut dicit Avicenna. Et illa acceptio perpenditur ad similitudinem puncti : ponamus enim per impossibile, quod sit punctum fluens per lineam, punctum illud fluxu suo continuo faciet lineam successivam, quae permanentiam non habeat in partibus nisi substantiam puncti, sed esse habet alterum, secundum quod punctum est hic et ibi in longitudine ante et post : et cum illo puncto similitudinem habet nunc quod est substantia temporis : et hoc modo non accipitur ut terminus. Sic iterum in mathematica longitudine est terminus punctum : et cum illo similitudinem habet nunc secundum quod est terminus temporis : sed non est terminus actu, ut

<--- Page Split --->

prædictum est, sed in comparatione ad intellectum vel ad aliquem motum terminatum. Et si quis vellet distinguere secundum Avicennam, diceret quod nunc quod est substantia temporis, dicitur improprie instans : nunc autem quod est terminus temporis, retinet nomen ipsius nunc, et hoc est quod dicitur, quod instans dicitur quasi non stans.

cimus, quod non sequitur : quia temporalia non sunt in nunc, sed in esse temporis, et illud esse non est idem.

ARTICULUS IV.

Ad aliud dicendum, quod substantia dicitur ibi id quod est res, et illa divisio quae est in materiam et formam et compositum, tenet in his quae secundum naturam ad prædicamentum substantiae ordinantur.

Utrum tempus sit causatum a motu, vel non sit sine motu ?

Quarto quaeritur, Utrum tempus sit causatum a motu, vel non sit sine motu? Et videtur, quod sic : quia

Ad m quod juxta hoc quaeritur, distinguendum est, quod tempus potest considerari secundum suam naturam, vel secundum comparationem ad nos et ad motus terminatos in ipso. Si ultimo modo consideratur, tunc in ipso significabilia sunt plura nunc, hoc est, quod secundum esse plura sunt nunc. Si autem primo modo consideratur, tunc tota substantia temporis est unum nunc manens semper secundum substantiam unum et idem, sed secundum esse habet pluralitatem.

  1. Dicit Philosophus : Sicut motus sequitur magnitudinem, ita tempus sequitur motum 1. Sed pereunte magnitudine, omnino perimitur motus localis. Ergo pereunte motu, omnino perimitur tempus : et ita tempus non est sine motu.

  2. Præterea, Dicit Avicenna, quod motus numerat tempus, quia facit esse numerum qui est tempus. Si ergo motus facit esse numerum qui est tempus, motus facit esse tempus : ergo destructo motu, non est tempus.

  3. Præterea, Tempus est passio motus : sed destructo subjecto, destruetur passio : ergo destructo motu, destruetur tempus.

Er st quaeratur, Quælìter secundum esse sint plura, et utrum maneant, vel corrumpantur ? Dicimus, quod corrumpuntur secundum esse ipsa nunc.

Ad hoc quod quaeritur, Utrum in se vel in alio ? Dicimus, quod in se.

Ad hoc autem quod concludit, quod ita idem corrumpitur et est sive manet in simul. Dicimus, quod hoc nihil est inconveniens : quia non secundum idem corrumpitur et manet, sed manet secundum substantiam, et corrumpitur secundum esse.

Ad hoc autem quod objicitur, quod secundum hoc simul sunt quae hodie et quae in millesimum annum exspectantur. Di-

  1. Præterea, In VI Physicorum habetur frequenter, quod si motus est, necesse est tempus esse 2 : et si tempus est, necesse est motum esse : ergo videtur, quod ista posita se ponant, et perempta se perimant : et ita unum non est sine altero.

CONTRA :

  1. Dicit Philosophus in IV Physicorum 3, quod tempus est aliquid plus omni eo quod est in ipso : sed motus est in tempore : ergo tempus est aliquid plus omni motu : ergo tempus manet motu non existente.

  2. Item, Si aliqua duo sunt simul, sic

1 IV Physicorum, tex. com. 109. 2 VI Physicorum, tex. com. 4.

<--- Page Split --->

quod unum habet prius et posterius non manentia secundum esse, manentia autem secundum substantiam, et aliud habet prius et posterius non manentia neque secundum esse neque secundum substan- tiam, necesse est, quod dstructure illo quod non manet neque secundum esse neque secundum substantiam, maneat illud quod manet secundum substantiam et non secundum esse. PROBATIO. Sub- stantia manens non dependet a substan- tia non manente : quia aliter contradicto- rium dependeret a contradictorio : sed quandocumque aliquid non dependet ab alio, potest manere illo non existente : sed manens secundum substantiam non dependet a non manente : ergo et illo non existente potest manere. Modo resu- matur primum : motus et tempus sic se habent, quod tempus manet secundum substantiam et non secundum esse, motus autem non manet neque secundum sub- stantiam neque secundum esse. Ergo tempus potest esse sine motu. Quod au- tem tempus sic se habeat, hoc supponitur a Philosopho et ex determinatis. Quod ve- ro motus sic se habeat, ut prædictum est, probatur sic : Detur quod motus maneat secundum substantiam, tunc non manebit nisi in mobili : ergo quemadmodum sub- stantia temporis adhuc est, ita substantia motus præteriti adhuc esset. Sed mobile præteritum quod movebatur in præterito possibile est non esse : sit enim aliquid quod motum est in præterito, et modo est corruptum mobile. Ergo illud non est: sed si substantia motus ejus est, in mo- bili est : et si in mobili est, mobile est : ergo mobile quod non est, est : hoc au- tem est impossibile : ergo substantia mo- tus non est manens.

  1. Item, Nunc in tempore, ut dicit Philosoplus, respondet substantiae ipsius mobilis, et tempus motui : sed substantia ipsius mobilis manet post motum : ergo substantia ipsius nunc manet post motum : sed nunc non habet esse nisi in tempore : ergo tempus est post motum.

SOLUTIO. Sicut prius habitum est, tempos dicitur dupliciter. Quoddam tempus est mensura cujuscumque mutationis, sive simplicium, sive compositorum : et illius nunc nihil prohibet consequi ad nunc : et hoc bene potest esse sine motu : sed tempus consideratum a Philosophis quod est mensura primi mobilis, non potest esse sine motu : et de hoc loquendo concedimus primas rationes.

ETRESPONDEMUSad objecta in contraAd m rium , quod cum dicit Philosophus, quod tempus est aliquid majus omni eo quod est in tempore, loquitur de esse in tempore secundum quod idem est in tempore quod est in numero : quidquid autem est in numero, sic se habet ad numerum illum, quod etiam alia possunt mensurari et numerari per numerum illum : et sic ea quae sunt in tempore, sic se habent ad tempus quod tempus etiam potest esse mensura aliorum : et sic verum est, quod tempus est ad plus omni eo quod est in tempore.

Ad ALIUD dicendum, quod tempus maAd 2. net secundum substantiam et non secundum esse, et motus neque secundum substantiam neque secundum esse : et tamen dependet tempus a motu. Sed bene sequitur ex illa ratione, quod substantia temporis non dependet a substantia motus, sed dependet a substantia mobilis secundum quod est in motu : et ideo illo non existente in motu, non est substantia temporis.

Qualiter autem hoc sit, patebit in solutione sequentis objectionis.

Ad QUAM respondendum est, quod subAd 3. stantia mobilis manet post motum, et sic non causat ipsum nunc temporis : quia nunc temporis, secundum quod a Philosophis consideratur, est nunc conjunctum priori et posteriori : et ideo non causatur substantia mobilis quoque modo considerata : sed considerata in motu secundum quod hujus : et hoc est quod dicit Philosophus in IV Physicorum : Tempus dicimus sequi motum, et similiter punctum id quod fertur, quo motum cogno-

<--- Page Split --->

mimus et prius in ipso et posterius1. Hoc nntem idem in re, ratione autem aliud, nirt sophistae accipiunt alterum Coriscum in theatro esse et Coriscum in foro : et hoc jam in eo quod alibi et alibi est alterum : id autem quod fertur, sequitur ipsum nunc sicut tempus motum.

est impossibile, quia indivisibile non mensuratur : ergo etiam ipsum nunc non est mensura : ergo neque numerus ipsius nunc erit mensura : quia numerus indivisibilium nihil mensurat : et si non est mensura, non est quantitas : quia omnis quantitas aliquid mensurat.

JUXTA hoc quæritur, Quare tempus dicatur quantitas per se, et non motus?

Videtur enim oppositum : quia

ARTICULUS V.

Quare tempus dicatur per se quantitas continua et non motus ?

Quinto quæritur, Quare tempus dicatur quantitas continua per se et non motus ?

Et videtur, quod non sit continua quantitas : quia

  1. Ex indivisibili non fit divisibile : sed nunc est indivisibile secundum substantiam : ergo ex ipso non fit tempus continuum secundum substantiam.

  2. Item, Punctum suppositum motui propter indivisibilitatem sui non potest mensurare motum : et hoc est ideo, quia punctum non potest fieri divisibile : et ita non potest fieri continuum et mensura : ergo cum nunc sic supponitur motui, similiter propter indivisibilitatem sui non potest numerare et mensurare motum, neque fieri mensura continua : et ita non potest fieri quantitas continua secundum substantiam.

  3. Item, Nihil mensurat majus se, nisi prius mensuret minus se vel æquale sibi : sed tempus est numerus ipsius nunc : ergo numero ipsius nunc mensurabit motum : ergo non nunc mensurabit majus se, nisi prius mensuret minus se vel æquale sibi : sed minus se non est, quia ipsum est indivisibile : non ergo mensurat minus se : ergo æquale sibi : sed hoc

  4. Philosophus dicit, quod motus est continuus propter spatium, et tempus propter motum in IV Physicorum 2 : ergo videtur, cum tempus continuitatem habeat a motu, quod motus magis sit continuum per se, et tempus per accidens.

  5. Item, Hoc videtur per aliam auctoritatem quæ est in V Metaphysica 3. Quædam dicuntur quantitates, sicut motus et tempus : ista enim dicuntur quantitates et continuæ : quia illa quorum ista sunt passiones, dividuntur. Et dico non motum, id est, mobile, sive id quod fertur, sed in quo movetur, id est, spatium : quoniam idem quod est quantitas motus, est etiam quantitas et tempus propter motum. Ergo tempus habet quantitatem propter motum, et ita per accidens.

SOLUTIO. Dicimus, quod tempus est quantitas continua, sicut probat Philosophus in Prædicamentis, dicens, quod præsens copulatur ad præteritum et futurum.

Ad PRIMUM ergo dicimus, quod duplex est indivisibile, scilicet indivisibile quod est tantum terminus divisibilis, et nullo modo substantia ipsius divisibilis, nec habens aliquam potentiam ad hoc quod ipsum efficiatur divisibile secundum suum esse, et ex illo indivisibili numquam efficitur divisibile : et sic punctum est indivisibile in linea. Item, est aliud indivisibile, quod est substantia rei divisibilis, non tantum terminus, habens etiam potentiam ad divisibilitatem secun-

<--- Page Split --->

dum suum esse : et sic nunc est indivisibile : et ex illo potest bene fieri divisibile, si accipiatur secundum suum esse et non secundum hoc quod est indivisibile.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod non est simile de puncto et nunc, ut jam patuit ex prædictis.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod nunc secundum quod est indivisibile non mensurat, sed secundum quod accipitur secundum suum esse in priori et posteriori. Illa autem objectio processit tamquam nunc secundum substantiam mensuraret.

Ad quest. Ad 10 quod juxta hoc quaeritur, dicenAd 1. dum quod tempus duobus modis consideratur, scilicet in se : et sic est per se species quantitatis : quia partes ejus copulantur ad omnem terminum. Si autem consideratur in comparatione ad causam, tunc habet continuitatem per motum, sicut dicit Avicenna, et sic est continuum per aliud, et sic loquuntur auctoritates in IV Physicorum, et in V Metaphysicae.

Ad 2. Ad hoc autem quod quaeritur, Quare motus non dicat quantitatem per se ? patet solutio ex dictis : quia motus in partibus suis non manet neque secundum substantiam, neque secundum esse : et ita non possunt copulari per se : sed si copulantur, hoc est gratia spatii supra quod est motus.

ARTICULUS VI.

Qualiter tempus sit unum de quatuor coaequavis 1 ?

Sexto quaeritur, Qualiter tempus sit unum de quatuor coaequavis ?

Et videtur, quod non sit : quia

  1. Tempus est mensura motus primi mobilis, ut dictum est, et motus illius factus est quarto die : ante autem quartum diem facta fuit prima materia : ergo tempus non est coaequavum materiae, sed post.

Si forte dicatur, quod tempus non accipitur ibi pro mensura adjacente motui primi mobilis, sed pro mensura adjacente cuicumque mutationi. Contra : Quidquid est ante omnem diem naturalem et artificialem, hoc est ante omne tempus : coelum et terra, id est, coelum empyreum et prima materia causata sunt ante omnem diem naturalem : ergo cuncta sunt ante omne tempus. Probatio majoris. Tempus non est nisi in die et nocte : ergo quod est ante diem et noclem, est ante omne tempus. Si autem diceretur, quod tempus esset ante omnem diem, tunc esset totum extra suas partes, quod esset inconveniens.

Si forte dicatur, quod tempus non est extra naturalem diem, sed tamen est extra diem et noctem, hoc erit contra diffinitionem diei naturalis : quia dies naturalis est, qui constituitur ex die et nocte. Minor accipitur in littera Augustini in libro XII Confessionum.

  1. Praeterea, Videtur quod sit ante reliqua tria, sic : Nullius rei fieri coequavum est eidem rei factae : ergo nec mensura ipsius fieri coaequaeva est : sed tempus est mensura ipsius fieri, ut habetur per diffinitionem ipsius supra positam ex Dionysio 2 : ergo tempus non est coaequavum aliis rebus factis, scilicet materiae, et Angelis, et coelo.

  2. Hoc idem videtur per Augustinum3, et ponitur in trigesima distinctione libri primi Sententiarum : « Quisquis exstiterit qui aeternum Deum solum dicat, tempora vero non esse aeterna propter varietatem et mutabilitatem : sed tamen tempora

<--- Page Split --->

nun in tempore esse cœpisse, quia non erat tempus antequam tempora incipenerit : et ideo non in tempore accidere hoc ut Dominus esset, quia ipsorum temporum Dominus erat, quæ utique non in tempore esse cœperunt : quid respondibit de homine qui in tempore factus est ? » Ex hoc accipitur, quod hoc nomen, Dominus, temporaliter convenit Deo et non ab aeterno : et quod est Dominus temporis, non est ex tempore, sed aliarum rerum Dominus est ex tempore. Et ratio Augustini est, ut patet in ipsa autoritate : quia ex notat ordinem, et tempius non est ante se, sed est ante alias creaturas. Ergo non est coæquævum.

  1. Praeterea, Dicit Augustinus in libro XII Confessionum, pro responsione : « Verum est informitatem primam vices temporum non habere : quia nulla potest esse vicissitudo, ubi nulla est forma 1. » Sed informitas prima est materia prima, et materia prima est extra tempus, et ita non est coæquæva.

  2. Item, Quæcumque sunt coæquæva, in aliquo sunt coæquæva quod est ut mensura : ergo si ita quatuor sunt coæquæva, erunt coæquæva in quinto : et illud quintum aut est coæquævum, aut non. Constat, quod sic : quia aliter non essent coæquæva in ipso : ergo erunt coæquæva iterum in sexto, et sic in infinitum. Sed dicit Philosophus 2, quod non contingit intelligentem infinita transire. Ergo falsum est, quod tempus sit coæquævum alicui.

Solutio. Dicimus, quod tempus multipliciter accipitur : quandoque enim accipitur tempus generaliter pro mensura cujuscumque mutationis vel fieri, sive simplicia sint illa, sive composita : et secundum hoc dicimus, quod Angeli moventur in tempore et intelligunt in tempore secundum discursum angelicae intelligentiae super res intelligibiles in

cognitione vespertina, quia secundum matutinam cognitionem attingunt æternitatem, ut supra habitum est. Hoc modo etiam dicimus, quod fieri creationis, quod nihil aliud est quam creaturam nunc esse et ante nihil fuisse, est in tempore. Et sic intelligitur hoc quod dicit Augustinus, quod est Dominus animorum ex tempore, et non ipsius temporis : quia inceptio rei quæ ibi dicitur fieri, per intellectum est ante perfectionem ejusdem rei. Et per hoc etiam patet solutio objectionis praecedentis illam auctoritatem quæ idem concludit cum auctoritate. Licet autem tempus sic dictum sit ante perfectionem rei secundum intellectum, tamen secundum sui substantiam est cum re ipsa : et hoc ideo, quia fieri illud secundum substantiam nihil aliud est quam creaturam primo incepisse et ante non fuisse, ut habetur in quaestione de creatione.

Per hoc patet qualiter tempus secundum sui substantiam est unum de coequævis, cum tamen secundum rationem habeat ordinem prioritatis ad alia.

Aliter accipitur tempus pro mensura mutationis quæ est super materiam, sive sit subito, sive non subito : et secundum hoc dicit Augustinus quod informitas prima non est in tempore, quia in informitate prima non est aliqua mutatio : et tamen est in tempore quod primo modo dictum est tempus.

Ex hoc etiam patet solutio ad hoc quod dicit Augustinus, quod cœlum et terra sunt ante omnem diem : quia accipitur ibi dies prout constituitur ex horis mensurantibus mutationem quantamcumque : quia nec cœlum empyreum mutationi subjectum est, nec etiam prima materia secundum quod sic accipitur.

Et quod objicit de die naturali, dicimus quod dies naturalis duobus modis diffinitur, in comparatione ad suas par-

<--- Page Split --->

tes, quæ sunt tantum partes ut materia. Sic dies naturalis est, qui constituitur ex viginti quatuor horis. Diffinitur etiam in comparatione ad partes ut ad causam efficientem sic : Dies naturalis est, qui constituitur ex die artificiali et nocte. Et secundum primam diffinitionem et secundo modo consideratum, tempus nihil est ante omnem diem. Sed secundum secundam diffinitionem et primo modo consideratum, tempus aliquid est ante omnem diem.

Aliter autem dicitur tempus mensura motus primi mobilis et per consequens aliorum motuum qui causantur ab illo : et sic multa sunt creata ante tempus.

ct patientibus, et sufficienter ab illis : ergo tempus non est una causarum corruptionis.

  1. Præterea, Si esset causa, deberet determinári inter alias causas corruptionis et generationis in libro de Generatione et Corruptione.

  2. Item, Passio non est causa subjecti, sed potius e converso : ergo tempus cum sit passio motus vel mutationis, non est causa alicujus mutationis per se et generationis per accidens. Si enim per se causa est corruptionis, tunc maxime deberet eam causare in subjecto sibi proprio : et ita cœlum esset corruptibile.

Et sic patet solutio primæ objectionis. Ad aliud dicendum, quod coæquævum exponendum est negative sicut omnia prima. Unde cum dicitur, quod quatuor sunt coæquæva, sensus est, quod ista quatuor secundum suum esse et substantiam non se præcedunt invicem. Et ita patet, quod non itur in infinitum.

ARTICULUS VII.

Quare tempus magis dicatur causa corruptionis quam generationis 1 ?

Septimo quæritur, Quare tempus magis dicatur causa corruptionis quam generationis ?

Videtur enim, quod non : quia

  1. Omnis motus est in tempore : ergo sicut est causa corruptionis, est et causa alterationis et generationis, etc.

  2. Præterea, Videtur quod nullius horum sit causa : generatio enim et corruptio et alii motus causantur a principiis intrinsecis vel extrinsecis agentibus

PRETEREA quæritur , Quare reprehen - duntur i l l i q u i dicunt ipsum sapientissi - m u m ? cumJobdicat , quodinantiquisestsapientia , etinmultotemporeprudentia 2 .EtAristoteles dicit inIII Topicorum 3 ,q u o d unumquodque i n q u o temporemagisvalet , ipsummagisesteligendum ,uttemperantiainjuventute , prudentiainsenectute : e t n e m o eligit juvenes , eoquodnon constateosesse sapientes . Etitavideturtempusessesapientissimum .Siforte fiatvisineo q u o d tempusnonestparticepsdisciplinæ , p e r h o c etiamnoneritinsipientissimum .

  1. Præterea, Dicit Josue Philosophus, quod Deus ideo antiquis vitam longam inclusit, quia studuerunt in rebus laudabilibus, in astris scilicet, quorum experimentum certum non accipitur nisi in tempore longo. Et ita videtur, quod tempus sit causa experimenti certi, quod est principium scientiæ, ut dicit Aristoteles in libro II Posteriorum 1. Idem videtur dicere Hippocrates in principio Aphorismorum : « Vita brevis, ars longa, experimentum fallax, judicium difficile. »

Solutio . DicimuscumApostoloadHebræos : Quodantiquaturetsenescit ,

<--- Page Split --->

prupeinteritumest 4 . Undetempusesttausacorruptionismagisquamgenera - tomisincorruptibiliquodaptumnatumestacciperecorruptionemintempore . EthocestquoddicitPhilosophus 2 , quodipsumestcausacorruptionismagisquamgenerationisproptermutationemquammensurat , quæfacitdistareaprin - ripio . Siautemaliquidgeneraturintempore , sivesimpliciter , sivesecundumquid , etsimpliciterutsubstantia , secun - dumquidsecundumquoddenonscientetitsciens : ethocfitmoventealiquoextrinsecoetnontantumintrinseco : etidvoinunoesttempuscausacorruptio - nisetgenerationis . Similitersiexcor - ruptioneuniusgeneraturalterum , hocestiterumperaccidensrespectutempo - r i s . Etideonotandum , quodilludtempusquodestcausacorruptionis , hocestesseintempore : etideoPhilosophushocetiamdicitibi , ubideterminatquidsitcsseintempore , quiainillisquæsuntintempore , secundumnaturamsuamestcontrarietas : etideoperactionemcalorisconsumptiofitnaturalishumidi , cujusconsumptioinducitdissolutionemetrausatdistantiamabhabitudineprinci - piorumcontinentiumipsuminessepri - mitus . EtideodicitSeneca , quodhomoincipitmoriexquonascitur . DicitenimAvicenna , quodnonfitrestauratiosub - stantialishumidiperhumidumnutrimen - t a l e , sedimpediturcalornesubitocon - sumatipsum : etdatexemplumdedu - plicihumidoquodestinlampade , unumquodestimbibitumlycinio , alterumquodestcircumfusum , ubicalorignisdenecessitatealiquidconsumitdehumidoimbibito : sedtamennesubitoconsu - m a t , impedituracircumfuso : etideoetiammorsnaturalisdiciturillaquæinduciturextemporelongo . Eodemmo - dodicimus , quodtempusestcausaobli - vionisetinsipientiæ : quiaproptercon -

sumptionemhumidiincerebro , etprop - terteporemcalidiquodnecesseesttepescereconsumptasuamateriainquaest , efficiuntursenesimmemorabiles .

Exhispatetquomodotempusdicaturcausacorruptionisperse : quiascilicetinipsoinquoest , inducitcorruptionemhocmodoquocsseintemporeinducitcorruptionem : generationisautemperaccidens : quianoninipsoinquoest , sedperaliudmovens , utexperimentum , velaliquodtaleinduciturgeneratio .

Exhispatetsolutioadomniapræteridquodobjiciturdecælo , etadhocdicendum , quodcælumsecundumsuamnaturamnonestintempore , sedsecun - dummotumsuum : etiterumsecundummotumsuumnonestintempore , itaquodmensureturaquadampartetempo - r i s , sedquiacommetitursetotitempori : sedtempusnonestcausacorruptionisnisiinhisquæmetitursecundumpar - temsui : inhisenimsuntdistantiaaprincipio , etinali ' s n o n .

ARTICULUS VIII.

Quomodo tempus exiverit in esse 3 ?

Octavoquæritur , Quomodotempusexiveritinesse ?

Autenimtempusincepitintempore , autininstantitemporis , autinæterni - t a t e , autinnuncæternitatis . Siintem - p o r e , sequiturduplexinconvenienis . Unumest , quodtempussitintempore , etsicmensuræestmensura , ettempustemporis : ethocdeduciturininfinitum . Aliudinconveniensest , quodincipereestinitiosuicsse , quodestcontranaturamcontinui : quianullumcontinuumhabet

<--- Page Split --->

esse in termino suo sive principio vel fine, ut probatur in VI Physicorum1.

Si autem incepit in instanti temporis, sequuntur tria inconvenientia, quorum unum est, quod tempus sit in instanti temporis, quod est initium sui. Aliud est, quod instans indivisibile sit in instanti indivisibili. Et ex isto ulterius sequuntur duo inconvenientia, quorum unum est, quod indivisibile mensuret, et indivisibile mensuretur, quorum utrumque est impossibile. Aliud est, quod hoc etiam deducitur in infinitum. Tertium inconveniens, quod tempus sic incipit quando non est tempus. Et tunc quaeritur ulterius de inceptione temporis sicut prius, et redibunt prædicta inconvenientia.

Si autem incepit in æternitate, ergo fuit in æternitate : quod iterum est inconveniens : in omni enim re mensurata, mensura proportionatur mensurato : lagena enim mensurat vinum, et modium grana, et ulna pannum, et marca aurum : æternitas aulem non proportionatur tempori, quia ipsa est tota simul et sine terminis, tempus autem successivum et cum terminis.

Eadem objectio est si dicatur, quod in nunc æternitatis incepit.

Si forte dicatur, quod incepit in ævo, propter hoc quod dicit Boetius :

... Qui tempus ab ævo Ire jubes 2.

pit in sui initio, et tunc non fuit secundum esse, sed secundum substantiam : licet enim successivum secundum essunon sit in sui initio, tamen hoc successivum quod est tempus, secundum substantiam est in sui initio, ut patet ex supra determinatis, ubi quaesitum fuit de nunc temporis 3. Intelligendum tamen est, quod cum dicitur, tempus incepit in sui initio, præpositio, in, potest notare duplicem habitudinem, scilicet termini ad terminatum, et sic est vera : vel habitudinem mensurati ad mensurans, vel continentis ad contentum, et sic falsa est.

Ad id autem quod objicitur, quod tria sequuntur inconvenientia, dicimus quod non est verum : quia non est inconveniens, quod tempus sit in sui initio secundum substantiam, non quantum ad esse.

Similiter per distinctionem præpositionis patet, quod non sequitur, quod indivisibile mensuret divisibile : quia non accipitur præpositio in habitudine hac.

Ad id quod objicitur de Boetio, dicendum est, quod ævum ponitur ibi pro æternitate et improprie : et præpositio, ab, potest notare triplicem habitudinem, et in quolibet sensu locutio est vera, scilicet habitudinem causæ ad causatum, exemplaris ad exemplum, vel habitudinem ordinis unius ad alterum.

CONTRA est, quod supponitur ibi et supra probatum est, quod ævum incepit cum tempore.

Si forte aliquis velit dicere, quod tempus incepit in initio sui, et tunc non fuit tempus, quia successivum non est in sui initio, quaeratur de ipso initio, in quo ceperit,etredibunt eadem inconvenientia.

ARTICULUS IX.

Quid sit esse in tempore ?

Nono quaeritur, Quid sit esse in tempore ?

Et dicit Philosophus1, quod esse in

Solutio. Solutio. Dicimus, quod tempus ince-

1 VI Physicorum, tex. com. 59.

2 Boetius, Lib. III de Consolatione philosophiae, metr. 9.

3 Cf. Artic. 3 hujus quaestionis. 4 Cf. IV Physicorum, tex. com. 417.

<--- Page Split --->

tempore, est aut tempore, aut parte tempuris numerari.

Sed tunc quaeritur de his quae non habunt numerum secundum prius et postetus, ut quieta omnino, scilicet essentia rujuslibet rei naturalis, ut homo, asinus, etc., qualiter illa sint in tempore ? Dicimus enim, homo est, et homo fuit, et homo erit, significantes quod talia sint in tempore.

Si forte dicatur, quod essentia rerum est in adaequatione humorum : humores autem in calidis, frigidis, humidis, et siccis : et ibi propter continuam actionem et passionem est prius et posterius in deperditione et restauratione, secundum quod etiam dicit Philosophus, quod non est actu eadem sanitas in mane et in vespere : ita non possemus dicere, quod «sest idem homo in mane et in vespere. Dico autem actu : quia esset habitu «adem sanitas, nisi interveniret infirmitus. Si, inquam, diceretur, quod sicut albedo vel sanitas non perit in toto, sed tamen non est tota simul, et ideo ibi est esse in praeterito et in futuro : similiter est in homine, propter hoc quod non est totum simul in praeterito et in futuro. Contra : Formæ substantiales sunt fornæ omnino simplices : formæ autem simplices, aut omnino sunt simul, aut non sunt. Ita cum homo sit simplex forma, ideo non potest aliquid habere humanitatem, vel habebit eam totam simul : et ita ratione illius formæ non erit verum dicere, homo fuit, et homo erit. Et ita videtur, quod talia non sint in tempore.

Praeterea, Quæritur de cœlo, quomodo dicatur, cœlum est, cœlum fuit, cœlum erit ?

Et sit de omnibus generaliter unum argumentum : simplex secundum quod simplex non habet mensuram secundum prius et posterius : sed talia corpora quae sunt immortalia secundum Boetium, sunt simplicia : ergo secundum hunc

modum non habebunt mensuram : sed tempus est mensura secundum hunc modum : ergo talia non sunt in tempore.

Praeterea, Quæritur de dicto quorumdam, qui dicunt de quiescentibus quiete naturali, ut omnia mobilia quæ actu non moventur secundum quod possibilia sunt ad motum, quod quies eorum non est tota simul. Videtur enim hoc esse falsum : quia quidquid habet prius et posterius, hoc primo et per se est in tempore : sed nulla quies primo et per se est in tempore, sed per posterius, ut dicit Philosophus : ergo nulla quies habet prius et posterius.

SOLUTIO. Dicimus, quod quatuor mosolutio. dis aliquid proprie est in tempore. Primo, aliquid est in tempore ut in subjecto : et sic passiones temporis sunt in tempore, sicut longum et breve, multum et paucum. Secundo, aliquid est in tempore sicut id quod est substantia temporis : et sic nunc est in tempore quod est substantia ipsius. Tertio modo, aliquid est in tempore sicut terminus in terminato : et sic nunc signatum est in tempore. Quarto modo, aliquid est in tempore simpliciter sicut in numero : et hoc est tempore toto, vel parte temporis mensurari : et hoc contingit duobus modis, scilicet absolute, vel secundum comparationem. Absolute adhuc duobus modis, scilicet per prius et posterius. Per prius est in tempore motus, et mobile secundum quod est in motu. Per posterius quies et quiescens secundum quod refertur ad motum. Et per prius esse in tempore dicitur adhuc duobus modis, scilicet toto tempore mensurari, et parte temporis mensurari. Toto tempore, sicut motus cœli. Et parte temporis, sicut alii motus. Per comparationem esse in tempore dicitur tribus modis. Aut enim id quod comparatur, est immobile secundum esse et posse et agere, sed com-

<--- Page Split --->

paratur ad rem mutabilem et mobilem secundum durationem excellentem in ante et post et commutationem : et sic dicitur, Deus est, Deus fuit, Deus erit : sensus enim est, ut dicit Hieronymus. Deus fuit, id est, numquam defuit : Deus erit, id est, numquam deerit : Deus est, id est, semper est. Aut id quod compararatur, secundum esse est immobile, licet secundum posse quod est conjunctum motui, est mobile, quia mobile est secundum vicissitudinem : et sic Angelus dicitur esse in tempore secundum omnes differentias temporis : quia potentia Angeli vicissitudinatur per actus intelligendo diversa et volendo. Et secundum hoc dicit Augustinus, quod Deus creaturam spiritualem movet per tempus, creaturam vero corporalem per tempus et locum '. Aut quod esse quid rei est totum simul, sed habet potentiam ad molum continuum : et hoc contingit duobus modis secundum duplicem modum potentiae : est enim potentia ad ubi tantum, et potentia ad ubi et formam. Et primo modo cœelum est in tempore, secundo modo generalbilia et corruptibilia.

Etperuocpatetsolutioadomniapræterhocquodobjiciturdequiete : beneenimconcedimus , quodessentiarerumnonsuntintemporeabsolute , sedpercomparationemadpotentiamrela - tamadmotum .

Ad hoc autem quod obiicitur de quiete, dicendum est, quod cum dicitur, quod quies non sit tota simul, intelligitur quod est propinquior et remotior a motu, et hoc simpliciter non ponit prius et posterius, sed per comparationem ad motum : et ideo dicit Philosophus, quod per posterius quies est in tempore.

ARTICULUS X.

Utrum sit unum tempus vel plura 1 ?

Decimo quæritur, Utrum sit unum tempus vel plura ?

Et videtur, quod plura : quia

  1. Multiplicato subjecto secundum numerum, multiplicatur passio : sed subjectum temporis multiplicatur secundum speciem et numerum : ergo tempus multiplicabitur secundum speciem et numerum. PROBATIOmediæest : quia plures motus sunt secundum speciem et numerum.

  2. Item, Multiplicata causa, multiplicatur effectus : sed motus est causa temporis : ergo multiplicato motu, multiplicabitur et tempus : sed multiplicatur motus : ergo, etc.

  3. Præterea, Dicit Philosophus in V Physicorum 2, quod ad motum unum exigitur movens unum, et mobile unum, et tempus unum : et per hoc innuit, quod non omnis motus est in uno tempore, et ita sunt plura tempora.

  4. Item, Tempus est accidens : ergo est in aliquo sicut in subjecto, non nisi in eo quod denominatur ab ipso : sed temporale dcnominatur ab ipso : ergo est in temporali : sed multiplicato subjecto multiplicabitur et accidens : ergo cum multa sint temporalia, multa etiam erunt tempora.

CONTRA :

Dicit Anselmus 4, quod præsens tempus claudit omnem locum : et quidquid in loco est, est in uno præsenti : et per

1 S. AUGUSTINUS, Lib. VIII super Genesim ad litteram, cap. 20. 2 Cf. Opp.B. Alberti. In IV Physicorum, Tract. III ,cap. 13, Tom. III nova editionis nostræ. Cf. etiam I am Part. Summae theologiae, Quest. 23,

3, art. 2. Tom. XXXI ejusdem editionis membr. 3 V Physicorum, tex. com. 34. 4 S. ANSELMUS, Lib. de Concordia præscientiæ Dei cum libero arbitrio, cap. 5.

<--- Page Split --->

randem rationem non nisi unum futurum et unum præteritum.

Præterea, Idem dicit Augustinus et Aristoteles expresse.

ARTICULUS XI.

SOLUTIO. Dicimus, quod plura sunt tempora : est enim quaedam mutatio quae non potest reduci ad motum cœli tamquam ad causam, sicut est mutatio potentiae intellectivæ et voluntatis, et illa habet suum tempus, sicut supra dictum est. Alia autem omnia quae sunt sub motu cœli, habent tempus unum : omnis enim motus mensuratur per motum cœli tanquam per simplicissimum sui generis. Et similiter mensuratur per numerum motus cœli tamquam per extrinsecus adjuæns, quod non est in eodem genere : quia esse in tempore, est esse in numero, sicut dicit Philosophus 1 : et in eodem numero numerante possunt esse multa numerata : plures enim res possunt referri ad unum numerum.

De quando temporis.

Undecimo quæritur de quando temporis.

Et quæritur primo, Quid sit quando temporis ?

Secundo, Utrum ipsum aliquid mensuret ?

Tertio, Utrum sit unum vel plura ?

Quarto, Utrum quando habeat contrarium ?

Quinto, Utrum a duobus temporibus possit causari quando unum vel plura ?

ARTICULI UNDECIMI

PARTICULA I.

Quid sit quando temporis ?

  1. PER HOC patet solutio ad sequens : quia tempus causatur a simplicissimo motu quem primo mensurat, et alios mensurat per relationem ad motum illum.

4 3. AD ALIUD dicimus, quod Philosophus intelligit illud de tempore signato inter duo nunc, et non de tempore simpliciter.

1 4. PER PRÆDICTA patet solutio ad ultimum, quod tempus est accidens motus cœli : et ita in aliis non est sicut accidens in subjecto, sed sicut numerus in numerato.

Ad primum proceditur sic :

  1. In Sex principiis dicitur : Quando est quod ex adjacentia temporis relinquitur : sed tempus non adjacet ut passio nisi motui cœli : ergo quando non est nisi in cœlo.

  2. Præterea, Cum dicitur, Quando est quod, cum adhuc remanet infinita natura quae diffinitur, male diffinitur hoc modo.

  3. Præterea, Tempus adjacet motui et mobili, et non determinatur in illa diffinitione, utrum relinquitur in motu vel in mobili : et ita diffinitio non diffinit.

  4. Præterea, Generalissimum non hahet diffinitionem : et ita videtur, cum

<--- Page Split --->

quando sit generalissimum, quod non debeat diffiniri. Quod autem generalissimum non habet diffinitionem, patet ex hoc quod nihil diffinitur nisi per ea quae sunt in eodem genere, sicut simpliciora quam ipsum : sed generalissimo nihil est simplicius in eodem genere : ergo non diffinitur quando.

ARTICULI UNDECIMI

PARTICULA II.

Solutio. Ad 1.

SOLUTIO. Dicimus cum Philosopho in Sex principiis, quod quando differt ab ubi, in hoc quod ubi et locusnon sunt in eodem : quia locus in circumplectente, ubi vero in circumscripto, quando autem est in eodem in quo est tempus, non ut in subjecto, sed sicut in numerato. Unde cum tempus sit in multis sicut in numera tis, quando est in multis, et non in cœlo solo.

Et per hoc patet solutio ad primum : quando enim temporis in omnibus est in quibus est distare per motum.

Ad aliud dicendum, quod per hoc quod dicitur, quod per ly quod non diffinitur, sed per ipsum determinatum ad se consequentia potest diffiniri.

Ad aliud dicendum, quod ex passione intelligitur subjectum. Unde cum tempus sit passio motus, id quod relinquitur ex tempore, intelligitur non relinqui nisi circa motum et per consequens circa alia.

Ad aliud dicendum, quod est diffinitio dicens quid est, et est diffinitio dicens propter quid, ut habetur in secundo Posteriorum, et generalissimum non habet diffinitionem dicentem quid per genus et differentiam, sed habet diffinitionem dicentem propter quid per causam : ista autem diffinitio dicit propter quid per causam : « Quando est quod ex adjacentia temporis relinquitur. »

Utrum quando aliquid mensuret ?

Ad secundum proceditur sic :

  1. Dicit Auctor Sex principiorum, quod quando tempus non est : quia tempus mensurat, sed quando nihil mensurat.

  2. Item, Si dicamus Cæsarem fuisse et Antichristum fore, ex hoc non determinatur numerus circa vitam Cæsaris vel vitam Antichristi : sed tempus non mensurat nisi in quantum numerus est : cum ergo quando non sit numerus, quando nihil mensurabit.

CONTRA :

  1. Dicimus Cæsarem fuisse per plures annos vel tres, et Antichristum fore : et ita videtur, quod determinemus quemdam numerum circa vitam Cæsaris : et ita videtur quando aliquid mensurare.

  2. Præterea, Tempus non mensurat aliquid nisi per id quod relinquit circa mensuratum aliquod : sed id quod relinquit, est quando : ergo mensurat per quando : et ita quando multo amplius mensurat.

SOLUTIO. Dicimus, quod quando temporis nihil mensurat : duo enim sunt in tempore, scilicet esse temporis, et substantia ipsius, et quando temporis magis respicit substantiam in se quam esse. Dico autem substantiam non in se, sed in significantia ad aliquam differentiam temporis, scilicet præsens, præteritum, et futurum, ut magis patebit infra. Unde cum substantia temporis non mensuret, quia ipsa est indivisibilis, etiam quando nihil mensurabit.

<--- Page Split --->

Et per hoc patet solutio ad primum quod contra hoc est.

Ad aliud dicendum, quod tempus mensurat per comparationem ad suas partes quae sunt prius et posterius, ut habitum est supra in quaestione de diffinitione temporis, et non per id quod relinquitur circa temporalem rem : et proplor hoc illa objectio supponit falsum.

ARTICULI UNDECIMI

PARTICULA III.

Utrum sit unum quando vel plura ?

Ad tertium proceditur sic :

  1. Ex unica causa relinquitur unicus effectus : sed unum est tempus quod est causa quando : ergo unum est quando.

  2. Præterea, Duo sunt in tempore, partes et substantia temporis, ut dictum est in præcedentibus, quod magis recipit nunc quod est substantia temporis quam partes temporis : eo quod ipsum nihil mensurat. Et nunc temporis est in omni tempore unum. Ergo quando est in omni tempore unum.

magis causatur a substantia temporis secundum quod accipitur in ipsius temporis partibus, quam ab ipso tempore : tempus enim præteritum in extremitate sua qua continuatur ad præsens nunc, non præteriit, ut dicitur in Sex principiis. Et quia quando præteritum sequitur tempus, patet quod causatur ab ista extremitate. Et similiter futurum in extremitate suæ futuritionis non est futurum, et ex illa parte causatur quando futurum, et ideo præcedit suum tempus. Quando autem præsens est cum suo tempore : quia nihil de præsenti est accipere nisi tunc.

Dicatur e r g o a d primum , q u o d n u n c A d t e t 2 . i n tempore e s t duplex , scilicet signatum , e t n o n signatum . Tempus autem u t c o n - sideratur i n comparatione a d primumnunc , habet divisionem e t interruptio - n e m : e t s i c ' a b i p s o i n comparationeunius n u n c a d aliud n u n c , n o n e s t unumin substantia quando . S e d tempus utconsideratur i n comparatione a d secun - d u m n u n c , n o n habet divisionem e t i n - terruptionem : e t s i c a b i p s o e s t unumnunc i n substantia q u o d causat u n u m . quando , s e d secundum differentias t e m - poris .

Et per hoc patet solutio ad aliud.

ARTICULI UNDECIMI

PARTICULA IV.

Utrum quando habeat contrarium ?

Solutio. Quod concedimus dicentes, quod quando causatur a tempore secundum differentias ipsius : et ideo quando aliud est præteritum, aliud futurum, aliud præsens, et quando præteritum sequitur suum tempus, et quando futurum præcedit suum tempus, et quando præsens cum suo tempore est.

Et ex hoc ipso patet, quod quando

Ad quartum proceditur sic :

  1. Præteritio et futuritio secundum quod hujusmodi habent oppositionem : ergo ea quæ sunt, oppositionem habent gratia ipsorum : sed quando præteritum et futurum sunt illa circa quæ sunt : ergo habebunt oppositionem.

<--- Page Split --->

  1. Præterea, Contraria sunt quæ nata sunt fieri circa idem, et mutuo se expellunt ab ipso : sed præteritio et futuritio sunt circa eamdem substantiam, quia circa nunc temporis vel quando, et non sunt simul circa illa actu : ergo sunt contraria.

Sed contra. Contra :

In Sex principiis scribitur sic : Quando nihil est contrarium : quando enim quod est ex præsenti, non est idem quod ex præterito et futuro. Impossibile est autem duas de uno et eodem individuo prædicari contrarietates.

  1. Amplius autem, Contraria numquam simul in eodem erunt : quando autem quod præsens et præteritum et futurum est, insimul in eodem erunt : idem namque quod fuisse verum est, et permansurum, supple, verum est. Contrariorum vero rationis est numquam in eodem simul existere, neque de individuo eodem dici in eodem tempore. Quare contrarietas in eo quod quando est, annihilatur.

Et sic patet per duas rationes Auctoris sex principiorum, quod quando non habet contrarium.

Solutio. Ad 1.

Solutio. Quod concedimus dicentes ad primum, quod præteritio et futuritio dicunt rationem circa esse temporis secundum comparationem ad fieri quod est in motu cujus est mensura tempus, et non dicunt contrarias formas quæ diversificent substantiam ipsius : et ita non diversificabunt ipsum quando in substantia, sed tantum in esse.

Ad aliud dicendum, quod præteritio et futuritio non ponuntur circa substantiam, sed circa esse, ut dictum est : quia si ponerentur circa substantiam, tunc

non esset eadem substantia temporis : et ideo nulla est contrarietas circa substantiam temporis vel quando.

ARTICULI UNDECIMI

PARTICULA V.

Utrum a duobus temporibus possit causari unum quando vel plura ?

Ad quintum proceditur sic :

In quibusdam locutionibus signantur duo tempora circa rem temporalem, ut cum dicitur, homo est futurus, et homo est præteritus : signatur enim unum tempus per hoc verbum, est, et aliud per præteritum et futurum, et est unum quando : ergo videtur, quod unum quando relinquitur ex duobus temporibus.

Contra : Dicitur in Sex principiis, et sed jam habitum est, quod quando aliud est ex præterito, et aliud est ex præsenti, et aliud est ex futuro : ergo ex pluribus temporibus non relinquitur unum quando.

Solutio. Dicimus, quod unum quando relinquitur ex duobus temporibus : duo enim tempora non eodem signantur circa compositionem unam, sed unum sicut mensura, et alterum sicut terminus ad quem terminatur illa mensura. Unde cum dicitur : Cæsar est præteritus, est dicit id respectu cujus dicitur mensura compositionis, et præteritus dicit compositionis mensuram vel rei temporalis.

<--- Page Split --->